Академиялық мәтінді оқу. Негізгі терминдер мен ұғымдар: глоссарий
Үштілді оқу-әдістемелік басылым (Қазақша • Русский • English)
Қанат Дәуренбек

© Қанат Дәуренбек, 2026

ISBN 978-5-0069-6365-8

Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero

АҢДАТПА

Бұл басылым академиялық оқу, стратегиялық талдау және зерттеушілік ойлау саласына қатысты негізгі терминдердің жүйелендірілген үштілді глоссарийін ұсынады. Ғылыми ақпарат көлемінің қарқынды өсуі және академиялық дискурстың күрделенуі жағдайында ұғымдық аппараттың жүйелілігі мен дәлдігі білім беру және ғылыми қызметтің тиімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады.

Глоссарий ғылыми мәтіндерді түсіну, талдау және сыни бағалау үдерістерінде қолданылатын негізгі терминдерді жүйелеуге бағытталған. Басылымда мәтінді қабылдаудың когнитивтік механизмдері, стратегиялық оқу, аргументация және метатаным мәселелеріне қатысты ұғымдарға ерекше назар аударылады.

Үштілді формат (орысша—қазақша—ағылшынша) академиялық терминологияны халықаралық білім беру және ғылыми кеңістікте қолдануды жеңілдетеді.

Глоссарий орыс, қазақ және ағылшын тілдерінде ұсынылған 548 терминді қамтиды (барлығы 1 644 сөздік мақала)

АЛҒЫСӨЗ

Қазіргі академиялық орта ғылыми ақпарат көлемінің жылдам өсуімен және ғылыми мәтіндер құрылымының күрделенуімен сипатталады. Осындай жағдайда академиялық дереккөздермен (academic sources) тиімді жұмыс істей білу қазіргі заман зерттеушісінің негізгі құзыреттілігіне (key competence) айналуда.

Академиялық мәтіндерді оқу – аргументацияны талдауды, тұжырымдамаларды интерпретациялауды және ғылыми көзқарастарды сыни тұрғыдан бағалауды қамтитын күрделі когнитивтік процесс. Осы процестің тиімділігі көбінесе дәл және келісілген ұғымдық аппараттың болуына байланысты.

Сондықтан бұл глоссарий академиялық мәтіндерді оқу және зерттеушілік ойлаумен байланысты терминологияны жүйелеу мақсатында жасалды. Ол аналитикалық мәтіндерді оқу мәдениетін дамытуға және ғылыми мәтіндермен жұмыс істеудің әдіснамалық негізін қалыптастыруға септігін тигізуге тиіс.

КІРІСПЕ

Академиялық мәтіндерді оқу (academic reading) жоғары білім жүйесінде орталық орын алады. Ғылыми мәтіндерді оқу арқылы теориялық білім меңгеріледі, талдау дағдылары қалыптасады және зерттеушілік ойлау дамиды.

Алайда осы қызметтің маңыздылығына қарамастан, академиялық мәтіндерді оқу үдерістерін сипаттайтын терминология жиі үзік-үзік және бір мәнсіз қолданылады. Бұл ғылыми мәтінмен жұмыс істеу әдіснамасын тұтастай түсінуге кедергі болады.

Осыған байланысты, бұл басылым академиялық мәтіндерді оқуда қолданылатын негізгі терминдерді жүйелеуге және ғылыми әдебиетті талдаумен байланысты негізгі когнитивтік процестерді (cognitive processes) және аналитикалық үдерістерді бейнелейтін бірыңғай ұғымдық жүйе жасауға бағытталған.

ГЛОССАРИЙДІ ҚАЛАЙ ПАЙДАЛАНУҒА БОЛАДЫ

Глоссарий ғылыми мәтіндермен және оқу әдебиетімен жүйелі жұмыс істеу үшін жасалған. Терминдер әліпби тәртібімен орналастырылған және олардың әдіснамалық мәнін ашатын қысқаша анықтамалармен берілген.

Оқырмандарға глоссарийді жай анықтамалық құрал ретінде ғана емес, сонымен қатар академиялық мәтіндерді оқудың (academic reading) ұғымдық аппаратын қалыптастыру құралы ретінде де пайдалану ұсынылады. Терминологиямен жұмыс істеу ғылыми мәтіндерді дәлірек түсінуге және аналитикалық дағдыларды дамытуға септігін тигізеді.

ГЛОССАРИЙДІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

Глоссарийдің терминологиялық корпусы бірнеше өзара байланысты ұғымдар тобын қамтиды:

– оқудың когнитивтік процестері;

– аналитикалық мәтіндерді оқу стратегиялары (reading strategies);

– аргументативтік талдау құралдары (argumentative analysis tools);

– ғылыми мәтінді интерпретациялау категориялары (interpretation categories);

– түсінуді бақылаудың метакогнитивтік механизмдері (metacognitive mechanisms).

Мұндай жүйелеу академиялық мәтіндерді оқуды когнитивтік, аналитикалық және зерттеушілік компоненттерді біріктіретін кешенді процесс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

ЖАҢАЛЫҒЫ ЖӘНЕ ПРАКТИКАЛЫҚ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

Бұл басылымның жаңалығы академиялық мәтіндерді оқу терминологиясын бірыңғай әдіснамалық жүйе аясында жүйелеуінде.

Дәстүрлі сөздіктерден айырмашылығы – бұл глоссарий мәтіндерді оқудың когнитивтік психологиясына, ғылыми зерттеу әдіснамасына және аргументация теориясына (argumentation theory) қатысты ұғымдарды бір жерде біріктіреді.

Осыған байланысты глоссарийдің практикалық маңыздылығы оны жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларында, академиялық жазылым (academic writing) және зерттеу әдіснамасы курстарында пайдалану мүмкіндігімен айқындалады.

РЕДАКЦИЯДАН

Бұл басылым көптілді білім беру ортасында академиялық мәтіндерді оқудың бірыңғай терминологиялық стандарттарын қалыптастыру мақсатында дайындалды.

Глоссарийді жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларында пайдалануға болады, сондай-ақ ол «Академиялық жазылым», «Academic Skills» және «Зерттеу әдіснамасы» пәндерінің негізі бола алады.

ЕСКЕРТПЕ

Глоссарийде берілген анықтамалар әдіснамалық сипатта болып, ғылыми тәсілдердің пәнаралық синтезіне негізделген. Автор терминдердің барлық бар интерпретацияларын толық қамтуға үміткер емес.

ГЛОССАРИЙ

Арнайы белгілер

«15—70—15» ережесі / Правило 15—70—15 / 15—70—15 rule («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның авторлық термині)

Авторлық әдістемелік модель; оған сәйкес оңтайлы академиялық оқу оқырмандық күш-жігерді келесідей бөледі: 15% – алдын ала шолу және мақсаттар қою; 70% – аннотациялаумен белсенді егжей-тегжейлі оқу; 15% – рефлексия, қорытындылау және бекіту. Дереккөзбен жұмыс кезінде когнитивтік ресурстардың теңгерімді бөлінуін қамтамасыз етеді.

«Ал не бопты?» тесті / Тест «И что из этого?» / So what? Test («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның авторлық термині)

Оқырман немесе зерттеуші анықталған дәлелдің, нәтиженің немесе тұжырымның маңыздылығы мен практикалық құндылығын тексеру үшін қолданатын сыни өзін-өзі тест: Бұдан не шығады? Бұл пікірдің практикалық немесе теориялық маңыздылығы қандай? Маңызды тапқырлықты тривиалдықтан ажыратуға көмектеседі, маңыздылықты дәлелдеуді ынталандырады және академиялық мәтіндер жазу кезінде қолданылады.

«Балаға» түсіндіру / Объяснение «ребёнку» / Explain to a child (Фейнман әдісінің бөлігі; қараңыз: Метод Фейнмана)

Оқырман меңгерілген тұжырымдаманы арнайы білімі жоқ адамға түсіндіргендей, барынша қарапайым және қолжетімді тілмен тұжырымдайтын түсінуді өзін-өзі тексеру техникасы. Түсінудегі олқылықтарды анықтайды және академиялық материалды беткейлік меңгеруден тереңдетілген меңгеруге өтуді ынталандырады.

«Екі рет өту» техникасы / Техника «два прохода» / Two-pass technique

Мәтін арқылы әртүрлі мақсаттармен екі рет өтуді болжайтын оқу стратегиясы: бірінші өту – құрылым мен мазмұн туралы жалпы түсінік қалыптастыруға арналған беглый алдын ала шолу; екінші өту – аннотациялаумен егжей-тегжейлі оқу және сыни талдау. Когнитивтік ресурстарды бөлуге және қамту мен түсіну тереңдігін де қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

«Екі рет өту» тәсілі / Двухпроходная техника / Two-pass technique

Академиялық мәтінмен жұмыстың екі дәйекті оқу циклін қамтитын стратегиясы: бірінші – бағдарлау (құрылым мен мазмұнды жалпы түсіну), екінші – тереңдетілген аналитикалық (дәлелдемені егжей-тегжейлі талдау, сыни бағалау және аннотациялау). Дереккөзбен жұмыстың жылдамдығы мен тереңдігі арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

«Бағдаршам» тәсілі / Метод «светофора» / Traffic light method

Мәтінді үш түспен визуалды кодтау жүйесі: жасыл – түсінікті және меңгерілді; сары – нақтылауды немесе қайта оқуды талап етеді; қызыл – түсінілмеді, қосымша жұмыс қажет. Түсіну деңгейінің жылдам визуалды мониторингін және қосымша назар талап ететін аймақтарға басымдық беруді қамтамасыз етеді.

«Мәтін – әлем» / «Текст – мир» / Text-to-world

Оқырманның мәтін мазмұнын нақты өмірдегі оқиғалармен, құбылыстармен және үдерістермен байланыстыратын оқырмандық байланыс түрі. Бұл стратегия мәтінді түсіну контекстін кеңейтіп, сыни ойлауды дамытады.

«Мәтін – мәтін» / «Текст – текст» / Text-to-text

Оқырман ағымдағы академиялық мәтін мен бұрын оқылған басқа мәтіндер арасындағы мазмұндық параллельдерді анықтайтын оқырмандық байланыс түрі. Бұл стратегия мәтінаралық ойлауды және салыстырмалы талдау дағдыларын дамытады.

«Мәтін – оқырман» / «Текст – читатель» / Text-to-self

Оқырман мәтін мазмұнын өз жеке тәжірибесімен, білімімен және құндылықтарымен байланыстыратын оқырмандық байланыс түрі. Бұл стратегия түсінуді жекелендіруге және оқу үдерісіне эмоционалды тартылуды арттыруға ықпал етеді.

«Мәтін-әлем» байланыстары / Связи «текст-мир» / Text-to-world connections (Қараңыз: «Мәтін – әлем» / Text-to-world)

Оқырман академиялық мәтіннің мазмұны мен кеңірек контекст арасындағы мәндік байланыстар орнататын белсенді оқу стратегиясы: тарихи оқиғалар, әлеуметтік құбылыстар, ғылыми пікірталастар немесе нақты дүниенің өзекті мәселелері. Интерпретативтік горизонттарды кеңейтеді және оқылғанның контекстуализациясын тереңдетеді.

«Мәтін-мәтін» байланыстары / Связи «текст-текст» / Text-to-text connections (Қараңыз: «Мәтін – мәтін» / Text-to-text)

Оқырман оқылатын мәтін мен бұрын оқылған басқа дереккөздер арасындағы тематикалық, тұжырымдамалық немесе құрылымдық байланыстар орнататын белсенді оқу стратегиясы. Мәтінаралық талдаудың, салыстырмалы оқудың және академиялық әдебиетті синтездеудің негізі болып табылады.

«Мәтін-оқырман» байланыстары / Связи «текст-читатель» / Text-to-self connections (Қараңыз: «Мәтін – оқырман» / Text-to-self)

Оқырман академиялық мәтіннің мазмұны мен өзіндік тәжірибесі, білімдері, нанымдары немесе эмоционалды реакциялары арасындағы жеке байланыстар орнататын белсенді оқу стратегиясы. Бұрынғы білімдерді белсендіреді, тартылуды арттырады және мазмұнды сыни бағалауға жеке маңызды негіз жасайды.

«Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» / Серия «Читай умнее, учись быстрее» / «Read Smarter, Learn Faster» (Қанат Дауренбектің оқу-әдістемелік құралдар сериясының ресми атауы)

Студенттерге, магистранттарға, докторанттар мен зерттеушілерге арналған академиялық оқу мен жазылымның техникалары мен стратегияларына арналған оқу-әдістемелік құралдар сериясы. 1-кітапты («Академиялық оқу техникалары») және 2-кітапты («Академиялық мәтіндерді оқу стратегиялары») қамтиды. Осы глоссарийдің терминдері серия кітаптарының мазмұнына сәйкес жүйеленген.

«Сапасы—Өзектілігі» матрицасы / Матрица качество-релевантность / Quality-relevance matrix

Академиялық дереккөздерді бір мезгілде екі кілт параметр бойынша – әдіснамалық сапа және зерттеу сұрағына өзектілік – бағалауға мүмкіндік беретін екі өстік аналитикалық құрал. Егжей-тегжейлі зерттеуге арналған басымды дереккөздерді стратегиялық тұрғыдан негізделген іріктеуді қамтамасыз етеді.

«Үш рет өту» үлгісі / Модель трёх проходов / Three-pass model

Мәтін арқылы артып отыратын тереңдікпен үш дәйекті өтуді болжайтын академиялық оқудың құрылымдалған стратегиясы: бірінші – жалпы бағдарлауға арналған жылдам шолу; екінші – аннотациялаумен егжей-тегжейлі оқу; үшінші – сыни ұғыну және синтездеу. Уақыт шығыны мен түсіну тереңдігінің арақатынасын оңтайландырады.

E-reader-де аннотациялау / Аннотирование на E-reader / E-reader annotation

Электрондық оқу құрылғыларының кіріктірілген құралдары арқылы жүзеге асырылатын аннотациялаудың цифрлық нұсқасы: ерекшелеу, түсініктемелер, бетбелгілер және жазбалар. Одан әрі академиялық жұмыс үшін аннотацияларды жүйелеу және экспорттау мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

K-W-L стратегиясы / Стратегия K-W-L / K-W-L strategy (K – Know / Білемін; W – Want to know / Білгім келеді; L – Learned / Үйрендім; қараңыз: Кеңейтілген K-W-L)

Д. Огл жасаған үшкезеңді белсенді оқу стратегиясы: оқу алдында оқырман тақырып бойынша не білетінін (K) және не білгісі келетінін (W) тіркейді; оқудан кейін – не үйренгенін (L). Фондық білімдерді белсендіреді, оқырмандық мақсаттарды қалыптастырады және оқу нәтижелерін рефлексиялауды ынталандырады.

PQRST әдісі / PQRST метод / PQRST method (қараңыз: Метод PQRST)

Академиялық оқудың бес кезеңді құрылымдалған әдісі: Preview (алдын ала шолу), Question (сұрақтар қою), Read (оқу), Summary (қорытындылау), Test (өзін-өзі тексеру). Бұл әдіс мәтінді жүйелі және тереңдетіп түсінуді қамтамасыз етеді.

RAP стратегиясы / Стратегия RAP / RAP strategy (Read – Ask – Put)

Үшкезеңді белсенді оқу стратегиясы: Read (абзацты оқы) – Ask (оқылғанға сұрақтар қой) – Put (өз сөзіңмен қайта айт). Абзац деңгейінде түсінуді қадамдық бақылауды қамтамасыз етеді, перифраздау дағдыларын дамытады және тығыз академиялық мәтіндермен жұмыс кезінде түсінілмеген материалдың жинақталуының алдын алады.

RIDA стратегиясы / Стратегия RIDA / RIDA strategy (Read – Imagine – Describe – Add)

Академиялық мәтінді тереңдетіп түсіну мен есте сақтаудың төрткезеңді стратегиясы: Read (оқы) – Imagine (қиялда, ойша бейне жасай) – Describe (бейнені сөзбен сипатта) – Add (жеке байланыстар мен бөлшектер қос). Ақпаратты мультимодальды кодтауды пайдаланады, бұл күрделі академиялық тұжырымдамалардың ұзақ мерзімді есте сақталуы мен түсінілуін айтарлықтай күшейтеді.

SOAR әдісі / Метод SOAR / SOAR method

Төрт кезеңді қамтитын академиялық оқу мен конспектілеу стратегиясы: Select (кілт ақпаратты іріктеу) – Organize (визуалды схемаға ұйымдастыру) – Associate (байланыстар орнату) – Regulate (рефлексия және өзін-өзі бағалау). Визуалды картографиялауды метакогнитивтік бақылаумен біріктіреді.

SPE стратегиясы / Стратегия SPE / SPE strategy (Structure – Proposition – Evaluation)

Академиялық мәтінді сыни оқудың үшкезеңді стратегиясы: Structure (мәтіннің құрылымын және ұйымдастырылуын талдау) – Proposition (кілт пікірлер мен тезистерді анықтау) – Evaluation (негізділіктің, логиканың және дәлелдемелік базаның сыни бағалауы). Дереккөзді құрылымдық түсінуден аналитикалық бағалауға жүйелі өтуді қамтамасыз етеді.

W5H әдістемесі / W5H методика / W5H method (қараңыз: W5H method)

Алты сұрақтық сөзге негізделген аналитикалық сұрақтар қою әдістемесі: Кім? Не? Қашан? Қайда? Неге? Қалай? Академиялық мәтіндерді жүйелі талдау және зерттеушілік ойлауды дамыту үшін қолданылады.

А

Абзац қорытындысы / Резюме абзаца / Paragraph summary

Оқырман өз сөзімен тұжырымдайтын академиялық мәтіннің бір абзацының негізгі мазмұнының қысқаша баяндамасы. Қорытындылау дағдыларын дамытудың базалық жаттығуы болып табылады, жеке мәндік бірліктер деңгейіндегі түсінуді қадағалауға көмектеседі және бөлім немесе тарау резюмесінің құрылыс материалы ретінде қызмет етеді.

Автордың ұстанымы / Позиция автора / Author’s stance

Автордың қарастырылатын мәселеге, теорияға немесе пікірталасқа қатысты алатын айқын немесе жасырын көзқарасы. Автордың ұстанымын анықтау сыни оқудың кілт міндеті болып табылады: ол дереккөздің объективтілігін бағалауға, ықтимал алаламдылықтарды анықтауға және авторлық ұстанымның ұсынылған куәліктерді іріктеу мен интерпретациялауды қалай қалыптастыратынын түсінуге мүмкіндік береді.

Ағаш тәрізді схема / Древовидная схема / Tree diagram

Тұжырымдамалар, санаттар немесе дәлелдер арасындағы бағыныстылық пен тармақталу қатынастарын бейнелейтін иерархиялық графикалық құрылым. Академиялық оқуда тұжырымдамалық иерархияларды, жіктеу жүйелерін және күрделі дәлелдер құрылымын визуализациялау үшін қолданылады.

Айқаспалы сілтемелер / Кросс-референсирование / Cross-referencing

Бір мәтіннің байланысты бөлімдері арасында немесе бірнеше дереккөз арасында бір-бірін растайтын немесе жоққа шығаратын мәндік байланыстарды, деректерді көрсету мақсатында айқаспалы сілтемелерді нақты орнату тәжірибесі. Академиялық дәлелдеменің тұтастығы мен ішкі дәйектілігін қамтамасыз етеді.

Академиялық жазу (жазылым) / Академическое письмо / Academic writing

Анық құрылымымен, ресми стилімен, негізделген дәлелдемесімен және расталған дереккөздерге сүйенуімен сипатталатын кәсіби жазбаша коммуникация нысаны. Білімді ұсыну және жеткізу үшін ғылыми, оқу және зерттеу контекстерінде қолданылады.

Академиялық қатаңдылық / Академическая строгость / Academic rigor

Академиялық жұмыстың жоғары сапасын қамтамасыз ететін стандарттар мен талаптардың жиынтығы: дәлелдеменің дәлдігі, әдістемелік дұрыстылық, беделді дереккөздерді пайдалану және ғылыми дискурс нормаларына сәйкестік.

Академиялық мәтіндерді оқу / Академическое чтение / Academic reading

Оқырманның ғылыми және оқу мәтіндерімен жұмыс істеудің мақсатты және стратегиялық үдерісі; сыни ойлауға, негізгі ақпаратты алып шығуға және жаңа білімді оқырманның бар когнитивтік құрылымына кіріктіруге бағытталған.

Академиялық мәтіндерді оқу стратегиялары / Книга 2: Стратегии чтения академических текстов / Academic Reading Strategies («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның анықтамалық жазбасы)

Канат Дауренбектің «Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» сериясының екінші кітабы; жеке техникалардан асатын жүйелі тәсілдер ретіндегі академиялық мәтіндермен жұмыс стратегияларына арналған. 1-кітап мазмұнын дамытып, тереңдете отырып, стратегиялық академиялық оқудың кешенді құзыреттілігін қалыптастырады.

Академиялық мәтіндерді стратегиялық оқу / Стратегическое академическое чтение / Strategic academic reading (Ср.: Мәтіндерді стратегиялық оқу – жалпы принцип; «Академиялық мәтіндерді стратегиялық оқу» – академиялық орта мен зерттеу міндеттеріне қатысты)

Оқырман дереккөз жанрына, зерттеу тапсырмасына және талап етілетін түсіну деңгейіне байланысты стратегияларды саналы таңдайтын және икемді үйлестіретін ғылыми және академиялық әдебиетті оқу тәсілі. Метакогнитивтік жоспарлауды, түсінуді бақылауды және оқу нәтижелерін рефлексиялауды қамтиды; серияның орталық ұғымы болып табылады.

Академиялық оқу техникалары / Книга 1: Техники академического чтения / Academic Reading Techniques («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның анықтамалық жазбасы)

Канат Дауренбектің «Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» оқу-әдістемелік сериясының бірінші кітабы; академиялық мәтіндермен жұмыс техникаларын жүйелі баяндауға арналған. Тиімді академиялық оқу дағдыларын қалыптастыруға арналған теориялық негіз бен практикалық құралдарды қамтиды.

Ақпаратты синтездеу / Синтез информации / Information synthesis (ср.: Білімді синтездеу – тұжырымдамалық жалпылау деңгейі)

Бірнеше дереккөздерден алынған нақты фактілерді, деректер мен пікірлерді байланысты аналитикалық баяндамаға өңдеу мен біріктірудің операциялық үдерісі. Білімді синтездеуден айырмашылығы, акцент пәндік аланы тұжырымдамалық қайта ұғынуға емес, нақты ақпараттық мазмұнмен жұмысқа ауысады.

Ақпараттық орта / Информационная среда / Information environment

Зерттеушінің немесе студенттің академиялық қызметі жүзеге асырылатын ақпараттық ресурстар, арналар, құралдар мен тәжірибелердің жиынтығы. Заманауи ақпараттық орта цифрлық дереккөздердің жоғары тығыздығымен сипатталады, бұл медиасауаттылықтың дамыған дағдыларын және ақпаратты сыни бағалауды талап етеді.

Ақпараттық шамадан тыс жүктелу / Информационная перегрузка / Information overload

Тиімді өңдеу мүмкіндіктерінен асатын артық көлемдегі ақпараттың бір мезгілде әсер етуінен туындайтын когнитивтік стресс жағдайы. Академиялық оқу контекстінде ақпараттық шамадан тыс жүктелу түсіну сапасын төмендетеді, шешім қабылдауды нашарлатады және назарды басқару мен дереккөздерге басымдық беру стратегияларын қолдануды талап етеді.

Алаламдылық / Предвзятость / Bias

Жеке нанымдар, институционалдық мүдделер, мәдени қондырғылар немесе әдіснамалық шектеулер салдарынан пайымдаулардың, интерпретациялардың немесе әдіснамалық шешімдердің объективтіліктен жүйелі ауытқуы. Академиялық оқуда алаламдылық нысандарын тану дереккөздерді объективтік бағалаудың қажетті шарты болып табылады.

Алаламдылық / Предвзятость / Bias

Субъективті пікірлер, құндылықтар немесе мүдделерден туындайтын ақпаратты қабылдау, түсіндіру немесе ұсыну барысындағы жүйелі ауытқу. Академиялық оқуда алаламдылықты сыни анықтау дереккөздерді талдаудың қажетті бөлігі болып табылады.

Алдын ала калибрлеу / Предварительная калибровка / Pre-calibration

Нақты дереккөздің құрылымымен, жанрымен және күрделілігімен алдын ала танысу негізінде оқырмандық күтулер, мақсаттар мен стратегияларды негізгі оқуды бастамас бұрын баптаудың дайындық үдерісі. Оңтайлы қарқынды, оқу тереңдігін және аннотациялау жүйесін негізгі оқуды бастамас бұрын таңдауға мүмкіндік береді.

Алдын ала танысу / Предварительное ознакомление / Preliminary familiarisation

(ср.: Алдын ала шолу – неғұрлым ресімделген рәсім) – Дереккөзді жүйелі алдын ала шолуға немесе егжей-тегжейлі оқуға дейінгі онымен бастапқы бейресми танысу: атауды оқу, мұқабаны, автор туралы мәліметтерді және жалпы көлемді шолу. Мазмұн туралы бастапқы түсінік қалыптастырады және мәтінмен кейінгі жұмысқа когнитивтік дайындықты жасайды.

Алдын ала шолу / Предварительный просмотр / Previewing

Егжей-тегжейлі оқу алдында тақырыптарды, қосалқы тақырыптарды, аннотацияны, кіріспені, қорытындыларды, кестелер мен суреттерді жүйелі зерттеуді қамтитын мәтінмен алғашқы жұмыстың құрылымдалған техникасы. Дереккөздің кейінгі тереңдетілген түсіну мен аннотациялауды жеңілдететін когнитивтік схемасын қалыптастыруды қамтамасыз етеді.

Алшақтықтарды талдау / Анализ расхождений / Discrepancy analysis

Әртүрлі дереккөздер, деректер, теориялар немесе пікірлер арасындағы сәйкессіздіктерді анықтау және түсіндіруге бағытталған аналитикалық рәсім. Зерттеу сұрақтарын тұжырымдау және әдебиетке сыни баға беру үшін негіз болады.

Аналитикалық база / Аналитическая база / Analytical foundation

Академиялық мәтіндерді жүйелі зерттеу және сыни түсіндіру үшін негіз болатын теориялық тұжырымдамалар, әдістемелік принциптер және аналитикалық құралдардың жиынтығы.

Аналитикалық ойлау / Аналитическое мышление / Analytical thinking

Күрделі ақпаратты жүйелі түрде бөліктерге ажырату, олардың арасындағы өзара байланыстарды анықтау, дәлелдемелерді бағалау және негізделген қорытындыларға келу когнитивтік қабілеті. Академиялық оқу мен жазылымның негізгі дағдысы болып табылады.

Аналитикалық оқу / Аналитическое чтение / Analytical reading

Дереккөздің құрылымын, дәлелдемесін, әдіснамасын және қорытындыларын сыни бағалауға бағытталған мәтінмен жұмыстың тереңдетілген стратегиясы. Тура мағынасын түсінуден асып, мәндерді түсіндіруге және автор пікірлерінің негізділігін бағалауға ұласуды қамтиды.

Аналитикалық сұрақтар / Аналитические вопросы / Analytical questions (ср.: Аналитическое мышление; Аналитическое чтение)

Сұрақтар, академиялық мәтіннің негізін, логикасын, дәлелдемесінің күшін және тұжырымдардың негізділігін тексеруге бағытталған: Автор бұл тұжырымға қалай келді? Дәлелдеме логикалық жарамды ма? Деректер тұжырымды растай ма? Блум таксономиясының талдау деңгейіне сәйкес келеді; сыни оқудың орталық құралы болып табылады.

Аналитикалық түсініктемелер / Аналитические комментарии / Analytical comments

Оқырман мәтін мазмұнын тіркеп қоймай, дәлелдеме логикасын аналитикалық бағалайтын, болжамдарды анықтайтын және негізгі пікірлердің мәнін түсіндіретін жазбаша немесе ауызша жазбалар.

Аналогиялар / Аналогии / Analogies

Күрделі немесе таныс емес ұғымдарды белгілі құбылыстар мен құрылымдармен салыстыру арқылы түсіндіруге мүмкіндік беретін риторикалық және когнитивтік құралдар. Академиялық мәтінде аналогиялар теориялық тұжырымдамаларды бейнелеу және олардың түсінілуін жеңілдету үшін қызмет етеді.

Аннотацияланған байланыстар / Аннотированные связи / Annotated connections

Оқырманның түсіндірме түсініктемелерімен қоса жазбаша тіркелген әртүрлі мәтіндер, идеялар немесе тұжырымдамалар арасындағы мазмұндық байланыстар. Білімнің кіріктірілген бейнесін қалыптастыруға және зерттелген дереккөздер жиынтығындағы мәтінаралық қатынастарды қадағалауға көмектеседі.

Аннотацияланған библиография / Аннотированная библиография / Annotated bibliography

Пайдаланылған дереккөздер тізімі; олардың әрқайсысы жұмыстың негізгі мазмұнын, әдіснамасын және зерттеу үшін маңыздылығын сипаттайтын қысқаша аннотациямен бірге ұсынылады. Әдебиетті сыни бағалау дағдыларын дамытатын академиялық жазылымның стандартты жанры болып табылады.

Аннотациялау / Аннотирование / Annotating

Оқырманның негізгі идеяларын, сұрақтарын, байланыстарын және жеке реакцияларын тіркеу мақсатында тікелей мәтінде немесе оның жиегінде жазбаша белгілер, түсініктемелер және символдар жасау үдерісі. Белсенді академиялық оқудың іргелі техникасы болып табылады.

Аннотациялау белгілері / Символы аннотирования / Annotation symbols

Академиялық мәтінмен жұмыс кезінде пайдаланылатын шартты белгілердің жеке немесе стандартталған жүйесі: *,?,!, →, ≠, ✓, ○ және т. б. Әрбір белгі оқырмандық реакцияның немесе ақпарат санатының белгілі түріне бекітіледі. Ерекшелеу легендасымен үйлескенде аннотациялаудың тұтас визуалды жүйесін қалыптастырады.

Аннотациялау стратегиясы / Стратегия аннотирования / Annotation strategy

Академиялық мәтінді аннотациялаудың саналы таңдалған және алдын ала жоспарланған тәсілі; аннотациялау мақсаттарын анықтауды, символдар мен санаттар жүйесін таңдауды, мәтін қабаттары арасында назарды бөлуді және аннотацияларды кейін өңдеуді қамтиды. Аннотациялау техникасынан метакогнитивтік жоспарлаудың болуымен және нақты оқырмандық тапсырмаға бейімделуімен ерекшеленеді.

Аннотациялау техникасы / Техника аннотирования / Annotation technique (Ср.: Аннотациялау стратегиясы; «Аннотациялау техникасы» – нақты процедуралық тәсіл)

Мәтінмен жұмыстың нақты процедуралық тәсілі: тікелей дереккөзде оқырмандық реакциялар мен кілт ақпаратты тіркеу мақсатында ерекшелеу, асты сызу, жиектегі жазбалар енгізу, символдар мен түстік кодтауды пайдалану. Аннотациялау стратегиясынан айырмашылығы, техника оларды басқару жоспарын емес, оқырманның тікелей іс-қимылдарын сипаттайды.

Аннотациялық дайджесттер / Аннотационные дайджесты / Annotation digests

Академиялық оқу барысында белгілі бір тақырып бойынша негізгі дереккөздердің аннотацияларынан жасалған жүйеленген жинақтар. Зерттеу жұмыстарын жазу кезінде бұрын өңделген материалдарды ұйымдастыру және жылдам іздеу құралы ретінде қызмет етеді.

Анықтамалық материал / Справочный материал / Reference material

Оқырман немесе зерттеуші негізгі дереккөз ретінде толығымен оқымай, терминологияны нақтылау, деректерді тексеру немесе қосымша контекст іздеу үшін жүгінетін дереккөз немесе құжат. Мысалдары: сөздіктер, энциклопедиялар, глоссарийлер, стандарттар, статистикалық деректер базалары.

Аңдатпа / Аннотация / Annotation

Оқырманды жұмыстың негізгі идеялары, әдістері және қорытындылары туралы хабардар ету мақсатында жасалатын академиялық дереккөз мазмұнының қысқаша сипаттамалық немесе бағалаушы баяндамасы. Академиялық жазылымның дербес жанры және аннотацияланған библиографияның міндетті элементі болып табылады.

Артықшылықтар / Преимущества / Advantages (Серия контекстінде: нақты оқу техникалары немесе стратегияларының артықшылықтары; антоним: Кемшіліктер)

Академиялық оқудың нақты техникасын, стратегиясын немесе тәсілін қолданумен байланысты күшті жақтар, айрықша артықшылықтар мен ықтимал пайдалар. Әрбір әдістің артықшылықтарын түсіну мәтінмен жұмыс құралдарын саналы және стратегиялық тұрғыдан негізделген таңдаудың қажетті шарты болып табылады.

Ассоциативтік байланыстар / Ассоциативные связи / Associative connections

Оқырман ассоциациялар негізінде қалыптастыратын ұғымдар, тұжырымдамалар немесе идеялар арасындағы мазмұндық қатынастар. Ментальды карталар мен концепт-карталар арқылы ассоциативтік байланыстарды бейнелеу академиялық білімді жүйелеудің тиімді құралы болып табылады.

Ассоциативтік ойлау / Ассоциативное мышление / Associative thinking

Ұғымдар, идеялар мен бейнелер арасындағы мазмұндық байланыстарды олардың ұқсастығы, іргелестігі немесе қарама-қарсылығы негізінде орнатудың когнитивтік үдерісі. Академиялық оқуда жаңа білімдерді бұрыннан барлармен кіріктіруге және түпнұсқа зерттеу идеяларын туындатуға ықпал етеді.

Асты сызу / Подчёркивание / Underlining

Оқырман тікелей мәтіндегі маңызды сөздердің, тіркестер мен сөйлемдердің астына сызық жүргізетін аннотациялау техникасы. Басылған дереккөзбен жұмыстың ең дәстүрлі құралдарының бірі болып табылады; жиектегі жазбалармен бірге жүйелі қолданған кезде кілт мазмұн бойынша құрылымдалған навигацияны қамтамасыз етеді.

Асығыс жалпылама / Поспешное обобщение / Hasty generalisation

Кең тұжырым жеткіліксіз жағдайлар саны, репрезентативтік емес іріктеме немесе шектеулі мысалдар жиыны негізінде тұжырымдалатын логикалық қате. Академиялық оқуда асығыс жалпыламаларды тану авторлық тұжырымдар мен жалпыламалардың негізділігін сыни бағалаудың қажетті дағдысы болып табылады.

Аудит / Аудит / Audit

Академиялық қызмет, дереккөздер немесе оқу тәжірибелерінің белгілі бір стандарттарға сапасын, толықтығын және сәйкестігін тексеру мен бағалаудың жүйелі рәсімі. Академиялық оқу контекстінде аудит мәтінмен жұмыс стратегиялары мен дағдыларын рефлексивті талдау үшін қолданылады.

Ауызша қорытынды / Устное резюме / Oral summary

Оқырман жазбаша жазбаларға сүйенбей мәтін мазмұнын ауызша баяндайтын, түсінуді тексеру мен бекіту үшін дауыстап орындалатын академиялық мәтіннің негізгі мазмұнының ауызша баяндамасы. Ауызша жаңғырту механизмдерін пайдаланады, метакогнитивтік бақылауды белсендіреді және түсінудегі олқылықтарды анықтайды.

Ауызша өзіне-өзі түсіндіру / Устное самообъяснение / Verbal self-explanation

Оқырман жаңа мазмұнды бұрыннан белгілімен байланыстыра отырып оқылған үзіндіні өз түсіндірмесін дауыстап тұжырымдайтын белсенді оқу техникасы. Когнитивтік психологиядағы өзін-өзі түсіндіру принципіне сүйенеді: түсінуді вербализациялау оқырманды пассивтік қайта оқудан айтарлықтай тиімдірек түрде анықсыздықтарды анықтауға, олқылықтарды толтыруға және түсінуді тереңдетуге мәжбүр етеді.

Ә

Әдебиеттер шолуы / Обзор литературы / Literature review

Белгілі бір тақырып немесе зерттеу сұрағы бойынша бар ғылыми басылымдарды жүйелі сыни баяндау және синтездеу. Академиялық жұмыстардың көпшілігінің міндетті бөлімі болып табылады: зерттеудің өзектілігін негіздейді, білімдегі олқылықтарды анықтайды және ғылыми пікірталас контекстінде авторлық үлесті орналастырады.

Әдістемелік ақпарат / Методологическая информация / Methodological information

Зерттеу дизайнын, деректер жинау мен талдау әдістерін, іріктеу рәсімдері мен өлшеу құралдарын сипаттайтын академиялық мәтіннің бөлімі немесе бөлігі. Әдістемелік ақпаратты сыни оқу қорытындылардың негізділігін, нәтижелердің қайталанатындығын және зерттеудің шектеулерін бағалауға мүмкіндік береді.

Әсер мөлшері / Размер эффекта / Effect size

Іріктеме мөлшерінен тәуелсіз айнымалылар арасындағы айырмашылық шамасын немесе өзара байланыс күшін көрсететін зерттеу нәтижесінің практикалық маңыздылығының статистикалық өлшемі. Академиялық оқуда статистикалық маңызды нәтижелердің нақты маңыздылығын бағалау үшін әсер мөлшерін интерпретациялау қажет, өйткені статистикалық маңыздылық практикалық маңыздылықпен бірдей емес.

Б

Бағалау / Оценка / Оценивание / Evaluation / Assessment

Белгіленген өлшемдер негізінде академиялық дереккөздің, дәлелдің немесе оқырмандық стратегияның сапасы, құндылығы, жарамдылығы немесе тиімділігі туралы негізделген пікір шығаруды болжайтын жоғары деңгейлі когнитивтік үдеріс. Блум таксономиясында бағалау когнитивтік күрделіліктің ең жоғары сатысын алады.

Бағалау карточкасы / Оценочная карточка / Evaluation card

Беделділік, уақыттық өзектілік, сенімділік, дәлдік, маңыздылық және әдіснамалық қатаңдылық сияқты берілген өлшемдер жиынтығы бойынша академиялық дереккөзді жүйелі бағалауға арналған құрылымдалған үлгі. Әдебиеттің үлкен жиынтығымен жұмыс кезінде бағалау рәсімінің біркелкілігін қамтамасыз етеді және дереккөздерді кейіннен салыстыруды жеңілдетеді.

Бағалау сұрақтары / Оценочные вопросы / Evaluative questions

Сұрақтар, академиялық дереккөздің немесе дәлелдеменің жалпы құндылығын, сенімділігін, маңыздылығын және жеткіліктілігін бағалауға бағытталған: Бұл дереккөз сенімді ме? Автордың пікірі негізделген бе? Бұл зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы қандай? Блум таксономиясының бағалау деңгейіне сәйкес келеді.

Бағынышты аспект / Подчинённый аспект / Subordinate aspect

Дәлелдеме иерархиясында бағынышты орынды алатын академиялық мәтін мазмұнының элементі: жалпырақ пікірді немесе қосалқы тақырыпты дамытады, нақтылайды немесе суреттейді, бірақ дербес тезис болып табылмайды. Бас және бағынышты аспектілер иерархиясын тану конспектіні дәл құрылымдау және мәтін логикасын түсіну үшін қажет.

Бағытталған жеделдету / Направляемое ускорение / Guided acceleration

Оқырман мәтін бойынша көздің қозғалысын біртіндеп және мақсатты жеделдету үшін физикалық немесе визуалды нұсқауышты пайдаланатын оқу жылдамдығын дамыту техникасы. Регрессияларды азайтады, перифериялық көруді жаттықтырады және түсіну деңгейін сақтай отырып фиксация аймағын біртіндеп кеңейтеді.

Байланыстар картасы / Карта связей / Connection map – Оқырман академиялық әдебиетпен жұмыс барысында анықтаған ұғымдар, дереккөздер, дәлелдер немесе идеялар арасындағы мазмұндық байланыстарды бейнелейтін графикалық схема. Білімдердің зияткерлік желісін визуализациялауға және айқын емес тұжырымдамалық өзара тәуелділіктерді ашуға мүмкіндік береді.

Байланыстар күнделігі / Дневник связей / Connection journal

Оқырман зерттелетін дереккөздер, идеялар, тұжырымдамалар және жеке тәжірибе арасында орнатқан байланыстарды жүйелі тіркейтін рефлексивтік академиялық жазбалардың нысаны. Байланыстар күнделігін жүргізу кіріктіруші ойлауды дамытуға және зерттелетін білім саласының тұтас бейнесін қалыптастыруға ықпал етеді.

Байланыстар сапасының аудиті / Аудит качества связей / Connection quality audit

Оқырман дереккөздер, идеялар мен тұжырымдамалар арасында орнатқан байланыстардың өзектілігін, дәлдігін және тереңдігін жүйелі тексерудің рефлексивті рәсімі. Беткейлік немесе қателікті байланыстарды анықтауға және кіріктіруші талдаудың сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Байланысты ұғым / Связанное понятие / Related concept

Академиялық мәтіннің орталық термині немесе идеясымен семантикалық, тұжырымдамалық немесе тематикалық байланысты ұғым. Аннотациялау мен конспектілеу барысында байланысты ұғымдарды анықтау тұжырымдамалық желілерді қалыптастыруға, түсінуді тереңдетуге және академиялық жазылымдағы терминологиялық келісімділікті қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Байланыстырушы сөздер / Связующие слова / Linking words

Академиялық мәтіннің бөліктері арасындағы логикалық қатынастарды белгілеуге қызмет ететін лексикалық бірліктер мен конструкциялар: қосу, қарсы қою, себеп-салдарлық байланыстар, иллюстрациялау, жалпылау және жол беру. Байланыстырушы сөздерді тани білу дәлелдеменің құрылымын және баяндаудың логикасын түсінуді айтарлықтай жеңілдетеді.

Байланыстырушы сөйлемдер / Связывающие предложения / Linking sentences

Академиялық мәтіннің бөлімдері, абзацтар немесе дәлелдер арасындағы құрылымдық өтулер қызметін атқаратын сөйлемдер. Баяндаудың байланыстылығы мен когеренттілігін қамтамасыз етеді, тақырып немесе аспект ауысымдарын белгілейді және оқырманға дәлелдемені дамытудың логикасында бағдар алуға көмектеседі.

Байланыстырушы сұрақтар / Связующие вопросы / Connecting questions

Оқырман жаңа материал мен бұрыннан белгілі тұжырымдамалар, басқа дереккөздер немесе өзіндік тәжірибе арасындағы байланыстарды нақты орнату мақсатында тұжырымдайтын сұрақтар. Кіріктіруші ойлауды ынталандырады, ақпаратты оқшауланған қабылдаудың алдын алады және байланысты тұжырымдамалық білімдер желісін құруды қамтамасыз етеді.

Бар білімді жаңғырту / Актуализация знаний / Prior knowledge activation

Жаңа оқу немесе академиялық материалмен жұмысты бастар алдында бұрын меңгерілген білімдерді қалпына келтіру және жаңғыртуға бағытталған педагогикалық тәсіл және когнитивтік үдеріс. Бар тәжірибе мен жаңа мазмұн арасындағы когнитивтік «көпір» қалыптастырады.

Бастапқылық эффекті / Эффект первичности / Primacy effect

Мәтіннің немесе тізбектің басында қабылданған ақпарат ортасынан алынған мәліметтерге қарағанда жақсырақ есте сақталатын когнитивтік феномен. Академиялық оқуда бастапқылық эффектісі туралы білім мәтін құрылымын қалыптастыруда және дәлелдемені қабылдауды бағалауда қолданылады.

Басты идея / Главная идея / Main idea

Автордың оқырманға жеткізуге ұмтылатын мәтіннің, абзацтың немесе бөлімнің орталық пікірі немесе кілт тезисі. Басты идеяны анықтау қорытындылау, талдау және ақпаратты синтездеудің негізінде жатқан академиялық оқудың іргелі дағдысы болып табылады.

Беделге жүгіну / Аргумент к авторитету / Appeal to authority

Өзіндік дәлелдеме орнына беделді тұлғаның немесе ұйымның пікіріне сілтеме жасау арқылы тұжырымды негіздейтін риторикалық тәсіл. Академиялық контекстте авторитет қарастырылып отырған салада сарапшы болмаған жағдайда бұл тәсіл логикалық қате ретінде саналады.

Беделділік / Авторитетность / Authority

Белгілі бір ғылыми салада автордың немесе дереккөздің кәсіби танылу және академиялық беделінің деңгейі. Беделділік білікті деңгей, жарияланымдық белсенділік және академиялық қауымдастыққа тиесілілік негізінде бағаланады.

Бейімделгіш оқу жылдамдығы / Адаптивная скорость чтения / Adaptive reading speed

Оқырманның мәтін күрделілігіне, қойылған мақсатқа және түсіну деңгейіне байланысты оқу қарқынын икемді реттей алу қабілеті. Бейімделгіш жылдамдық ақпаратты өңдеу жылдамдығы мен оны меңгерудің тереңдігі арасындағы тиімді арақатынасты қамтамасыз етеді.

Бейімді алдын ала шолу / Адаптивный просмотр / Adaptive previewing

Оқырман оқу мақсаты мен дереккөздің сипатына сәйкес шолудың тереңдігі мен көлемін іріктеп бейімдейтін мәтінмен алдын ала танысу стратегиясы. Уақытты тиімді бөлуге және мәтіннің алдын ала ойша картасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Бейнелі сөйлеу / Образная речь / Figurative language

Мәтіннің астарлы, символдық немесе метафоралық мазмұнын жеткізу үшін тікелей мағынасынан тыс пайдаланылатын тілдік тәсілдер: метафора, теңеу, аллегория, ирония және эвфемизм. Академиялық мәтіндерде бейнелі сөйлеуді тану оқырманға мазмұнды терең түсінуге және риторикалық стратегияларды дұрыс интерпретациялауға мүмкіндік береді.

Бейтараптылық / Непредвзятость / Open-mindedness

Алдын ала пайымдаулар, алаламдылықтар және белгілі бір ұстанымға эмоционалды берілушіліксіз дәлелдер мен куәліктерді қарастыруға дайындықты болжайтын зияткерлік қондырғы. Академиялық оқуда бейтараптылық оқырманның қалыптасқан нанымдарына қайшы келетіндерді қоса алғанда, дереккөздерді адал бағалаудың шарты болып табылады.

Белсенді ерекшелеу / Активное выделение / Active highlighting

Механикалық белгілеуден айырмашылығы, мәтіннің негізгі идеяларын, дәлелдерін және құрылымдық элементтерін саналы мақсатпен стратегиялық және іріктеп белгілеу. Фрагменттерді белгілеуден бұрын олардың маңыздылығын сыни тұрғыдан бағалауды қамтиды.

Белсенді қайта шығару / Активное воспроизведение / Active recall

Оқырман дереккөзге жүгінбей, меңгерген ақпаратты жадынан қайта жаңғыртатын өзін-өзі тексеру техникасы. Белсенді қайта шығару академиялық материалды ұзақ мерзімді жадта бекітудің ең тиімді әдістерінің бірі болып табылады.

Белсенді оқу / Активное чтение / Active reading

Оқырманның мәтінмен саналы және мақсатты өзара әрекеттесу стратегиясы; сұрақтар қою, негізгі идеяларды белгілеу, мазмұнды болжау және түсінуді үздіксіз бақылауды қамтиды.

Белсенді оқыту / Активное обучение / Active learning

Оқушылардың ақпаратты талдау, синтездеу, бағалау және қолдану арқылы таным үдерісіне мақсатты түрде тартылатын педагогикалық тәсілі. Академиялық оқу контекстінде белсенді оқыту аннотациялау, сұрақтар қою және рефлексивтік қорытындылау арқылы жүзеге асырылады.

Белсенді өзара әрекеттесу / Активное взаимодействие / Active engagement

Оқырманның мәтінмен жұмыс үдерісіне саналы және мақсатты қатысуы; сұрақтар қоюды, дәлелдерді сыни бағалауды, байланыстар орнатуды және өз түсінуін үздіксіз бақылауды қамтиды.

Белсенді трансформация / Активная трансформация / Active transformation

Мәтіннен алынған ақпаратты тереңдетіп меңгеру және ұзақ мерзімді есте сақтау мақсатында схемалар, қорытындылар, сұрақтар, карталар сияқты жаңа бейнелеу нысандарына мақсатты түрде айналдыру үдерісі.

Белсенді тыңдау / Активное слушание / Active listening

Назар шоғырландыруды, мазмұнды сыни бағалауды, негізгі идеяларды тіркеуді және уақтылы кері байланысты қамтитын ауызша сөйлеуді мақсатты қабылдау нысаны. Академиялық контекстте дәрістерде, семинарларда және ғылыми жұмыстарды қорғауда қолданылады.

Бес білім санаты / Пять категорий знания / Five categories of knowledge («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның авторлық термині)

Академиялық оқу кезінде оқырман жұмыс жасайтын білім түрлерін жүйелейтін авторлық жіктеу моделі: тұжырымдамалық, фактографиялық, процедуралық, метакогнитивтік және кіріктіруші. Оқырмандық мақсаттарды саралауға және ақпараттың әрбір түрін өңдеудің тиісті стратегияларын таңдауға мүмкіндік береді.

Білімдегі олқылықтар / Пробелы в знаниях / Knowledge gaps

Оқырман немесе зерттеуші жеткіліксіз зерделенген немесе бар білімдер мен оқылған дереккөздермен қамтылмаған деп анықтайтын тақырыптың аймақтары немесе аспектілері. Білімдегі олқылықтарды анықтау зерттеу сұрағын тұжырымдаудың және жаңа зерттеудің өзектілігін негіздеудің кілт қадамы болып табылады.

Білімдер желісі / Сеть знаний / Knowledge network

Жүйелі академиялық оқу мен оқыту нәтижесінде қалыптасатын өзара байланысты тұжырымдамалар, фактілер, дереккөздер мен идеялардың динамикалық жүйесі. Тұжырымдамалық желіден айырмашылығы, акцент нақты тақырыпты түсіну құрылымына емес, жинақталған және өзара байланысты білімдердің барлық жиынтығына ауысады; ұзақ мерзімді академиялық дамудың мақсаты болып табылады.

Білімдерді жандандыру / Активация знаний / Activating prior knowledge

Жаңа материалды түсінуге контекстуалды негіз жасау мақсатында оқуға дейін немесе оқу барысында бұрыннан бар білімдер мен тәжірибеге мақсатты түрде жүгінудің когнитивтік үдерісі.

Білімді басқару / Управление знанием / Knowledge management

Оқу мен оқыту барысында алынған академиялық білімдерді жинау, ұйымдастыру, сақтау, шығару және жаңарту бойынша жүйеленген тәсіл. Жеке контекстте жеке репозиторийлер, конспектілеу жүйелері мен білімдер желілерін жасауды қамтиды; зияткерлік капиталдың жинақталуы мен практикалық қолданылуын қамтамасыз етеді.

Білімді синтездеу / Синтез знаний / Knowledge synthesis (Ср.: Синтездеу – жалпы когнитивтік үдеріс; «Білімді синтездеу» – жинақталған білімдер жиынтығына қатысты)

Пәндік аланың жүйелі және кіріктірілген түсінігін қалыптастыру мақсатында көптеген академиялық дереккөздерден алынған білімдерді мақсатты біріктіру мен қайта ұғыну үдерісі. Әдебиетті жүйелі шолудың кілт нәтижесі және жаңа зерттеу сұрақтарын қоюдың негізі болып табылады.

Білімнің интеграцияланған картасы / Интегрированная карта знаний / Integrated knowledge map («Кіріктіруші білімдер картасы» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Белгілі бір тақырып бойынша өзара байланысты білімдер, ұғымдар мен дереккөздердің аяқталған жүйесін бейнелейтін статикалық визуалды артефакт. Академиялық әдебиетпен аналитикалық және синтетикалық жұмыстың қорытынды өнімі болып табылады және одан әрі зерттеуде анықтамалық құрал ретінде пайдаланыла алады.

Біржақтылықты тану / Распознавание предвзятости / Bias recognition

Академиялық мәтіндерде және өзіндік оқырмандық қызметте когнитивтік бұрмаланудың, әдіснамалық алаламдылықтың және идеологиялық қондырғылардың әртүрлі нысандарын анықтау дағдысы. Академиялық пайымдаулардың жарамдылығына әсер ететін растаушы бейімділікті, іріктеме жүйелі бұрмалануларын, ореол эффектісін және алаламдылықтың басқа нысандарын тануды қамтиды.

Біріктірілген білім / Интегрированное знание / Integrated knowledge

Жаңа ақпаратты бұрыннан бар білімдермен, тәжірибемен және тұжырымдамалық құрылымдармен сәтті біріктіру нәтижесінде туындайтын синтезделген түсіну. Кіріктірілген білімді қалыптастыру академиялық оқудың түпкі мақсаты және материалды тереңдетіп меңгерудің көрсеткіші болып табылады.

Біріктіру матрицасы / Матрица интеграции / Integration matrix

Бірнеше дереккөздің деректерін параметрлердің бірыңғай жүйесі бойынша ұйымдастыруға және салыстыруға мүмкіндік беретін синтездің кестелік құралы. Салыстырмалы талдаудың жүйелілігі мен көрнектілігін қамтамасыз ету үшін әдебиет шолуларын және зерттеу есептерін дайындау кезінде қолданылады.

Бірінші дәрежелі фокус / Первичный фокус / Primary focus

Оқырманның немесе зерттеушінің академиялық дереккөзбен жұмыс кезінде негізгі аналитикалық назары бағытталатын басты аспект немесе мәселе. Бірінші дәрежелі фокусты нақты анықтау оқудың мақсатты болуын қамтамасыз етеді, назардың шашырауынан аулақ болуға мүмкіндік береді және аннотациялау мен конспектілеу үдерісін құрылымдайды.

Блоктық оқу / Блоковое чтение / Block reading

Оқырман жеке сөздерді емес, мағыналық блоктарды – сөз топтарын немесе тұтас жолдарды – қабылдайтын мәтінді визуалды өңдеу техникасы. Субвокализацияны азайтады, көру өрісін кеңейтеді және түсінуді жоғалтпай оқу жылдамдығын арттырады.

Блум таксономиясы / Таксономия Блума / Bloom’s taxonomy

Бенджамин Блум жасаған және 2001 жылы қайта қаралған оқытудың когнитивтік мақсаттарының иерархиялық жіктеу моделі. Алты деңгейді қамтиды: есте сақтау, түсіну, қолдану, талдау, бағалау, жасау. Академиялық оқуда Блум таксономиясы оқырмандық тапсырмаларды когнитивтік күрделілік деңгейі бойынша саралау және тиісті стратегияларды таңдау үшін пайдаланылады.

Болашақ зерттеулердің бағыттары / Направления для будущих исследований / Directions for future research

Автор шешілмеген сұрақтарды, перспективалы болжамдарды және одан әрі зерттеуге лайық білім салаларын белгілейтін академиялық жұмыстың бөлімі. Академиялық оқуда бұл бөлімді талдау әдебиеттегі өзекті олқылықтарды анықтауға және тақырыптың зерттеу әлеуетін айқындауға мүмкіндік береді.

Болжам / Гипотеза / Hypothesis

Зерттелетін құбылыстар арасындағы байланыстың сипаты немесе себептері туралы бар деректер негізінде ұсынылатын алдын ала, тексерілетін болжам. Академиялық мәтінде болжам зерттеу бағытын анықтайды және оның нәтижелерін бағалау өлшемдерін белгілейді.

Болжам жасау / Формулирование предположений / Making predictions

Оқырман алдын ала шолу, тақырыптар, кілт сөздер мен бұрынғы білімдер негізінде мәтіннің мазмұны, құрылымы мен қорытындылары туралы негізделген болжамдар тұжырымдайтын белсенді оқу стратегиясы. Оқу барысында тартылу мен шоғырлануды арттыратын когнитивтік күтім жасайды; болжамдар оқу барысында тексеріледі немесе қайта қарастырылады.

Болжамдар үлгісі / Шаблон предположений / Prediction template («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның авторлық термині)

Оқырманды оқуды бастамас бұрын мәтін мазмұны туралы негізделген болжамдар тұжырымдауда бағыттайтын құрылымдалған бланк немесе құжат: бастапқы гипотезаларды, олардың негізіндегі дереккөздерді және кейінгі верификацияны тіркеуге арналған өрістер. Болжамдық оқудың жүйелілігін қамтамасыз етеді және болжамдардың дәлдігін рефлексиялаудың құжатталған негізін жасайды.

Болжамдар эволюциясының матрицасы / Матрица эволюции предположений / Prediction evolution matrix

Мәтінді оқу барысында оның мазмұны, дәлелдемесі және қорытындылары туралы оқырмандық болжамдардың өзгеру динамикасын тіркейтін кестелік құрал. Түсінуді нақтылау үдерісін қадағалауға мүмкіндік береді және метакогнитивтік мониторинг пен болжамдық оқу дағдыларын дамытады.

Болжамдық оқу / Прогнозирующее чтение / Predictive reading

Оқырман авторлық ойдың дамуы, дәлелдеме құрылымы және мәтіннің болашақ мазмұны туралы болжамдарды жүйелі тұжырымдайтын, тексеретін және қайта қарайтын оқу стратегиясы. Сыни және аналитикалық ойлауды дамытады, белсенді оқырмандық тартылуды қолдайды және дереккөздің логикасын тереңдетіп түсінуге ықпал етеді.

Болжамдық сұрақтар / Прогностические вопросы / Predictive questions

Оқырман мәтінді оқу барысында оның дамуын болжауға бағытталған сұрақтар: Автор бұдан кейін не дәлелдейді? Бұл тарау қалай аяқталады? Осы зерттеу қандай қорытынды жасауы мүмкін? Оқырманның мәтінмен белсенді диалогын ынталандырады, болжамдық оқуды қолдайды және ерте оқу кезеңдерінде формулирование предположений механизмін іске асырады.

Бөлімдер соңындағы түсініктемелер / Комментарии в конце раздела / End-of-section comments

Оқырман академиялық мәтіннің әрбір бөлімі немесе тарауын аяқтаған соң жасайтын рефлексивтік жазбалар. Оқылғанның кілт идеяларын, туындаған сұрақтарды, орнатылған байланыстарды және алдын ала бағаларды тіркейді, осылайша дереккөзбен жұмыстың дәйекті аналитикалық ізін жасайды.

В

Валидтілік / Валидность / Validity

Зерттеу құралының, әдісінің немесе қорытындысының шын мәнінде өлшеуге немесе бейнелеуге арналған нәрсені өлшеу немесе бейнелеу дәрежесі. Академиялық оқуда валидтілікті бағалау зерттеу дереккөздерін сыни талдаудың негізгі өлшемі болып табылады.

Веб-аннотациялау / Веб-аннотирование / Web annotation

Арнайы құралдарды (Hypothesis, Diigo т. б.) пайдалана отырып, тікелей веб-беттерде цифрлық белгілер, түсініктемелер және ерекшелеулер жасау. Онлайн-дереккөздер контекстінде академиялық байқауларды тіркеуге және мәтінмен коллаборативтік жұмысты ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Венн диаграммасы / Диаграмма Венна / Venn diagram

Екі немесе одан да көп ұғымды қиылысатын шеңберлер түрінде бейнелейтін салыстырмалы талдаудың графикалық құралы; қиылысу жалпы белгілерді, ал қиылыспайтын аймақтар өзіндік белгілерді көрсетеді. Академиялық оқуда тұжырымдамалар, теориялар немесе дереккөздер арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды визуализациялау үшін кеңінен қолданылады.

Визуалды (стиль) / Визуальный (стиль) / Visual (style)

Ақпаратты қабылдау және меңгеру негізінен көрнекі образдар, схемалар мен графикалық бейнелеулер арқылы жүзеге асырылатын оқудың негізгі стильдерінің бірі. Визуалды оқу стилі бар оқырмандар диаграммалармен, білімдер карталарымен және түстік кодтаумен ерекше тиімді жұмыс істейді.

Визуалды иерархия / Визуальная иерархия / Visual hierarchy

Мәтіннің немесе графикалық материалдың визуалды элементтерін ұйымдастыру принципі; олардың өлшемі, орналасуы, түсі мен нысаны компоненттер арасындағы салыстырмалы маңыздылықты және құрылымдық қатынастарды жеткізеді. Академиялық контекстте схемалар, білімдер карталары және құрылымдық конспектілер жасауда қолданылады.

Визуалды картографиялау / Визуальное картирование / Visual mapping

Тұжырымдамалар, идеялар мен дереккөздер арасындағы мазмұндық байланыстарды бейнелейтін графикалық схемалар жасау арқылы ақпаратты ұйымдастыру әдісі. Ментальды карталарды, концепт-карталарды, дәлелдеме карталарын және академиялық білімді құрылымдаудың өзге визуалды форматтарын қамтиды.

Визуалды метафора / Визуальная метафора / Visual metaphor

Абстрактты ұғымды немесе күрделі қатынасты таныс визуалды объектіге ұқсату арқылы көрнекі бейнелеу үшін қолданылатын графикалық немесе схемалық образ. Академиялық мәтіндер мен презентацияларда визуалды метафоралар теориялық тұжырымдамаларды қабылдауды жеңілдетеді.

Визуалдық белгілер / Визуальные маркеры / Visual markers

Аннотациялау барысында ақпарат түрлерін – негізгі идеяларды, сұрақтарды, байланыстарды, келіспеушіліктерді және т.б. – жылдам анықтау үшін қолданылатын графикалық белгілер: символдар, белгішелер, жебелер, түстік пометалар. Оқырманның жеке символдар жүйесінің негізін құрайды.

Визуализациялау / Визуализация / Visualization

Ақпаратты көрнекі нысанда – схемалар, диаграммалар, карталар және өзге визуалды құрылымдар түрінде – ұсынудың когнитивтік және әдістемелік стратегиясы. Академиялық оқу мен жазылымда визуализациялау күрделі материалды ұйымдастыруға, тұжырымдамалар арасындағы байланыстарды анықтауға және түсінуді тереңдетуге ықпал етеді.

Г

Гибридті стратегия / Гибридная стратегия / Hybrid strategy

Мәтінмен жұмыстың бірыңғай жекелендірілген жүйесіне бірнеше әдіс пен стратегияның элементтерін біріктіретін академиялық оқуға кіріктірілген тәсіл. Гибридті стратегия оқырманның жеке ерекшеліктерін, оқу мақсатын және дереккөздің өзіндік сипатын ескере отырып қалыптасады.

Гиперсілтемелер / Гиперссылки / Hyperlinks

Байланысты дереккөздерге, бөлімдерге немесе ресурстарға жылдам өтуді қамтамасыз ететін цифрлық мәтіннің интерактивті элементтері. Академиялық оқу контекстінде гиперсілтемелер дереккөздермен жұмыс мүмкіндіктерін кеңейтеді, алайда ақпараттық шамадан тыс жүктелуді болдырмау үшін назарды стратегиялық басқаруды қажет етеді.

Ғылыми аннотация / Научная аннотация / Scientific abstract

Мақсатты, әдіснаманы, негізгі нәтижелер мен қорытындыларды қамтитын ғылыми мақаланың немесе зерттеу есебінің мазмұнының қысқаша құрылымдалған баяндамасы. Академиялық жазылымның стандартты жанры болып табылады және деректер базаларымен жұмыс кезінде дереккөздің өзектілігін бастапқы бағалаудың құралы ретінде қызмет етеді.

Ғылыми зерттеулер / Научные исследования / Scientific research

Бақылау, эксперимент, теориялық талдау және болжамдарды тексеру арқылы табиғат, қоғам немесе адам туралы жаңа білімдер алуға бағытталған жүйелі қызмет. Ғылыми зерттеулердің нәтижелері рецензияланған басылымдарда тіркеледі және зерттеу ортасындағы академиялық оқудың негізгі объектісі болып табылады.

Д

Даму журналы / Журнал развития / Development journal

Жүйелі академиялық қызмет барысында зерттеушінің немесе студенттің кәсіби және зияткерлік дамуын бейнелейтін ұзақ мерзімді рефлексивтік күнделік. Ұзақ кезең ішінде оқырмандық стратегиялардың, аналитикалық қабілеттердің және зерттеушілік ойлаудың эволюциясын құжаттайды.

Дауыссыз оқу / Беззвучное чтение / Silent reading

Мәтінді артикуляциясыз және дауыстап оқымай оқу нысаны; дауыстап оқумен салыстырғанда ақпаратты өңдеудің жоғарырақ жылдамдығын қамтамасыз етеді. Мәтіннің мазмұндық мағынасына назар шоғырландыруға мүмкіндік беретін академиялық оқудың стандартты режимі болып табылады.

Дереккөздер / Источники / Sources

Ғылыми мақалалар, монографиялар, есептер, деректер базалары және басқа да құжаттар сияқты зерттеу және оқу қызметінде пайдаланылатын барлық академиялық материал түрлерін белгілеу үшін қолданылатын жалпылаушы термин. Дереккөздерді сыни іріктеу және дұрыс дәйексөздеу академиялық адалдықтың базалық талаптары болып табылады.

Дереккөздерді бағалау / Оценка источников / Source evaluation

Беделділік, уақыттық өзектілік, сенімділік, дәлдік және мақсатты бағытталушылық сияқты өлшемдер негізінде нақты зерттеу мақсаты үшін академиялық дереккөздің ғылыми құндылығын, сенімділігін және жарамдылығын жүйелі анықтау үдерісі. Ақпараттық сауаттылық пен сыни академиялық оқудың орталық дағдысы болып табылады.

Дереккөзді қорытынды бағалау / Итоговая оценка источника / Final source evaluation

Оқырман нақты зерттеу мақсаттары үшін дереккөздің сапасы, өзектілігі және жарамдылығы туралы кіріктірілген пікір шығаратын академиялық дереккөзді сыни талдаудың қорытынды кезеңі. Дереккөздің беделділігі, уақыттық өзектілігі, сенімділігі, дәлдігі және мақсатты бағытталуы өлшемдері бойынша бағалауды жинақтайды.

Дереккөздің беделділігі / Авторитетность источника / Source authority

Ақпарат дереккөзінің белгілі бір пән аясындағы академиялық танылу, сенімділік және сараптамалық мәртебе деңгейін көрсететін сипаттамасы. Дереккөздің беделділігін бағалау әдебиетке сыни талдаудың міндетті бөлігі болып табылады.

Дереккөздің сенімділігі / Достоверность источника / Source credibility

Автордың біліктілігі, басылым беделі, әдіснаманың ашықтығы, рецензияланғандығы және мүдделер қақтығысының болмауы сияқты өлшемдер жиынтығымен анықталатын академиялық дереккөзге негізделген сенім дәрежесі. Дереккөздің сенімділігін бағалау әдебиетке сыни талдаудың міндетті кезеңі болып табылады.

Деректер немесе сұрақтар / Данные или вопросы / Data or questions

Аннотациялау мен конспектілеу кезінде оқырмандық жазбалардың екі түрін белгілеу үшін қолданылатын бинарлық санат: мәтіннен алынып шығарылған нақты деректер және оқу барысында оқырманда туындайтын сұрақтар. Осы жазба түрлерін ажырату конспектінің аналитикалық құндылығын арттырады.

Дескриптивті статистика / Дескриптивная статистика / Descriptive statistics

Сандық деректерді – орта мән, медиана, стандартты ауытқу, диапазон және т.б. – түсіндіруге қолжетімді нысанда жинақтау және ұсыну әдістерінің жиынтығы. Академиялық оқуда дескриптивті статистиканы түсіну эмпирикалық зерттеулерді сыни бағалау үшін қажет.

Дәйектемелер / Доказательства / Evidence

Академиялық мәтіндегі пікірлерді негіздеу үшін пайдаланылатын фактілер, деректер, бақылау нәтижелері немесе басқа зерттеулердің қорытындылары. Дәйектемелерді сыни бағалау олардың дереккөзін, алу әдіснамасын, өзектілігін және жеткіліктілігін талдауды қамтиды.

Дәйектемелер иерархиясы / Иерархия доказательств / Hierarchy of evidence

Зерттеу деректерінің түрлерін олардың әдіснамалық сенімділігі мен дәлелдеу күші дәрежесі бойынша дәрежелейтін жіктеу жүйесі. Жүйелі шолулар мен мета-талдаулар иерархияның жоғары позицияларын алатын болса, сараптамалық пікірлер мен жеке жағдайлар – төменгі позицияларды. Дереккөздерді сыни бағалауда қолданылады.

Дәлелдеме / Аргументация / Argumentation

Белгілі бір тезисті немесе ұстанымды негіздеуге бағытталған пікірлер, дәлелдер және тұжырымдардың логикалық тұрғыдан құрылымдалған жүйесі. Академиялық мәтінде дәлелдеме тексерілетін деректерге негізделеді, ғылыми дискурс нормаларына сәйкес келеді және сыни тексеруге жол береді.

Дәлелдеме картасы / Карта аргументации / Argumentation map («Дәлелдер картасы / Argument map» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Академиялық мәтіннің барлық дәлелдер жүйесінің логикалық сәулетін – басты тезис пен оны қолдайтын дәлелдер, болжамдар мен қарсылықтар арасындағы байланыстарды – бейнелейтін графикалық схема. Автордың дәлелдеме стратегиясын тұтас түсіну және бағалау үшін қолданылады.

Дәлелдеме сызбасы / Схема аргументации / Argumentation diagram (Ср.: Дәлелдеме картасы; «Дәлелдеме сызбасы» – сызықтық немесе иерархиялық нысан)

Академиялық мәтіннің дәлелдеме құрылымын бейнелейтін сызықтық немесе иерархиялық визуалды сызба: негізгі тезис, қолдаушы дәлелдер, дәлелдемелер мен қарсы дәлелдер. Конспектілеу кезінде дереккөздің логикасын жүйелеу және сыни талдауға дайындықтың құралы ретінде пайдаланылады.

Дәлелдемелік / Доказательный / Evidential

Тексерілетін деректер мен фактілермен негізделгендігін көрсететін пікір, дәлел немесе мәтіннің сипаттамасы. Академиялық дискурста пікірлердің дәлелдемелік сипаты ғылыми қатаңдылық пен адалдықтың міндетті талабы болып табылады.

Дәлелдемелік база / Доказательная база / Evidence base

Академиялық мәтіннің дәлелдемесі құрылатын тексерілген деректер, фактілер және зерттеу нәтижелерінің жиынтығы. Дәлелдемелік базаның толықтығын, өзектілігін және сенімділігін бағалау ғылыми әдебиетті сыни оқудың негізгі элементі болып табылады.

Дәлелдемелік талдау / Аргументативный анализ / Argumentative analysis

Академиялық мәтіндегі дәлелдеменің логикалық құрылымын жүйелі зерттеудің аналитикалық рәсімі: тезистерді, дәлелдерді, болжамдарды, қарсы дәлелдерді және олардың арасындағы логикалық байланыстарды анықтау. Зерттеу әдебиетін сыни оқудың орталық бөлігі болып табылады.

Дәлелдемені салыстырмалы талдаудың матрицасы / Матрица сравнительного анализа аргументации / Argumentation comparative analysis matrix («Салыстырмалы талдау матрицасы» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Бірнеше дереккөздің дәлелдемелік құрылымдарын параметрлер бойынша салыстыруға мүмкіндік беретін арнайы кестелік құрал: негізгі тезис, кілт дәлелдер, дәлелдемелік база, болжамдар мен қарсы дәлелдер. Полемикалық немесе пікірталасты әдебиетті тереңдетілген сыни талдауда қолданылады.

Дәлелдер картасы / Карта аргументов / Argument map («Дәлелдеме картасы / Argumentation map» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Нақты дәлелдің құрылымын – пікірді, оны қолдайтын дәлелдемелерді, қарсы дәлелдерді және олардың логикалық қатынастарын – визуалды бейнелеу. Дәлелдеменің жеке үзінділерін егжей-тегжейлі талдау және сыни пікірталасқа дайындалу үшін қолданылады.

Дәрісші / Лектор / Lecturer

Дәріс форматында академиялық білімдерді жеткізуді жүзеге асыратын маман. Академиялық оқу мен жазылым контекстінде дәрісші белсенді тыңдауды, конспектілеуді және жазбаша дереккөздермен қатар кейіннен сыни өңдеуді талап ететін ауызша ақпараттың дереккөзі ретінде қызмет етеді.

Диагональды шолу / Диагональное сканирование / Diagonal scanning

Негізгі сөздерді, фразаларды және құрылымдық маркерлерді дәйекті оқусыз анықтау мақсатында беттің диагоналы бойымен мәтінді жылдам визуалды шолу техникасы. Дереккөздің өзектілігі мен құрылымын бағалау үшін онымен алдын ала танысу кезеңінде қолданылады.

Диалектикалық / Диалектический / Dialectical

Қарама-қарсы ұстанымдардың, тезис пен антитезистің өзара әрекеттесуі арқылы қайшылықтарды анықтау және шешуге негізделген таным әдісіне қатысты. Академиялық оқудағы диалектикалық тәсіл бәсекелес көзқарастарды тереңдетілген түсінуге жету үшін қажетті шарт ретінде қарастыруды болжайды.

Диалогтық аннотациялау / Диалогическое аннотирование / Dialogic annotating

Оқырман мен мәтін арасындағы диалог принципіне негізделген аннотациялау стратегиясы. Оқырман автордың пікірлеріне жүйелі түрде жауап реплика тұжырымдайды – сұрақтар, келісімдер, қарсылықтар, толықтырулар – осылайша дереккөзбен белсенді сыни өзара әрекеттесудің жазбаша ізін қалдырады.

Диалогтық түсініктемелер / Диалогические комментарии / Dialogic comments

Оқырман жазбаша диалогқа түсетін аннотациялау түрі: тікелей жиекте немесе цифрлық белгілерде сұрақтар қояды, қарсылық білдіреді, келіседі немесе нақтылау сұрайды. Оқуды автор мен оның идеяларымен белсенді интеллектуалды өзара әрекеттесуге айналдырады.

Динамикалық болжамдар күнделігі / Журнал динамических предположений / Dynamic prediction journal

Мәтінді оқу барысында оның мазмұны, дәлелдері және қорытындылары туралы болжамдар тіркелетін және дәйекті түрде қайта қарастырылатын оқырмандық күнделіктің бір түрі. Оқырмандық түсінудің эволюциясын қадағалауға мүмкіндік береді және болжамдық оқу дағдыларын дамытады.

Дихотомиялар / Дихотомии / Dichotomies

Академиялық мәтіндегі күрделі тұжырымдамалық қатынастарды құрылымдау және нақтылау үшін қолданылатын қарама-қарсы немесе өзара алып тастайтын ұғымдардың аналитикалық жұптары. Кілт дихотомияларды анықтау оқырманға автордың теориялық ұстанымдарынан бағдар алуға және дереккөздерге салыстырмалы талдау жүргізуге көмектеседі.

Дүниетаным / Мировоззрение / Worldview

Адамның қоршаған шындықты қабылдайтын және интерпретациялайтын нанымдар, құндылықтар мен болжамдардың тұтас жүйесі. Академиялық оқуда дүниетанымдық ұстанымдарды – авторлікті де, өзіндікті де – саналы ұғыну дереккөзді объективті сыни бағалаудың және санасыз алаламдылықтың алдын алудың шарты болып табылады.

Дьяволдың адвокаты / Адвокат дьявола / Devil’s advocate

Оқырман немесе пікірталас қатысушысы дәлелдеменің осал тұстарын анықтау, тезистердің тұрақтылығын тексеру және сыни ойлауды дамыту мақсатында қасақана қарама-қарсы ұстаным ұстанатын сыни стратегия.

Е

Егжей-тегжейлі оқу / Детальное чтение / Detailed reading («Внимательное чтение / Close reading» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Мәтін мазмұнын толық қамту мақсатында мәтінді дәйекті және мұқият оқу стратегиясы. Бастапқы дереккөздермен, әдіснамалық бөлімдермен және әрбір пікірді дәл түсінуді талап ететін дәлелдемелік үзінділермен жұмыс кезінде қолданылады.

Екінші дәрежелі аспект / Второстепенный аспект / Secondary aspect

Академиялық мәтіннің негізгі дәлелге немесе орталық тақырыпқа қатысты қосымша маңызы бар элементі немесе тақырыбы. Екінші дәрежелі және кілт аспектілерді ажырата білу аналитикалық және сыни оқудың қажетті дағдысы болып табылады.

Екінші реттік деректер / Вторичные данные / Secondary data

Басқа зерттеушілер жинаған және жариялаған, жаңа зерттеу контекстінде қайта пайдаланылатын деректер. Академиялық оқуда бірінші реттік және екінші реттік деректерді ажырату дереккөздің әдіснамалық қатаңдылығы мен сенімділігін бағалау үшін маңызды.

Ерекшелеу / Выделение / Highlighting (Қараңыз: Белсенді ерекшелеу; Таңдамалы ерекшелеу; Ерекшелеу және асты сызу)

Дереккөзге қайта жүгінген кезде маңызды үзінділерді жылдам анықтау мақсатында мәтіннің мәнді фрагменттерін түспен немесе өзге графикалық құралдармен белгілеу техникасы. Ерекшелеудің тиімділігі оның іріктелгіштігімен анықталады: белгілеу тұтас абзацтардың мазмұнын емес, негізгі идеяларды тіркеуі тиіс.

Ерекшелеу және асты сызу / Выделение и подчёркивание / Highlighting and underlining

Маңызды ақпарат санаттарын ажырату үшін түстік маркерлеуді және асты сызуды біріктіретін аннотациялаудың аралас техникасы. Екі құралды да бірыңғай символдар жүйесі шеңберінде қолдану мәтінмен жұмыстың құрылымдылығын арттырады және оны кейіннен талдауды жеңілдетеді.

Ерекшелеу легендасы / Легенда выделения / Highlighting legend

Мәтінді аннотациялау кезінде оқырман қолданатын түстер, символдар және ақпарат санаттары арасындағы сәйкестіктің жеке немесе стандартталған схемасы. Легенданың болуы дереккөзге қайта жүгінген кезде ерекшелеу жүйесінің дәйектілігі мен түсіндірілетіндігін қамтамасыз етеді.

Ерекшелеу параличі / Паралич выделения / Highlighting paralysis

Оқырман ақпараттың маңыздылығын таңдамалы бағалай алмауы салдарынан мәтіннің шамадан тыс көп үзінділерін белгілейтін контрөнімді оқырмандық тәжірибе. Аннотациялаудың функционалдылығын жоғалтуға әкеледі: мәтін дереккөзге қайта жүгінген кезде пайда болмайтын ерекшелеулермен шамадан тыс жүктеледі.

Ерекшеліктер / Особенности / Features

Академиялық мәтіннің, оқу техникасының, әдісінің немесе стратегиясының айрықша сипаттамалары, арнайы қасиеттері немесе типологиялық белгілері. Дереккөздің немесе құралдың ерекшеліктерін талдау оның қолданымдылық аясын және пайдалану ең тиімді болатын шарттарды дәл анықтауға мүмкіндік береді.

Ескерту / Дисклеймер / Disclaimer

Академиялық мәтіндегі пікірлердің қолданылу аясын шектейтін, ықтимал мүдделер қақтығысын мойындайтын немесе зерттеу шеңберін нақтылайтын ескерту немесе алғышарт. Ескертудің болуы автордың ғылыми адалдығы мен зерттеу ұстанымының ашықтығын куәландырады.

Ж

Жазбалар жүргізу / Ведение заметок / Note-taking

Оқу, дәрістер тыңдау немесе зерттеу жұмысы барысында негізгі ақпаратты, идеялар мен сұрақтарды тіркеу үдерісі. Меңгерілген материалды сақтауды, жүйелеуді және одан әрі өңдеуді қамтамасыз ететін базалық академиялық құзыреттілік болып табылады.

Жазбаларға арналған қосымшалар / Приложения для заметок / Note-taking apps

Академиялық жазбаларды, аннотациялар мен конспектілерді жасауға, ұйымдастыруға, тегтеуге және синхрондауға арналған цифрлық құралдар мен бағдарламалық қосымшалар. Мысалдары: Notion, Obsidian, OneNote, Evernote, Roam Research. Іздеу, жазбаларды байланыстыру және әдебиетті басқару жүйелерімен интеграция мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді.

Жалған дихотомия / Ложная дихотомия / False dichotomy

Күрделі мәселе шын мәнінде аралық немесе баламалы ұстанымдар болған кезде жасанды түрде екі өзара алып тастайтын нұсқаға дейін азайтылатын логикалық қате. Академиялық мәтіндерде жалған дихотомияларды тану сыни ойлаудың маңызды дағдысы болып табылады.

Жалпы дәлел / Общий аргумент / Overall argument

Барлық пайдаланылатын дәлелдемелер, мысалдар мен логикалық пайымдаулар массиві бағытталған академиялық мәтіннің орталық пікірі немесе тезисі. Алғашқы оқу кезінде жалпы дәлелді анықтау стратегиялық академиялық оқудың кілт қадамы болып табылады.

Жаңа түсінік / Инсайт / Insight («Инсайт» – синоним ретінде жол берілетін интернационализм)

Академиялық мәтінмен терең жұмыс барысында туындайтын мән, байланыс немесе шешімнің кенеттен және тұтас түрде ұғынылуы. Жаңа түсінік бірте-бірте ұғынудан өзінің тездігімен және кіріктіруші сипатымен ерекшеленеді: оқырман бірнеше элементті бір мезгілде тұтас бірлік ретінде қабылдайды.

Жасырын / Имплицитный / Implicit

Мәтінде тікелей айтылмаған, бірақ болжанатын және сыни талдау арқылы шығарылатын пікір, мән немесе болжамның сипаттамасы. Академиялық оқуда мәтіннің жасырын элементтерін тани білу тереңдетіп түсінудің негізгі дағдысы болып табылады.

Жасырын болжамдар / Скрытые допущения / Implicit assumptions (Ср.: Жасырын пікірлер; «Жасырын болжамдар» – дәлелдеме негізінде жатқан тексерілмеген алғышарттар)

Академиялық мәтіннің дәлелдемесінің негізінде жатқан, автор өзінен-өзі түсінікті деп санап, негіздеу қажет деп есептемейтін тексерілмеген және жиі саналы ұғынылмайтын алғышарттар. Жасырын болжамдарды анықтау авторлық ұстанымның логикалық негізділігі мен осал жақтарын бағалауға мүмкіндік беретін сыни оқудың маңызды дағдысы болып табылады.

Жасырын пікірлер / Неявные утверждения / Implicit propositions

Академиялық мәтінде жасырын түрде бар пайымдаулар, болжамдар немесе ұстанымдар: олар автор тарапынан тікелей тұжырымдалмайды, бірақ пікірлерден, терминологияны таңдаудан немесе дәлелдеменің құрылымынан логикалық тұрғыдан туындайды. Жасырын пікірлерді анықтау сыни оқу дағдыларын талап етеді және мәтінді терең аналитикалық түсінудің көрсеткіші болып табылады.

Жедел реакция түсініктемелері / Комментарии немедленной реакции / Immediate reaction comments

Алғашқы оқу кезінде мәтіннің нақты үзінділеріне оқырманның тіркейтін стихиялы жазбаша реакциялары: таңқалу, келісу, келіспеу, сұрақтар немесе эмоционалды үндестік. Мәтінмен тікелей өзара іс-әрекетті бейнелейді және кейінгі аналитикалық аннотациялаудың бастапқы материалы ретінде қызмет етеді.

Жеке анықтамалық / Персональный справочник / Personal reference guide

Академиялық оқу мен зерттеу жұмысы барысында оқырман жасайтын терминдердің, анықтамалардың, кілт тұжырымдамалардың және айқаспалы сілтемелердің жеке жасалған жүйеленген жинағы. Білімді ұйымдастырудың ұзақ мерзімді құралы ретінде қызмет етеді және бұрын зерделенген дереккөздердің мазмұнын жадта жылдам қалпына келтіруге мүмкіндік береді.

Жеке қажеттіліктер / Индивидуальные потребности / Individual needs

Нақты оқырманның оқу стратегияларын, аннотациялау форматтарын және мәтінмен жұмыс құралдарын таңдауды анықтайтын арнайы оқу, когнитивтік немесе практикалық талаптары. Жеке қажеттіліктерді ескеру академиялық оқу мен оқытуға жекелендірілген тәсілдің негізінде жатыр.

Жеке тәжірибе / Личный опыт / Personal experience

Оқырман академиялық мәтінмен өзара іс-әрекет үдерісіне енгізетін жеке білімдердің, бастан кешірулер мен тәжірибелердің жиынтығы. «Мәтін – оқырман» типіндегі байланыстар орнату, фондық білімдерді белсендіру және академиялық түсінуді жекелендіру негізі ретінде пайдаланылады.

Жеке тәсіл / Индивидуальный подход / Individual approach

Нақты оқырманның немесе оқушының бірегей сипаттамаларына, мақсаттары мен қажеттіліктеріне сәйкес әдістер, стратегиялар және құралдарды бейімдеуді қарастыратын академиялық оқу мен оқытуды ұйымдастыру принципі. Жекелендіру есебінен оқу үдерісінің максималды тиімділігін қамтамасыз етеді.

Жеке түйсіктер / Личные озарения / Personal insights

Оқырманда академиялық мәтінмен терең өзара іс-әрекет барысында туындайтын жеке тұжырымдар, күтпеген байланыстар немесе жаңа мәндер. Жеке түйсіктер белсенді когнитивтік қатысудың көрсеткіші ретінде оқырмандық жазбаларда тіркеледі және түпнұсқа зерттеу идеяларының бастапқы нүктесі ретінде қызмет етеді.

Жетілген оқырман / Зрелый читатель / Mature reader

Дамыған метакогнитивтік дағдыларға, оқырмандық стратегиялардың кең репертуарына ие және оқу мақсатына, дереккөз жанрына және оның күрделілік деңгейіне байланысты мәтінге деген тәсілін икемді бейімдей алатын оқырман. Жетілген оқырман өз түсіну үдерісін саналы басқарады.

Жетілдіру / Совершенствовать / To improve

Рефлексия, кері байланыс және жүйелі жаттықтыру арқылы академиялық дағдылардың, стратегиялар мен оқырмандық тәжірибелердің сапасын, дәлдігін және тиімділігін арттыруға бағытталған мақсатты қызмет. Серияда үздіксіз кәсіби және зияткерлік дамудың басшылық принципі ретінде пайдаланылады.

Жиектегі диалог / Маргинальный диалог / Marginal dialogue

Оқырман мәтін авторымен тікелей жиекте жазбаша диалог жүргізетін аннотациялау нысаны: сұрақтар қояды, қарсылық білдіреді, келіседі, ойды дамытады. Жиектегі жинақтамалармен салыстырғанда дереккөзбен өзара іс-әрекеттің неғұрлым қарқынды нысаны болып табылады және оқырманның сыни тартылуының жоғары деңгейін бейнелейді.

Жиектегі жазбалар / Заметки на полях / Marginal notes (Қараңыз: Маргиналдық жазбалар – синоним)

Оқу барысында басылған немесе цифрлық мәтіннің жиегіне тікелей енгізілетін жазбаша белгілер, түсініктемелер және сұрақтар. Белсенді аннотациялаудың ең кең таралған құралдарының бірі болып табылады және оқырманның дереккөзбен диалогының визуалды ізі ретінде қызмет етеді.

Жиектегі жинақтамалар / Маргинальные резюме / Marginal summaries

Оқырман тікелей мәтіннің жиегіне енгізетін абзацтар немесе бөлімдер мазмұнының қысқаша баяндамалары. Қайта шолу кезінде дереккөздің логикасы мен құрылымына жылдам шолу жасауды қамтамасыз етеді және қорытындылауға және академиялық жазылымға дайындалуға тіреу болады.

Жиі кездесетін қателік / Типичная ошибка / Common error

Академиялық оқу техникасын немесе стратегиясын қолдану кезінде оқырмандардың едәуір бөлігінде белгілі бір оқыту кезеңінде тұрақты қайталанатын бұзушылық. Типтік қателіктерді ұғыну оқырмандық тәжірибені мақсатты түзетуге және мәтінмен жұмыстың тиімсіз дағдыларының қалыптасуының алдын алуға мүмкіндік береді.

Жолдар арасындағы түсініктемелер / Междустрочные комментарии / Interlinear comments

Жедел реакцияларды, түсіндірмелерді және байланыстарды тіркеу мақсатында тікелей мәтін жолдарының арасына жазылатын аннотациялар. Басылған дереккөздермен немесе арнайы цифрлық редакторларда жұмыс кезінде қолданылады; түсініктемені түсіндірілетін үзіндіге барынша жақын орналастыруға мүмкіндік береді.

Жуан қаріп / Полужирный шрифт / Bold font

Академиялық мәтіндерде кілт терминдерді, тақырыптарды және ерекше маңызды пікірлерді белгілеу үшін қолданылатын таңбалардың жазылу қалыңдығын арттыру арқылы мәтінді типографиялық ерекшелеу. Академиялық ресімдеу жүйелерінде (APA, MLA, Chicago) жуан қарібін қолдану қатаң реттелген және ерікті стилистикалық шешім болып табылмайды.

Жүйелі алдын ала шолу / Структурированный предварительный просмотр / Structured preview

Оқырман мәтін бөліктерін қатаң белгіленген реттілікпен зерттейтін алдын ала шолудың жүйелі нұсқасы: атауы → аннотация → мазмұн → кіріспе → бөлімдер тақырыптары → қорытындылар → библиография. Құрылымдық элементтерді толық қамтуды қамтамасыз етеді және дереккөздің дәл когнитивтік схемасын қалыптастырады.

Жүйелі бұрмалаулар / Систематические искажения / Systematic bias

Нәтижелерді белгілі бір бағытта жүйелі бұрмалайтын зерттеу рәсімдерінде, іріктемеде, өлшемдерде немесе деректерді интерпретациялауда тұрақты және қайталанатын ауытқулар. Академиялық оқуда жүйелі бұрмалауларды анықтау зерттеудің ішкі жарамдылығын және оның қорытындыларының қолданымдылығын бағалау үшін қажет.

Жұмыс парағы / Рабочий лист / Worksheet

Академиялық дереккөзбен аналитикалық жұмыс үдерісінде оқырманды бағыттайтын белгіленген өрістер, кестелер мен сұрақтар жүйесі бар құрылымдалған құжат. Оқу, аннотациялау немесе дереккөзді бағалау үдерісінің әдістемелік ұйымдастырылуын қамтамасыз етеді және академиялық жазылымға тіреу материал ретінде қызмет етеді.

Жылдам оқу / Быстрое чтение / скорочтение / Speed reading

Қолайлы түсіну деңгейін сақтай отырып, оқу жылдамдығын едәуір арттыруға бағытталған техникалар жиынтығы. Көру өрісін кеңейтуді, субвокализацияны азайтуды, блоктық оқуды және регрессияларды барынша азайтуды қамтиды. Академиялық әдебиеттің үлкен көлемімен жұмыс кезінде қолданылады.

З

Зерттеу қызметі / Исследовательская деятельность / Research activity

Жаңа білім алуға немесе ғылыми мәселені шешуге бағытталған зияткерлік және практикалық іс-әрекеттердің жүйелі жиынтығы: сұрақ қою, дереккөздерді іздеу және сыни талдау, деректер жинау және интерпретациялау, қорытынды тұжырымдау. Академиялық оқу стратегияларының жүзеге асырылатын контексті болып табылады.

Зерттеу сұрағы / Вопрос исследования / Research question

Ғылыми зерттеудің бағытын және шеңберін айқындайтын нақты тұжырымдалған сұрақ. Академиялық оқу барысында зерттеу сұрағын тұжырымдау дереккөздерді іріктеуге бағыт береді, оқырманның назарын шоғырландырады және әдебиетпен жұмысты құрылымдайды.

Зерттеу сұрақтары / Исследовательские вопросы / Research questions («Зерттеу сұрағы» (жекеше) – ерекшеленетін термин)

Ғылыми зерттеудің проблематикасы мен бағыттарын анықтайтын нақты тұжырымдалған сұрақтар жүйесі. Академиялық оқу барысында зерттеу сұрақтары дереккөздерді іріктеу сүзгісі, конспектілеудің құрылымдаушы принципі және әдебиетті синтездеудің негізі ретінде қызмет етеді.

Зерттеудегі олқылықтар / Пробелы исследования / Research gaps

Тақырып бойынша бар әдебиетті жүйелі шолу нәтижесінде анықталған нақты шешілмеген сұрақтар, зерделенбеген аспектілер немесе әдіснамалық олқылықтар. Жарияланған зерттеу жиынтығындағы олқылықтарды тіркейтіндіктен, білімдегі жеке оқырмандық хабардарлықтағы олқылықтардан ерекшеленеді.

Зерттеушілік ойлау / Исследовательское мышление / Research thinking

Жаңа білімдерді іздеуге тұрақты ұмтылыспен, жалпы қабылданған пікірлерге сыни қатынаспен, болжамдарды ұсынуға және тексеруге дайындықпен сипатталатын когнитивтік қондырғы және зияткерлік тәжірибе. Өнімді академиялық қызметтің іргелі шарты болып табылады.

Зерттеушілік оқу / Исследовательское чтение / Research reading

Нақты зерттеу сұрағына өзекті ақпаратты іздеуге, іріктеуге және сыни бағалауға бағытталған академиялық дереккөздермен жұмыстың мақсатты стратегиясы. Әдебиетті жүйелі қамтуды, дереккөздер әдіснамасын талдауды және алынған деректерді синтездеуді қамтиды.

Зерттеушілік сұрақтар қою / Исследовательское вопрошание / Inquiry-based questioning

Академиялық мәтінмен, деректермен немесе мәселемен өзара іс-әрекет барысында үздіксіз сұрақтар туындататын педагогикалық және зерттеу тәжірибесі. Зерттеушілік ойлаудың қозғаушы күші болып табылады және бірден-бір дұрыс жауапты іздеумен шектелмейтін рефлексивтік, ашық білімге деген қатынасты болжайды.

Зерттеушінің рефлексивтілігі / Рефлексивность исследователя / Researcher reflexivity

Зерттеушінің өз ұстанымының, нанымдарының, тәжірибесі мен әдіснамалық шешімдерінің зерттеу үдерісіне және деректерді интерпретациялауға қалай ықпал ететінін саналы ұғынуы мен сыни ойлауы. Сапалық және аралас зерттеулердің нормасы болып табылады және зерттеушінің әдіснамалық адалдығы мен жетілуін куәландырады.

Зияткерлік жетілу / Интеллектуальная зрелость / Intellectual maturity

Зерттеушінің немесе студенттің аналитикалық қатаңдықты сақтай отырып және өз ұстанымдарын қайта қарауға ашықтықты ұстана отырып, екіұшты, қайшылықты немесе толық емес ақпаратпен өнімді жұмыс істей алу қабілеті. Күрделілікті мойындай білуде, жеңілдетуден аулақ болуда және салмақты зияткерлік шешімдер қабылдауда көрінеді.

И

Иерархиялық жүйе / Иерархическая система / Hierarchical system

Элементтері маңыздылық, бағыныстылық немесе жалпылама деңгейлері бойынша реттелген білімді немесе ақпаратты ұйымдастыру құрылымы. Академиялық мәтінде иерархиялық жүйелер жіктемелерде, таксономияларда және дәлелдемелік құрылымдарда көрінеді; олардың визуализациясы күрделі материалды түсінуді жеңілдетеді.

Инклюзивтік орта / Инклюзивная среда / Inclusive environment

Барлық білім беру процесіне қатысушыларға олардың жеке ерекшеліктеріне, қажеттіліктеріне немесе дайындық деңгейіне қарамастан академиялық ресурстарға, оқу стратегияларына және оқыту құралдарына тең қол жеткізуді қамтамасыз ететін білім беру кеңістігі. Заманауи академиялық педагогиканың принципі болып табылады.

Интеграциялық түсініктемелер / Интеграционные комментарии / Integrative comments

Оқырман ағымдағы дереккөз мен бұрын зерттелген басқа материалдар, тұжырымдамалар немесе жеке зерттеу тәжірибесі арасындағы байланыстарды тіркейтін аннотациялау түрі. Жеке дереккөзді сынаудан гөрі мәтінаралық қатынастар орнатуға бағытталуымен аналитикалық түсініктемелерден ерекшеленеді.

Интеллектуалдық кішіпейілділік / Интеллектуальная скромность / Intellectual humility

Өз білімінің шектеулілігін мойындауға, жаңа деректердің ықпалымен ұстанымдарды түзетуге және негізделген сынды қабылдауға дайындық. Академиялық оқуда интеллектуалдық кішіпейілділік дереккөздерді объективті бағалаудың және өнімді ғылыми диалогтың қажетті шарты болып табылады.

Интерактивті аннотациялар / Интерактивные аннотации / Interactive annotations

Электрондық мәтінге енгізілген және бірнеше пайдаланушының өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін цифрлық белгілер мен түсініктемелер: бірлескен өңдеу, түсініктемелерге жауап беру және идеяларды нақты уақыт режимінде талқылау. Дереккөздермен топтық жұмысты ұйымдастыру үшін коллаборативтік академиялық ортада қолданылады.

Интервалды қайталау / Интервальное повторение / Spaced repetition

Біртіндеп артатын уақыт аралықтарымен зерттелген материалға қайта жүгінуге негізделген білімді бекіту стратегиясы. Эббингауздың ұмыту қисығына сүйенеді және ақпаратты ұзақ мерзімді жадқа ауыстырудың ғылыми тұрғыдан ең негізделген әдістерінің бірі болып табылады.

Интермәтіндік талдау / Интертекстуальный анализ / Intertextual analysis

Мәтіндер арасындағы қатынастарды – заимствованиелерді, үндестіктерді, қарама-қоюларды және тұжырымдамалық өзара іс-әрекеттерді – жүйелі зерттеуге бағытталған аналитикалық стратегия. Академиялық оқуда мәтінаралық талдау автордың ұстанымын және ғылыми пікірталастағы орнын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Интерпретация / Interpretation / Интерпретация

Бар білімдер, теориялық шеңбер және аналитикалық құралдар негізінде мәтіннің, деректердің немесе құбылыстың мағынасын ұғыну және түсіндіру үдерісі. Академиялық оқуда интерпретация тура оқудан асып, жасырын мәндерді, контекстуалды мағыналарды және автор пікірлерінің салдарларын анықтауды қамтиды.

Инференциалды статистика / Инференциальная статистика / Inferential statistics

Іріктемелік деректерді талдау негізінде бас жиынтық туралы негізделген тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретін статистикалық әдістердің жиынтығы. Академиялық оқуда инференциалды статистиканы түсіну сандық зерттеулер нәтижелерінің сенімділігі мен жалпылануын сыни бағалау үшін қажет.

Итеративтік процесс / Итеративный процесс / Iterative process («Итерациялық тәсіл» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Әрқайсысы неғұрлым толық және дәл нәтижеге жақындататын талдаудың, бағалаудың және нақтылаудың қайталанатын циклдері арқылы жүзеге асырылатын үдеріс. Академиялық оқуда мәтінмен жұмыстың итеративтік сипаты өзгеретін сұрақтар мен тереңдейтін түсінумен мәтінге қайталап жүгінуде көрінеді.

Итерациялық тәсіл / Итерационный подход / Iterative approach («Итеративтік процесс» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Түсінуді, дәлелдемені және интерпретацияларды дәйекті нақтылау мақсатында дереккөздерге, болжамдар мен жобалық жазбаларға саналы түрде қайталап жүгінуді болжайтын академиялық оқу мен зерттеудің әдіснамалық стратегиясы. Мәтіндермен жұмыстың сызықтық бір өткізіп оқу тәсіліне қарсы қойылады.

І

Іздеп оқу / Сканирование / Scanning (Ср.: Скимминг – жалпы мазмұн туралы түсінік қалыптастыруға бағытталған)

Барлық материалды дәйекті оқымай мәтінде нақты ақпаратты – есімдерді, күндерді, терминдерді, сандарды – жылдам және мақсатты іздеу техникасы. Скиммингтен айырмашылығы, іздеп оқу мазмұн туралы жалпы түсінік қалыптастыруға емес, алдын ала белгілі элементті табуға бағытталған.

К

Картаға түсіру 2.0 әдісі / Картирование 2.0 / The Mapping Method 2.0 («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» сериясының авторлық термині; қараңыз: Кітап 1 – «Академиялық оқу техникалары»)

Оқу құралдары сериясы шеңберінде жасалған визуалды картографиялау әдісінің жетілдірілген нұсқасы. Ментальды картографиялаудың классикалық принциптерін заманауи цифрлық құралдармен, көп деңгейлі аннотациялау стратегияларымен және білімді рефлексивтік синтездеу механизмдерімен біріктіреді.

Карточкалар әдісі / Метод карточек / Flashcard method

Кілт ұғымдар, анықтамалар немесе сұрақтар карточканың бір жағына, ал тиісті жауаптар немесе түсіндірмелер екінші жағына жазылатын белсенді қайталау әдісі. Белсенді қайта жаңғыртудың қарқынды тәжірибесін қамтамасыз етеді және интервалдап қайталау принциптерімен тиімді үйлеседі.

Квалификаторлар / Квалификаторы / Qualifiers

Академиялық мәтіндегі пікірлердің қолданымдылық аясын шектейтін немесе нақтылайтын лингвистикалық және логикалық құралдар: модалды сөздер (мүмкін, әдетте, көп жағдайда) және шектеуші тұжырымдамалар. Квалификаторлардың болуы автор пікірлерінің академиялық қатаңдылығы мен дәлдігін куәландырады.

Кемшіліктер / Недостатки / Disadvantages («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серия контекстінде: нақты оқу техникалары немесе стратегияларының кемшіліктері; қараңыз: Методологиялық шектеулер)

Академиялық оқудың нақты техникасын, стратегиясын немесе тәсілін қолданумен байланысты әлсіз жақтар, шектеулер немесе ықтимал қиындықтар. Әрбір әдістің кемшіліктерін саналы ұғыну мәтінмен жұмыс құралдарын саналы және икемді таңдаудың қажетті шарты болып табылады.

Кеңейтілген K-W-L / Расширенный K-W-L / Extended K-W-L (K-W-L стратегиясының кеңейтілген нысаны; қараңыз: K-W-L стратегиясы)

K-W-L стратегиясының бір немесе бірнеше бағанмен толықтырылған модификацияланған нұсқасы: мысалы, «Мен қалай білемін?» (H – How), «Мен тағы нені анықтауым керек?» немесе «Мен бірнеше дереккөзден не білдім?». Тереңдетілген метакогнитивтік рефлексияны қамтамасыз етеді және дереккөздер жиынтығымен жұмыс жасауға арналған стратегия мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Кеңейтілген қорытынды / Развёрнутое резюме / Extended summary

Тек негізгі идеялар мен дәлелдерді ғана емес, сонымен қатар кілт дәлелдемелерді, әдіснамалық тәсілдерді және автор қорытындыларын да қамтитын академиялық мәтін мазмұнының егжей-тегжейлі баяндамасы. Қысқаша резюмеден айырмашылығы, кеңейтілген қорытынды дереккөздің маңызды бөлшектерінің көп бөлігін сақтайды және әдебиет шолулары мен зерттеу есептерін дайындауда қолданылады.

Кестелік әдіс / Табличный метод / The Charting Method

Ақпарат бірнеше дереккөздерден немесе санаттардан алдын ала белгіленген баған тақырыптары бар кестеге ұйымдастырылатын конспектілеу әдісі (мысалы: дереккөз, негізгі идея, әдіснама, қорытындылар, сын). Бірнеше дереккөзден алынған ақпаратты кейінгі салыстыруға ыңғайлы, құрылымдалған және ықшам ұсынуды қамтамасыз етеді.

Кешенді бағалау есебі / Комплексный оценочный отчёт / Comprehensive evaluation report

Бірнеше өлшем бойынша – беделділік, уақыттық өзектілік, сенімділік, әдіснамалық қатаңдылық және зерттеу үшін маңыздылық – академиялық дереккөзді немесе әдебиет жиынтығын жүйелі бағалауды қамтитын құрылымдалған жазбаша құжат. Әдебиетке сыни талдаудың қорытынды өнімі болып табылады.

Кешенді бағалаудың бақылау тізімі / Контрольный лист комплексной оценки / Comprehensive evaluation checklist («Тексеру тізімі» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Академиялық дереккөзді беделділік, уақыттық өзектілік, сенімділік, дәлдік, маңыздылық және әдіснамалық қатаңдылық параметрлері бойынша жан-жақты бағалауға арналған құрылымдалған өлшемдер тізімі. Зерттеу және оқу қызметінде сыни талдаудың стандартталған құралы ретінде қолданылады.

Кешенді тәсіл / Комбинированный подход / Combined approach

Нақты оқырмандық контекстте оңтайлы нәтижеге жету үшін бірнеше әдіс немесе техниканың элементтерін саналы біріктіретін академиялық оқу стратегиясы. Гибридті стратегиядан жүйелі емес, ситуациялық сипатымен ерекшеленеді: нақты мәтіннің немесе тапсырманың өзіндік сипатына жауап ретінде қолданылады.

Кинестетикалық / Кинестетический / Kinesthetic

Физикалық сезімдер, қозғалыс және ортамен практикалық өзара іс-әрекет арқылы оқуға және ақпаратты қабылдауға қатысты. Кинестетикалық оқу стилі бар оқырмандар академиялық материалды рөлдік жаттығулар, практикалық тапсырмалар және мәтінмен жұмыстың физикалық белсенді нысандары арқылы тиімді меңгереді.

Кинестетикалық арна / Кинестетический канал / Kinesthetic channel

Қол жазбасына және моторлық тәжірибеге негізделген оқу ақпаратын қабылдаудың модалдық арналарының бірі. Академиялық оқу контекстінде кинестетикалық арна қолмен жазу, физикалық схемалар жасау және дереккөздермен жұмыс кезінде карточкалар немесе стикерлермен манипуляция арқылы белсендіріледі.

Кілт ойлар / Ключевые мысли / Key thoughts

Оқырманның академиялық мәтінді ұғыну барысында өзі тұжырымдаған ең маңызды зияткерлік байқаулары мен тұжырымдары. Негізгі идеялардан (авторға тиесілі) айырмашылығы, кілт ойлар оқырманның өзіндік аналитикалық ұстанымын бейнелейді және оның жазбалары мен аннотацияларында тіркеледі.

Кілт сөздер / Ключевые слова / Keywords

Мәтіннің негізгі мазмұндық жүктемесін алатын және дереккөздің орталық тұжырымдамаларын бейнелейтін ең ақпаратты лексикалық бірліктері. Академиялық оқуда кілт сөздерді анықтау шапшаң қарап шығу мен іздеп оқудың базалық техникасы болып табылады, ал академиялық жазылымда – деректер базаларынан өзекті әдебиетті іздеудің негізі.

Кілт тақырып / Ключевая тема / Key theme

Дәлелдеме құрылатын және мазмұн ұйымдастырылатын академиялық мәтіннің орталық тақырыптық желісі немесе жетекші мәселесі. Алдын ала шолу кезінде кілт тақырыпты анықтау оқырманды дереккөздің құрылымында бағыттайды және кейінгі егжей-тегжейлі оқудың мақсатты болуын қамтамасыз етеді.

Кіріктіруші білімдер картасы / Интегративная карта знаний / Integrative knowledge map («Білімнің интеграцияланған картасы» – ерекшеленетін термин: қараңыз)

Оқырман бірнеше дереккөзбен жұмыс барысында шашыраңқы тұжырымдамалар, идеялар мен деректерді бірыңғай байланысты білімдер жүйесіне біріктіру мақсатында жасайтын динамикалық визуалды схема. Жеке зерттеу синтезін және тақырыпты түсінудің эволюциясын бейнелейді.

Кіріктіруші визуалды карта / Интегрированная визуальная карта / Integrated visual map

Бірнеше тұжырымдамалық карталардың немесе дереккөздердің визуалды элементтерін бірыңғай құрылымда біріктіретін графикалық схема. Әртүрлі академиялық мәтіндердегі идеялар, дәлелдер мен деректер арасындағы күрделі өзара байланыстарды бейнелеу және синтезделген білімнің тұтас визуалды бейнесін қамтамасыз ету үшін қолданылады.

Кіріктіруші синтез матрицасы / Интегративная матрица синтеза / Integrative synthesis matrix

Берілген параметрлер бойынша бірнеше академиялық дереккөздің деректерін, дәлелдерін және қорытындыларын жүйелі салыстыру және біріктіруге мүмкіндік беретін кестелік аналитикалық құрал. Әдебиетті құрылымдалған синтездеуді қамтамасыз етеді және аналитикалық шолулар мен зерттеу жұмыстарын жазылымның негізі ретінде қызмет етеді.

Кіріктіруші сұрақ / Интегративный вопрос / Integrative question

Негізделген жауап тұжырымдау үшін бірнеше дереккөздің, тұжырымдаманың немесе пәннің ақпаратын біріктіруді талап ететін жоғары когнитивтік деңгейдегі сұрақ. Академиялық оқуда кіріктіруші сұрақтар синтетикалық және мәтінаралық ойлауды ынталандырады, оқырманды жеке дереккөздің шеңберінен шығарады.

Кіріспе сөйлем / Вводное предложение / Introductory sentence

Абзацтың немесе бөлімнің кейінгі мәтіннің негізгі тақырыбын немесе тезисін тұжырымдайтын бастапқы сөйлемі. Оқырманды дәлелдеменің құрылымында бағыттайтын және мазмұнды алдын ала болжауды жеңілдететін навигациялық қызмет атқарады.

Кластерлер әдісі / Метод кластеров / Clustering method

Орталық ұғым байланысты тұжырымдамалармен қоршалатын, кластерлік схема қалыптастыратын идеяларды туындату және визуалды ұйымдастыру әдісі. Оқу алдында бұрынғы білімдерді белсендіру, академиялық жазылымды жоспарлау және бірнеше дереккөздің ақпаратын синтездеу үшін қолданылады.

Когнитивтік бұрмалану / Когнитивное искажение / Cognitive bias

Ақпаратты өңдеудің жеңілдетілген ментальды үлгілерінен туындайтын ойлау мен пайымдаудағы жүйелі ауытқу. Академиялық оқуда растаушы бейімділік, гало-эффект, жалған дихотомия және өзге когнитивтік бұрмалануларды тану дереккөздер мен дәлелдерді объективті бағалаудың қажетті шарты болып табылады.

Когнитивтік деңгей / Когнитивный уровень / Cognitive level

Оқырман академиялық мәтінмен жұмыс кезінде орындайтын ақыл-ой операцияларының күрделілік дәрежесі: фактілерді жаңғыртудан (төменгі деңгей) талдауға, синтездеуге және сыни бағалауға дейін (жоғарғы деңгейлер). Блум таксономиясында жүйеленген және сұрақтар мен тапсырмалар тұжырымдауда бағдар болып табылады.

Когнитивтік диссонанс / Когнитивный диссонанс / Cognitive dissonance

Жаңа ақпарат бұрыннан қалыптасқан нанымдар немесе білімдермен қақтығысқанда туындайтын психологиялық ыңғайсыздық жағдайы. Академиялық оқуда когнитивтік диссонанс өнімді сигнал болып табылады: ол болжамдарды сыни тұрғыдан қайта қарау және түсінуді тереңдету қажеттілігін көрсетеді.

Когнитивтік жүктеме / Когнитивная нагрузка / Cognitive load

Жаңа ақпаратты қабылдау және өңдеу үдерісінде жұмылдырылатын ақыл-ой ресурстарының көлемі. Академиялық оқуда шамадан тыс когнитивтік жүктеме түсінудің тиімділігін төмендетеді; оны басқару чанкинг, алдын ала шолу, визуалды ұйымдастырушыларды пайдалану және мәтінмен кезең-кезеңді жұмыс арқылы қол жеткізіледі.

Когнитивтік ілмектер / Когнитивные крючки / Cognitive anchors

Жаңа академиялық ақпаратты бұрыннан белгілі білімдермен, бейнелермен немесе жеке тәжірибемен байланыстыратын мнемоникалық және ассоциативтік тіреу нүктелері. Когнитивтік якорьларды пайдалану есте сақтауды жеңілдетеді және ұзақ мерзімді жадтан ақпаратқа қол жеткізудің сенімділігін қамтамасыз етеді.

Когнитивтік процесс / Когнитивный процесс / Cognitive process

Ақпаратты алуды, өңдеуді және сақтауды қамтамасыз ететін ментальды операциялардың – қабылдаудың, назардың, жадтың, ойлаудың, түсінудің және тілдің – жиынтығы. Академиялық оқу – тура қабылдаудан синтез бен бағалауға дейінгі ойлаудың барлық деңгейлерін жұмылдыратын кешенді когнитивтік үдеріс.

Код / Қысқарту / Код / Сокращение / Code / Abbreviation

Аннотациялау мен конспектілеу кезінде қайталанатын ұғымдарды, ақпарат түрлерін немесе оқырмандық реакцияларды жылдам жазылым үшін қолданылатын жеке немесе стандартталған символ, аббревиатура немесе шартты белгі. Кодтардың дәйекті жүйесін қолдану мәтінмен жұмыс жылдамдығын және оқырмандық жазбалардың құрылымдылығын арттырады.

Коллаборативтік аннотациялау / Коллаборативное аннотирование / Collaborative annotating

Оқырмандар тобының академиялық мәтіндерге бірлесіп аннотациялар жасау тәжірибесі; қатысушылар түсініктемелермен алмасады, бір-бірінің белгілеріне жауап береді және дереккөзді ұжымдық тереңдетіп түсінеді. Цифрлық ортада (веб-аннотациялау платформалары арқылы) да, аудиториялық жұмыс форматтарында да жүзеге асырылады.

Коллаборативтік процесс / Коллаборативный процесс / Collaborative process

Ортақ академиялық нәтижеге жету мақсатында тапсырмаларды бөлу, білімдермен өзара алмасу және үйлестірілген өзара іс-әрекет арқылы екі немесе одан да көп қатысушының бірлескен қызметі. Академиялық оқу контекстінде коллаборативтік үдерістер дереккөздерді топтық талқылауда, бірлескен аннотациялауда және ақпаратты ұжымдық синтездеуде жүзеге асырылады.

Конспект жасау әдісі / Конспективный метод / The Outlining Method

Ақпарат нақты белгіленген деңгейлері бар иерархиялық тұрғыдан құрылымдалған жоспар нысанында ұйымдастырылатын конспектілеу әдісі: басты тақырыптар, қосалқы тақырыптар және оларды қолдайтын егжей-тегжейлер. Мәтіннің логикалық құрылымының визуалды айқындылығын қамтамасыз етеді және жазбаларды кейіннен іздеуді және пайдалануды жеңілдетеді.

Конспектілеу / Конспектирование / Note-taking

Академиялық дереккөздерден негізгі ақпаратты қысқаша және құрылымдалған нысанда жүйелі тіркеу үдерісі. Жазбалар жүргізуден жүйелілігінің жоғарырақ дәрежесімен, тұрақты форматтарды қолданумен (Корнелл әдісі, сызықтық әдіс, конспект-схема) және материалды кейіннен қайта жаңғырту мен талдауға бағытталуымен ерекшеленеді.

Конспектілеуге дайындық / Подготовка к конспектированию / Note-taking preparation

Конспектілеуге кіріспес бұрын оқырман орындайтын алдын ала әрекеттер: оқу мақсатын анықтау, жазбалар форматын таңдау, мәтінді алдын ала шолу және жұмыс кеңістігін дайындау. Дереккөзбен кейінгі жұмыстың мақсатты және ұйымдастырылған болуын қамтамасыз етеді және жасалатын жазбалардың сапасын арттырады.

Конспектілеуден кейін жазбалармен жұмыс / Работа с записями после конспектирования / Post note-taking work

Оқырман конспектілеуді аяқтағаннан кейін орындайтын әрекеттер кешені: жазбаларды қайта қарау және толықтыру, резюме тұжырымдау, байланыстарды анықтау, басымдықтарды белгілеу және материалды кейінгі қайталауға дайындау. Материалды ұзақ мерзімді меңгеруді қамтамасыз ететін тиімді конспектілеудің міндетті қорытынды кезеңі болып табылады.

Конструктивтік кері байланыс / Конструктивная обратная связь / Constructive feedback

Күшті жақтарды тануды нақты, негізделген жетілдіру ұсыныстарымен үйлестіретін академиялық жұмысқа немесе оқырмандық тәжірибелерге мақсатты үндестік. Конструктивтік сыннан кеңірек қамтуымен ерекшеленеді: нәтижені бағалауды да, даму үдерісін қолдауды да қамтиды.

Конструктивтік сын / Конструктивная критика / Constructive criticism

Жұмысты жоққа шығаруға емес, жақсартуға бағытталған академиялық кері байланыс нысаны: нақты кемшіліктерді көрсете отырып, олардың негізделген жолдарын бір мезгілде ұсыну. Кәсіби академиялық дискурстың нормасы және ғылыми прогрестің қажетті шарты болып табылады.

Контекстік белгілер / Контекстные подсказки / Contextual cues

Сыртқы дереккөздерге жүгінбей-ақ оқырманға таныс емес сөздердің мағынасын қалпына келтіруге, жасырын мәндерді түсінуге және баяндау логикасында бағдар алуға көмектесетін мәтіннің лексикалық, грамматикалық және құрылымдық элементтері. Контекстік белгілерді пайдалана білу тиімді академиялық оқудың маңызды дағдысы болып табылады.

Контекстуалды орналастыру / Контекстуальное размещение / Contextual placement

Оқырман нақты пікір немесе деректерді қай контекстте – теориялық, әдіснамалық немесе тарихи – түсіну керектігін нақты көрсететін аннотациялау және талдау техникасы. Ақпаратты контекстен жұлып алуды болдырмайды және оны зерттеу жұмысында кейіннен пайдаланудың дәлдігін қамтамасыз етеді.

Контекстуалды түсіну / Контекстуальное понимание / Contextual understanding

Оқырман сөздер мен пікірлердің тура мағынасын ғана емес, олардың жасалу жағдайларын, пәндік нормаларды, аудиторияны және автордың коммуникативтік мақсаттарын да ескеретін академиялық мәтінді түсіну деңгейі. Беткейлік емес, тереңдетілген оқудың белгісі болып табылады.

Контекстуализациялау / Контекстуализация / Contextualization

Академиялық дереккөзді, пікірді немесе деректерді олардың мағынасы мен маңыздылығын дәл түсіну мақсатында тиісті тарихи, мәдени, пәндік немесе теориялық контекстке орналастыру үдерісі. Ақпаратты дұрыс интерпретациялаудың және сыни бағалаудың қажетті шарты болып табылады.

Конфаундер / Конфаундер / Confounder

Зерттеудің тәуелсіз және тәуелді айнымалыларымен бір мезгілде байланысты және олардың арасындағы байқалатын өзара байланысты бұрмалауы мүмкін сыртқы айнымалы. Академиялық оқуда зерттеу әдіснамасын талдау кезінде конфаундерлерді анықтау дереккөздің себеп-салдарлық пікірлерін дұрыс бағалаудың қажетті шарты болып табылады.

Концепт-карталар / Концепт-карты / Concept maps (қараңыз: Концептуалды карта – жекеше синоним)

Түйіндер мен белгілі байланыстырушы сызықтар арқылы ұғымдар арасындағы иерархиялық және көлденең байланыстарды бейнелейтін білімді визуализациялаудың графикалық құралдары. Ментальды карталардан айырмашылығы, концепт-карталар ұғымдар арасындағы байланыстардың сипатын ерекше атап көрсетеді және күрделі сызықтық емес тұжырымдамалық құрылымдарды бейнелеуге мүмкіндік береді.

Концептуалды карта / Концептуальная карта / Concept map (қараңыз: Концепт-карталар – көпше түр)

Белгілі бір тақырып бойынша өзара байланысты ұғымдар жүйесін олардың арасындағы байланыс түрін нақты белгілей отырып бейнелейтін графикалық схема. Концептілер арасындағы байланыстырушы пайымдауларды тұжырымдауды талап ететіндіктен, ментальды картамен салыстырғанда неғұрлым құрылымдалған және аналитикалық тұрғыдан дәл құрал болып табылады.

Концептуалдық / Концептуальный / Conceptual

Нақты, процедуралық немесе фактографиялық мазмұннан айырмашылығы, тұжырымдамаларға, абстрактты идеялар мен теориялық конструктілерге қатысты сын есім. Академиялық дискурста ақпараттың деңгейі мен түрін, сондай-ақ ойлау мен талдаудың сапасын сипаттау үшін қолданылады.

Концептуалдық ақпарат / Концептуальная информация / Conceptual information

Фактографиялық немесе процедуралық ақпараттан айырмашылығы, абстрактты идеяларды, теориялық конструктілерді, принциптер мен жалпыламаларды бейнелейтін академиялық ақпараттың санаты. Концептуалдық ақпаратпен жұмыс абстрактты ойлаудың жоғарырақ деңгейін және мәтінді тереңдетіп өңдеуді талап етеді.

Концепциялар арасында байланыстар орнату әдісі / Метод установления связей / Connection-making method

Жаңа материал мен бұрыннан белгілі тұжырымдамалар, жеке тәжірибе немесе басқа дереккөздер арасындағы байланыстарды анықтауға және тіркеуге мақсатты бағытталған академиялық оқу мен конспектілеу техникасы. Кіріктіруші ойлауды ынталандырады және білімдерді ұзақ мерзімді жадқа ауыстыруға ықпал етеді.

Корнелл әдісі / Метод Корнелла / Cornell method

Корнелл университетінде жасалған, бетті үш аймаққа бөлуді болжайтын конспектілеудің құрылымдалған әдісі: дәріс немесе оқу барысындағы жазбаларға арналған кең оң баған, кілт сөздер мен сұрақтарға арналған тар сол баған, қысқаша қорытындыға арналған төменгі жол. Жазбалардың ұйымдастырылуын қамтамасыз етеді және кейінгі қайталауды жеңілдетеді.

Көзқарас / Точка зрения / Point of view

Академиялық мәтін авторының мәселені қарастыратын, деректерді интерпретациялайтын және дәлелдеме құратын перспективасы. Сыни оқуда автордың көзқарасын анықтау мен бағалау ұсынылған ақпараттың іріктемелілігін, ықтимал алаламдылықтарды мен интерпретацияның шектеулерін түсіну, сондай-ақ бір тақырып бойынша әртүрлі авторлық ұстанымдарды салыстыру үшін қажет.

Көлбеу қаріп / Курсивный шрифт / Italic font

Академиялық мәтіндерде дереккөз атауларын, шет тілді сөздерді, бірінші қолданылғандағы терминдерді және авторлық акцентті белгілеу үшін қолданылатын таңбаларды еңкейтілген жазылым арқылы мәтінді типографиялық ерекшелеу. Академиялық ресімдеу жүйелерінің стандартты графикалық маркері болып табылады (APA, MLA, Chicago).

Көп деңгейлі байланыстар күнделігі / Журнал многоуровневых связей / Multilevel connections journal

Дереккөздер мен идеялар арасындағы байланыстар тереңдік деңгейлері бойынша – беткейлік тақырыптық қиылысулардан терең тұжырымдамалық және әдіснамалық өзара тәуелділіктерге дейін – жүйеленетін арнайы оқырмандық күнделік. Кіріктіруші және синтетикалық ойлау дағдыларын дамытады.

Көп деңгейлі ерекшелеу жүйесі / Многоуровневая система выделения / Multilevel highlighting system

Мәтінді белгілеуге құрылымдалған тәсіл; онда ақпараттың маңыздылығының әртүрлі деңгейлері түрлі түстер немесе символдармен бекітіледі: мысалы, кілт тезистер – бір түспен, оларды қолдайтын мысалдар – екіншісімен, пікірталасты пікірлер – үшіншісімен. Аннотациялардың визуалды иерархиясын қамтамасыз етеді және дереккөз бойынша навигацияны жеделдетеді.

Көп қабатты түсініктеме жасау / Многослойное комментирование / Multilayered commenting

Бір мәтінге әрбір жаңа оқу кезінде әртүрлі деңгейдегі түсініктемелерді дәйекті қосуды болжайтын аннотациялау стратегиясы: бастапқы реакциялардан аналитикалық бағаларға және синтетикалық байқауларға дейін. Түсінудің эволюциясын қадағалауға мүмкіндік береді және дереккөзбен жұмыстың көп деңгейлі аналитикалық ізін қалыптастырады.

Көп пішімді жинақтау / Многоформатное обобщение / Multi-format summarizing

Бір дереккөздің немесе тақырыптың резюмесін бір мезгілде бірнеше форматта жасау стратегиясы: жазбаша мәтін, визуалды схема, ауызша қайта айту және тезистік жоспар. Ақпаратты өңдеудің әртүрлі арналарын жұмылдырады, түсінуді тереңдетеді және ұзақ мерзімді есте сақтаудың сенімділігін қамтамасыз етеді.

Көркем әдебиет / Художественная литература / Fiction literature

Академиялық бейкөркем мәтіндерден айырмашылығы, ойдан шығару мен қиялға негізделген әдеби мәтіндер. Серия контекстінде оқу стратегияларындағы айырмашылықтарға байланысты аталады: көркем әдебиетті оқу, ең алдымен, эстетикалық және эмоционалдық өзара іс-әрекетке, ал академиялық оқу аналитикалық және сыни түсінуге бағытталған.

Көрнекі құралдар / Визуальные инструменты / Visual tools

Академиялық ақпаратты ұйымдастыру, талдау және ұсыну үшін қолданылатын графикалық құралдар мен әдістердің – схемалар, диаграммалар, карталар, кестелер және өзге визуалды форматтардың – жиынтығы. Көрнектілікті қамтамасыз етеді, күрделі материалды меңгеруді жеңілдетеді және оқудың әртүрлі стильдерін қолдайды.

Көрнекі элементтер / Визуальные элементы / Visual elements

Академиялық құжаттың мазмұндық жүктеме алатын және сөздік мазмұнды толықтыратын мәтіндік емес компоненттері: суреттер, графиктер, кестелер, схемалар, диаграммалар. Сыни оқу негізгі мәтінмен қатар визуалды элементтерді де талдауды қамтиды.

Күрделі дағды / Сложный навык / Complex skill

Бірнеше базалық дағдыларды, когнитивтік үдерістер мен стратегияларды үйлестіре қолдануды талап ететін көп бөліктен тұратын құзыреттілік. Академиялық оқу контекстінде күрделі дағдыларға сыни талдау, бірнеше дереккөзді синтездеу және түсінуді метакогнитивтік бақылау жатады; олар ұзақ уақыттық мақсатты тәжірибе нәтижесінде қалыптасады.

Күрделілік аймақтары / Зоны сложности / Complexity zones

Концептуалдық тығыздығының, терминологиялық қанықтығының немесе логикалық көп деңгейлілігінің жоғарылығымен сипатталатын академиялық мәтін үзінділері. Алдын ала шолу кезінде күрделілік аймақтарын анықтау оқырманға егжей-тегжейлі оқу барысында уақытты және назарды стратегиялық бөлуге мүмкіндік береді.

Қ

Қабаттап оқу / Послойное чтение / Layered reading

Мәтін арқылы артып отыратын тереңдіктің бірнеше «қабатымен» дәйекті өтуді болжайтын академиялық оқу стратегиясы: алдын ала шолу мен жалпы шолудан аннотациялаумен егжей-тегжейлі оқуға және сыни талдауға дейін. Әрбір кейінгі қабат алдыңғысының нәтижелеріне сүйенеді және дереккөзді түсінуді тереңдетеді.

Қайта айту / Пересказ / Recite

Дереккөзге жүгінбей оқылған бөлімнің немесе мәтіннің мазмұнын жадтан – ауызша немесе жазбаша – қайта жаңғырту. SQ3R стратегиясында қайта айту төртінші кезеңді (Recite) құрайды және түсінуді тексерудің және академиялық материалды жадта белсенді бекітудің кілт құралы болып табылады.

Қайта жаңғыртуды жаттықтыру / Тренировка воспроизведения / Retrieval practice

Мәтінге немесе конспектіге жүгінбей үйренілген материалды жадтан жүйелі жаңғыртуға негізделген оқыту стратегиясы. Когнитивтік психология бойынша ұзақ мерзімді есте сақтаудың эмпирикалық тұрғыдан ең расталған стратегияларының бірі болып табылады; өзін-өзі тексеруді, флеш-карточкаларды, қайта айтуды және тест тапсырмаларын қамтиды. Тиімділігі жағынан пассивтік қайта оқудан айтарлықтай асып түседі.

Қайталау / Повторение / Review

Білімдерді бекіту, нақтылау және жүйелеу мақсатында бұрын зерделенген материалға мақсатты түрде оралу. SQ3R стратегиясында қайталау бесінші қорытынды кезеңді (Review) құрайды және өзін-өзі тексеруді, конспектімен салыстыруды және оқылғанды рефлексиялауды болжайды; уақыт алгоритмі болмауымен интервалды қайталаудан ерекшеленеді.

Қайталау күнделігі / Журнал повторений / Review journal

Оқырман интервалдап қайталау принциптеріне сәйкес зерттелген материалдарға қайта жүгіну сессияларын жоспарлайтын және тіркейтін жүйелі күнделік. Ақпараттың қысқа мерзімді жадтан ұзақ мерзімді жадқа өтуін қамтамасыз етеді және ұмытуды болдырмайды.

Қалаулар / Предпочтения / Preferences

Оқырманның белгілі форматтарға, стратегияларға, қарқын мен оқу жағдайларына жеке тұрақты бейімділіктері. Оқырмандық қалауларды саналы ұғыну академиялық жұмысты стратегиялық жоспарлау үшін маңызды; алайда ол икемділікпен үйлесуі тиіс: академиялық оқу жеке қалаулардан тәуелсіз әртүрлі мәтіндер мен тапсырмаларға бейімделуді талап етеді.

Қаңқа / Каркас / Скелет / Skeleton

Егжей-тегжейлі мазмұнсыз негізгі бөлімдерді, кілт тезистерді және олардың арасындағы логикалық байланыстарды қамтитын мәтіннің, конспектінің немесе зерттеу жұмысының алдын ала құрылымдық схемасы. Академиялық жазылымды жоспарлау және оқырмандық жазбаларды ұйымдастыру құралы ретінде қызмет етеді.

Қарама-қарсы оқу / Контрастное чтение / Contrastive reading

Олардың арасындағы тұжырымдамалық, әдіснамалық немесе интерпретативтік айырмашылықтарды анықтау мақсатында екі немесе одан да көп дереккөзді параллель оқу стратегиясы. Салыстырмалы талдау дағдыларын дамытады, теориялық ұстанымдарды нақтылауға және пікірталасты мәселеге өзіндік негізделген көзқарас қалыптастыруға көмектеседі.

Қарастырылып отырған тақырып / Рассматриваемая тема / Topic under consideration

Академиялық мәтіннің осы бөлімінде немесе үзіндісінде тікелей талқылау объектісі болып табылатын нақты мәселе, сұрақ немесе пән. Қарастырылып отырған тақырыпты нақты анықтау оқырманға аналитикалық назар фокусын ұстауға және басты пікірлерді қосалқылардан ажыратуға көмектеседі.

Қарсы дәлелдер / Контраргументы / Counterarguments

Академиялық мәтіннің негізгі тезисін жоққа шығаратын немесе әлсіретіп тұратын пікірлер, деректер немесе пайымдаулар. Контраргументтерді анықтай және талдай білу жетілген сыни ойлаудың белгісі; оларды қарастыру өзіндік дәлелдеменің сендіргіштігін арттырады және автордың зияткерлік адалдығын куәландырады.

Қарым-қатынас арнасы / Коммуникационный канал / Communication channel

Білім беру немесе зерттеу үдерісінің қатысушылары арасында академиялық ақпарат беру құралы немесе форматы: жазбаша мәтіндер, ауызша сөз сөйлеулер, цифрлық платформалар және өзге де медиа. Академиялық оқу мен жазылым контекстінде коммуникациялық арнаны түсіну регистрді, стильді және ақпаратпен жұмыс құралдарын таңдауды анықтайды.

Қиялдау / Воображать (шаг 2) / Imagine (RIDA стратегиясының 2-қадамы: Read – Imagine – Describe – Add; қараңыз: Стратегия RIDA)

Оқырман оқылған үзіндінің ойша образын немесе визуалды моделін жасайтын RIDA стратегиясының екінші кезеңі. Бейнелі ойлауды белсендіреді және ақпаратты жадта тереңдетіп кодтауға ықпал етеді.

Қолдаушы дәлелдемелер / Поддерживающие доказательства / Supporting evidence (Синоним: «Тіреу дәлелдемелер / Опорные доказательства»)

Автор дәлелді дамыту барысында нақты пікірлерді нығайту үшін келтіретін фактілер, деректер, мысалдар, дәйексөздер және беделді дереккөздерге сілтемелер. Тіреу дәлелдемелерден айырмашылығы, акцент дәлелдеменің динамикалық дамуындағы қолдау функциясына ауысады.

Қорытындылау / Резюмирование / Summarizing

Академиялық мәтіннің негізгі мазмұнының өз сөзімен қысқаша, байланысты және дәл баяндамасын жасаудың когнитивтік үдерісі мен тәжірибесі. Маңыздыны іріктеуді, екінші дәрежелілерді алып тастауды және авторлық мәнді сақтай отырып идеяларды қайта тұжырымдауды талап етеді. Барлық резюме және конспектілеу түрлерінде қолданылатын академиялық оқу мен жазылымның іргелі дағдысы болып табылады.

Қорытындылаушы түсініктемелер / Обобщающие комментарии / Summarizing comments

Оқырман бөлімнің немесе дәлелдің мазмұнының қысқаша жинақтамасын тікелей мәтінде немесе жиекте тұжырымдайтын аннотациялау түрі. Жиек резюмелерінен тек мазмұнды ғана емес, жинақталатын материалға оқырмандық интерпретация мен бағаны да тіркеуімен ерекшеленеді.

Қосалқы тақырып / Подтема / Subtopic

Академиялық мәтіннің басты тақырыбының жеке аспектісін ашатын иерархияның төменгі деңгейіндегі тематикалық бөлігі. Қосалқы тақырыптарды тану дереккөздің иерархиялық құрылымын түсінуді қамтамасыз етеді және конспектілеу мен аннотациялауда авторлық баяндаудың логикасында бағдар алуға көмектеседі.

Қосу / Добавлять (шаг 4) / Add (RIDA стратегиясының 4-қадамы: Read – Imagine – Describe – Add; қараңыз: Стратегия RIDA)

Оқырман жасалған сипаттаманы мәтіннің тура мазмұнынан асатын жаңа егжей-тегжейлермен, байланыстармен, сұрақтармен немесе жеке ассоциациялармен толықтыратын RIDA стратегиясының төртінші кезеңі. Шығармашылық ойлауды белсендіреді және жаңа білімнің жеке кіріктірілуін тереңдетеді.

Құрылым / Структура / Structure

Академиялық мәтін бөліктерінің ұйымдастырылуы мен иерархиялық орнатылуы: кіріспе, негізгі бөлім, қорытындылар, бөлімдер, абзацтар мен дәлелдер. Құрылымды талдау SPE стратегиясының бірінші кезеңі және алдын ала шолудың кілт қадамы болып табылады; оқырманға егжей-тегжейлі оқуға дейін авторлық ойдың дамуының логикасын түсінуге мүмкіндік береді.

Құрылымдық аннотациялау / Структурное аннотирование / Structural annotation

Оқырман мәтіннің құрылымдық ұйымдастырылуы туралы байқауларды тіркейтін аннотациялау нысаны: бөлімдердің қызметтерін, логикалық өтулерді, риторикалық тәсілдерді және дәлелдер иерархиясын белгілейді. Дереккөздің архитектурасын түсінуді қамтамасыз етеді және кейінгі құрылымдық талдау мен аналитикалық резюме жазудың негізі болып табылады.

Құрылымдық болжам / Структурное прогнозирование / Structural prediction

Оқырман мәтіннің құрылымдық элементтерін – тақырыптарды, кіріспені, риторикалық маркерлерді – талдау негізінде келесі бөлімдердің мазмұнын, дәлелдеменің бағытын және қорытындыларын болжайтын белсенді оқу стратегиясы. Оқу барысында тексерілетін немесе түзетілетін күтулерді тұжырымдай отырып, мақсатты оқуға мүмкіндік береді.

Құрылымдық карта / Структурная карта / Structural map (Ср.: Мәтіннің құрылымдық картасы – нақты мәтінді талдауға арналған мамандандырылған нысан)

Мәтін бөліктерінің, дәлелдеменің немесе тұжырымдамалық жүйенің иерархиялық ұйымдастырылуын графикалық нысанда бейнелейтін визуалды құрал. Бас және бағынышты элементтер арасындағы қатынастарды, идеялардың дамуының реттілігі мен дәлелдеменің құрылу логикасын көрнекі түрде ұсынуға мүмкіндік береді.

Құрылымдық талдау / Структурный анализ / Structural analysis

Академиялық мәтін бөліктері арасындағы ұйымдастыру принциптерін, риторикалық қызметтерді және иерархиялық қатынастарды анықтау мен сипаттаудың аналитикалық рәсімі. Жанрлық конвенцияларды, риторикалық тәсілдерді, дәлелдерді орналастыру логикасын және тезистер мен дәлелдемелер арасындағы арақатынасты анықтауды қамтиды.

Құрылымдық тізім / Структурированный список / Structured list

Бас тармақтар мен қосалқы тармақтар элементтер арасындағы логикалық және мәндік қатынастарды бейнелейтін идеялардың, дәлелдердің немесе деректердің иерархиялық ұйымдастырылған тізімі. Конспектілеу жүйелерінде авторлық ойдың иерархиясын сақтай отырып ақпаратты ұйымдастыру құралы ретінде пайдаланылады.

Құрылымдық үлгі / Структурный паттерн / Structural pattern

Белгілі жанр немесе академиялық мәтін түріне тән қайталанатын ұйымдастыру схемасы: мәселе – шешім, себеп – салдар, салыстыру – қарама-қарсы қою, дәлел – қарсы дәлел. Құрылымдық үлгілерді тану оқырманға мәтіннің дамуын алдын ала болжауға мүмкіндік береді, түсінуді жеделдетеді және конспектілеуді жеңілдетеді.

Қызығушылық / Любознательность / Curiosity

Зерттеуге ұмтылуда, жаңа білімге ашықтықта және айқыннан тыс сұрақтар қоюға дайындықта көрінетін тұрақты зияткерлік қондырғы. Академиялық контекстте қызығушылық зерттеушілік оқудың, сұрақтар туындатудың және зияткерлік өсудің қозғаушы күші болып табылады.

Қызығушылық саласы / Область интереса / Area of interest

Нақты зерттеуші немесе оқырман үшін өзекті дереккөздер шеңберін анықтайтын тематикалық немесе пәндік өріс. Қызығушылық саласын нақты ұғыну әдебиет іздеуді стратегиялық ұйымдастыруға, аннотациялауды шоғырландыруға және академиялық оқуды зерттеу басымдықтарына сәйкес жоспарлауға мүмкіндік береді.

Қысқа қорытынды / Краткое резюме / Brief summary

Бірнеше сөйлеммен шектелген академиялық мәтіннің негізгі мазмұнының қысқаша баяндамасы. Дереккөздің кілт идеяларын жылдам қайта жаңғырту, аннотациялар дайындау және оқылғанды бастапқы түсінуді тексеру үшін қолданылады.

Л

Логикалық қателер / Логические ошибки / Logical fallacies

Алғышарттардың мазмұнынан тәуелсіз сенімсіз немесе сендіргіштігі аз тұжырымдарға әкелетін логикалық шығарымдар ережелерінің бұзылуы. Академиялық мәтіндерде жиі кездесетін логикалық қателерге жатады: беделге жүгіну, жалған дихотомия, асығыс жалпылама, тұйықтамалы дәлелдеу және сабан кейіпкері.

Логикалық ойлау / Логическое мышление / Logical thinking

Логика заңдарын – қайшылықсыздықты, жеткілікті негізді, тождество мен үшіншіні жоққа шығаруды – дәйекті қолдануға негізделген ойлау түрі. Академиялық оқу мен жазылымда логикалық ойлау негізделген тұжырымдар жасауды, дәлелдеме қателерін анықтауды және пікірлердің сенімділігін бағалауды қамтамасыз етеді.

Логикалық сәйкестілік / Логическая согласованность / Logical consistency

Барлық пікірлер, алғышарттар мен қорытындылар бір-біріне қайшы келмейтін және ішкі қайшылықсыз жүйені қалыптастыратын академиялық мәтін немесе дәлелдеменің қасиеті. Логикалық сәйкестілікті бағалау дереккөзді сыни талдаудың міндетті бөлігі болып табылады.

Логос / Логос / Logos

Фактілерді, деректерді, статистиканы және логикалық тұрғыдан құрылымдалған дәлелдерді пайдалануға негізделген сендірудің ақыл мен логикаға риторикалық жүгінуі. Академиялық мәтінде логос этоспен (авторға сенімділік) және пафоспен (эмоционалды үндестік) қатар дәлелдеменің негізгі модусы болып табылады.

М

Мазмұн туралы болжам жасау / Прогнозирование содержания / Content prediction

Оқырман тақырыптар, кілт сөздер, құрылым және фондық білімдер негізінде оқу алдында немесе оқу барысында мәтіннің мазмұны, дәлелдемесі немесе қорытындылары туралы негізделген болжамдар тұжырымдайтын белсенді оқу стратегиясы. Бұрынғы білімдерді белсендіреді, тартылуды арттырады және түсінуді тексерудің бағдарлы негізін жасайды.

Майнд-маппинг / Mind mapping / Майнд-маппинг (Үдерістік нысан; өнімі – «Ментальды карта / Mind map»)

Идеялар арасындағы иерархиялық және ассоциативтік байланыстарды бейнелейтін радиалды визуалды схемалар жасау үдерісі. Тәжірибе ретінде майнд-маппинг дәрістерді конспектілеу, жазбаша жұмыстарды жоспарлау, емтихандарға дайындалу және академиялық ақпаратты синтездеу үшін қолданылады.

Макротоқтау / Макропауза / Macro-pause

Тарауды, бөлімді немесе ірі үзіндіні аяқтаған соң оқу үдерісіндегі жоспарлы ұзақ үзіліс; мәтіннің келесі блогына өтер алдында рефлексия, қорытындылау және түсінуді нығайту үшін пайдаланылады. Оқудың саралаушы қарқын стратегиясының бөлігі болып табылады.

Макула (сары дақ) / Макула / Macula

Фоторецепторлардың ең жоғары концентрациясы бар, максималды көру өткірлігін қамтамасыз ететін торлы қабықтың орталық аймағы. Оқу теориясы контекстінде макула мәтінді ең нақты қабылдау аймағын анықтайды; оның қызметін түсіну жылдам оқуда көру өрісін кеңейту техникаларының негізінде жатыр.

Мақсаттар матрицасы / Матрица целей / Goals matrix

Нақты оқырмандық мақсаттарды тиісті дереккөздермен, стратегиялармен және уақыт ресурстарымен сәйкестендіруге мүмкіндік беретін академиялық оқуды жоспарлаудың құрылымдалған құралы. Әдебиетпен зерттеу жұмысының мақсатты және ұйымдастырылған болуын қамтамасыз етеді.

Мақсатты аннотациялау / Целенаправленное аннотирование / Purposeful annotating

Оқырман мәтінмен жұмыстың нақты мақсатын алдын ала анықтайтын және аннотациялаудың тиісті санаттары мен құралдарын таңдайтын аннотациялау нысаны. Бағытталғандықты қамтамасыз етеді, артық ерекшелеудің алдын алады және аннотациялардың аналитикалық тығыздығын арттырады.

Мақсатты оқу / Целенаправленное чтение / Purposeful reading

Оқырман мәтінмен жұмысты бастамас бұрын нақты оқырмандық мақсатты анық тұжырымдайтын оқу стратегиясы: сұраққа жауап табу, белгілі ақпарат түрін шығару, гипотезаны тексеру немесе академиялық жазылымға дайындалу. Мақсат техниканы, қарқынды және оқу тереңдігін таңдауды анықтайды.

Маңызды егжей-тегжейлер / Значимые детали / Significant details

Академиялық мәтіндегі негізгі дәлелді түсіну және негіздеу үшін принципиалды маңызы бар нақты фактілер, мысалдар, деректер немесе тұжырымдамалар. Маңызды егжей-тегжейлерді екінші дәрежелі ақпараттан ажырата білу аналитикалық оқудың қажетті бөлігі болып табылады.

Маңызды сәттер / Ключевые моменты / Key points

Оқырман оқу барысында ерекшелейтін академиялық мәтіннің ең маңызды мазмұндық бірліктері: кілт тезистер, шешуші дәлелдер, сыни деректер мен қорытындылар. Кілт сәттерді тіркеу қорытындылаудың және дереккөзбен аналитикалық жұмысқа дайындалудың негізі болып табылады.

Медиасауаттылық / Медиаграмотность / Media literacy

Әртүрлі медиаортадағы хабарламаларды сыни тұрғыдан қабылдауға, талдауға, бағалауға және жасауға мүмкіндік беретін құзыреттіліктер жиынтығы. Академиялық контекстте медиасауаттылық сенімді дереккөздерді анықтау, манипулятивтік техникаларды тану және цифрлық ақпараттық кеңістікте бағдар алу қабілетін қамтиды.

Ментальды карта / Интеллект-карта / Mind map (Қараңыз: Майнд-маппинг, Ментальды карта – синонимдер)

Орталық ұғым мен онымен байланысты идеялар, тұжырымдамалар мен фактілер арасындағы иерархиялық және ассоциативтік байланыстарды бейнелейтін радиалды диаграмма. Академиялық оқуда, конспектілеуде және жазылымға дайындықта қолданылатын білімді визуализациялаудың ең әмбебап құралдарының бірі болып табылады.

Ментальды карта / Ментальная карта / Mental map (Қараңыз: Ментальды карта / Интеллект-карта / Mind map)

Интеллект-картаның кейбір орыс тілді және қазақ тілді дереккөздерде қолданылатын баламалы атауы. Серия глоссарийінде «Ментальды карта» және «Майнд-карта» терминдері толық синоним ретінде қарастырылады.

Ментальды картаға түсіру / Майнд-картирование / The Mind Mapping Method (Қараңыз: Ментальды карта; Майнд-маппинг – үдеріс синонимі)

Тони Бьюзен жасаған, орталық идея беттің ортасына орналастырылатын, ал байланысты ұғымдар одан радиалды схема нысанында тармақталатын ақпаратты визуалды ұйымдастыру әдісі. Оқу құралдары сериясында академиялық оқу мен конспектілеудің дербес техникасы ретінде қарастырылады.

Ментальдық құрылым / Ментальная структура / Mental framework

Оқырман жаңа ақпаратты қабылдайтын, ұйымдастыратын және интерпретациялайтын ішкі когнитивтік схема. Ментальды құрылымдар бұрынғы тәжірибе мен білімдер негізінде қалыптасады; олардың саналы болуы және жаңа дереккөздердің ықпалымен икемді қайта құрылуы жетілген академиялық ойлаудың көрсеткіштері болып табылады.

Меңгерудің өзін-өзі бағалауы / Самооценка усвоения / Self-assessment of comprehension (Өзін-өзі бағалаудың мамандандырылған нысаны; жалпы «Өзін-өзі бағалаудан» нақты мәтінді түсінуді тексеруге бағытталуымен ерекшеленеді)

Оқырман нақты академиялық мәтінді немесе тақырыпты түсіну дәрежесін бағалайтын мақсатты өзін-өзі тексеру рәсімі: кілт идеяларды өз сөзімен түсіндіре ала ма, дәлелдемені анықтай ала ма, байланыстар орната ала ма және мазмұнды қолдана ала ма. SQ3R стратегиясы мен белсенді оқу әдістерінің қорытынды кезеңі болып табылады.

Меңгерудің эволюция картасы / Карта эволюции понимания / Understanding evolution map

Оқырманның тақырыпқа тереңдеген сайын түсінуіндегі өзгерістерді тіркейтін динамикалық визуалды құрал: бастапқы түсініктер, жаңа дереккөздердің ықпалымен олардың қайта қарастырылуы және қорытынды, күрделірек түсіну. Метакогнитивтік саналылықты және таным үдерісіне рефлексивтік қатынасты дамытады.

Метадискурсивті элементтер / Метадискурсивные элементы / Metadiscursive elements

Автор баяндауды ұйымдастыру, оқырманды мәтін құрылымында бағыттау және мазмұнға өз қатынасын білдіру үшін пайдаланатын тілдік құралдар: сигналдық сөздер, хеджтер, аттитюдиналдық маркерлер және оқырманға сілтемелер. Метадискурсивті элементтерді тани білу академиялық мәтін бойынша навигацияны айтарлықтай жеңілдетеді.

Метакогнитивтік / Метакогнитивный / Metacognitive

Өзіндік танымдық қызметті ұғынуға және реттеуге бағытталған үдерістерді, дағдыларды, стратегиялар мен құралдарды сипаттайтын сын есім. Автоматтық немесе саналы емес когнитивтік жұмыс істеуге қарағанда рефлексивтік өзін-өзі басқару деңгейін белгілеу үшін қолданылады.

Метакогнитивтік бақылау / Метакогнитивный контроль / Metacognitive control

Оқырманның үздіксіз түсінуді бақылау негізінде мәтінді өңдеу стратегияларын белсенді реттеуі. Анықталған қиындықтарға байланысты қарқынды баяулату, қайта оқу, сөздікке жүгіну және стратегияны ауыстыру туралы шешімдерді қамтиды.

Метакогнитивтік дағдылар / Метакогнитивные навыки / Metacognitive skills

Академиялық қызмет барысында өзіндік когнитивтік үдерістерді жоспарлау, бақылау және бағалау ептіліктерінің жиынтығы. Оқу мақсаттарын қою, стратегиялар таңдау, түсінуді бақылау, өзін-өзі тексеру және рефлексияны қамтиды. Саналы және дербес академиялық оқытудың негізі болып табылады.

Метакогнитивтік мониторинг / Метакогнитивный мониторинг / Metacognitive monitoring

Оқырманның ақаулықтарды, олқылықтарды және жеткіліксіз айқындылық аймақтарын уақтылы анықтау мақсатында нақты уақыт режимінде мәтінді өзіндік түсінуін үздіксіз қадағалауы. Метакогнитивтік бақылаудың алғышарты болып табылады және саналы оқуды пассивтік қабылдаудан ажыратады.

Метакогнитивтік рефлексия / Метакогнитивная рефлексия / Metacognitive reflection

Оқырманның оқуды аяқтағаннан кейін академиялық мәтіндерді түсіну, меңгеру және оларымен жұмыс жасау стратегияларын мақсатты түрде ұғынуы. Қолданылған тәсілдердің тиімділігін бағалауға, жеткіліксіз түсіну аймақтарын анықтауға және әдебиетпен кейінгі жұмыс үшін стратегияларды түзетуге мүмкіндік береді.

Метакогнитивтік саналылық / Метакогнитивная осознанность / Metacognitive awareness

Оқырманның академиялық мәтінмен өзара іс-әрекет барысында өзіндік ойлау үдерістерін саналы түрде ұғыну, қадағалау және рефлексиялау қабілеті. Метакогнитивтік саналылық түсіну қиындықтарын уақтылы анықтауға, оқырмандық стратегияларды түзетуге және оқу үдерісін басқаруға мүмкіндік береді.

Метакогнитивтік сұрақтар / Метакогнитивные вопросы / Metacognitive questions

Оқырман өзіндік түсінуін бақылау және реттеу мақсатында өзіне қоятын сұрақтар: Негізгі дәлелді түсінемін бе? Қай жерде қиналып жатырмын? Оқу мақсатыма жете жатырмын ба? Метакогнитивтік сұрақтарды жүйелі пайдалану саналы академиялық оқуды дамытудың негізгі құралы болып табылады.

Метакогниция / Metacognition / Метакогниция

Өзіндік ойлауы туралы ойлау қабілеті: өзіндік когнитивтік үдерістерді саналы ұғыну, талдау және реттеу. Академиялық оқуда метакогниция өзіндік оқырмандық стратегиялар туралы білімді, түсінуді бақылауды және оқу үдерісін бақылауды қамтиды. Дербес және тиімді академиялық оқушының дамуының іргелі шарты болып табылады.

Метарефлексия / Metareflection / Метарефлексия

Оқырман немесе зерттеуші тек оқылғанның мазмұнын ғана емес, өзіндік рефлексивтік қызметінің үдерісін де – оның толықтығын, дәлдігін және одан әрі түсінуге салдарларын – ұғынатын рефлексияның тереңдетілген нысаны. Рефлексия туралы рефлексияны қамтамасыз ете отырып, стандартты рефлексия шеңберінен шығады.

Метасинтез / Meta-synthesis / Метасинтез

Зерттелетін феноменді терең және жалпыланған түсінуге қол жеткізу мақсатында бірнеше сапалық зерттеулердің нәтижелерін жүйелі біріктіру және интерпретациялаудың сапалық әдісі. Мета-талдаудан айырмашылығы, метасинтез статистикалық емес, интерпретативтік деректермен жұмыс істейді.

Мета-талдау / Метаанализ / Meta-analysis

Жалпыланған және дәлірек тұжырымдар алу мақсатында бір тақырып бойынша бірнеше тәуелсіз зерттеулердің нәтижелерін синтездеудің статистикалық әдісі. Академиялық оқуда мета-талдауды түсіну эмпирикалық деректердің кең массивтерін жинақтайтын дереккөздерді дұрыс интерпретациялау үшін қажет.

Методологиялық қатаңдылық / Методологическая строгость / Methodological rigor

Зерттеу әдістерін таңдау мен қолдануда мұқияттылық, дәйектілік және негізділік дәрежесі. Академиялық оқуда дереккөздің методологиялық қатаңдылығын бағалау оның қорытындыларының сенімділігі мен ғылыми құндылығын анықтаудың негізгі өлшемі болып табылады.

Методологиялық шектеулер / Методологические ограничения / Methodological limitations

Нәтижелердің жалпылануына, ішкі немесе сыртқы жарамдылығына әсер ететін зерттеу дизайнының автор мойындаған кемшіліктері немесе қолданымдылық шеңберлері. Академиялық оқуда шектеулер туралы бөлім автордың ғылыми адалдығын куәландырады және қорытындыларды интерпретациялауда сақтықты ескертеді.

Мәні / Суть / Gist (ср.: Аннотация – формальды жанр)

Оқырман өз сөзімен тұжырымдайтын академиялық мәтіннің негізгі мәнінің немесе басты идеясының қысқаша бейресми тұжырымдамасы. Аннотациядан айырмашылығы, академиялық жазылымның жанры болып табылмайды, оқудың когнитивтік нәтижесін – оқырманның дереккөзден ең маңызды деп шығарған нәрсесін – білдіреді.

Мәтінаралық байланыстар / Интертекстуальные связи / Intertextual connections («Мәтіндер арасындағы байланыстар» – синоним ретінде жол берілетін)

Екі немесе одан да көп мәтін арасындағы айқын немесе жасырын дәйексөздерде, тақырыптық параллельдерде, полемикалық сілтемелерде және тұжырымдамалық қиылысуларда көрінетін мазмұндық қатынастар. Мәтінаралық байланыстарды анықтау жеке дереккөзді түсінуді байытады және оны кеңірек ғылыми контекстте орналастыруға мүмкіндік береді.

Мәтіндер арасындағы сұрақтар / Интертекстуальные вопросы / Intertextual questions

Бірнеше мәтін немесе дереккөз арасындағы байланыстарды, параллельдерді, қайшылықтарды және диалогтық қатынастарды анықтауға бағытталған сұрақтар. Академиялық оқуда мәтінаралық сұрақтарды тұжырымдау әдебиетке тереңдетілген салыстырмалы талдаудың құралы болып табылады.

Мәтіндерді оқу стратегиялары / Стратегии чтения / Reading strategies («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» cерияның жалпыламалы термині; қараңыз: 2-кітап; ср.: Оқу стратегиясы – жеке стратегия)

Оқырманды академиялық мәтінмен оқуға дейін, оқу кезінде және оқудан кейін өзара іс-әрекет үдерісінде бағыттайтын жүйеленген когнитивтік және метакогнитивтік іс-қимыл жоспарлары. Серияда SQ3R-дан синтездеу мен сыни талдау стратегияларына дейінгі кең тәсілдер спектрін қамтиды және 2-кітаптың пәні болып табылады.

Мәтіндерді оқу техникалары / Техники чтения / Reading techniques («Оқимын. Түсінемін. Жеңемін!» серияның жалпыламалы термині; 1-кітап; ср.: Оқу стратегиялары)

Академиялық мәтінмен өзара іс-әрекет кезінде қолданылатын нақты процедуралық тәсілдердің жиынтығы: скимминг, іздеп оқу, егжей-тегжейлі оқу, аннотациялау, конспектілеу, ерекшелеу, чанкинг және басқалары. Академиялық оқудың операциялық іргетасын құрайды және серияның 1-кітабының орталық пәні болып табылады.

Мәтіндерді стратегиялық оқу / Стратегическое чтение / Strategic reading (Ср.: Академиялық мәтіндерді стратегиялық оқу – арнайы академиялық контекст; «Мәтіндерді стратегиялық оқу» – кез келген мақсатты оқудың жалпы принципі)

Оқырман үдерісті саналы басқаратын оқудың жалпы принципі: мақсаттар қояды, құралдарды таңдайды және оқу тереңдігі мен қарқынын нақты тапсырмаға бейімдейді. Кез келген мәтін түріне – оқу, кәсіби, зерттеу – қолданылады; құзыретті оқырман қалыптастырудың негізі болып табылады.

Мәтінді аннотациялау / Аннотирование текста / Text annotation

Символдар жүйесін, асты сызуларды және жиек түсініктемелерін пайдалана отырып, мәтін құрылымына тікелей жазбаша белгілерді мақсатты енгізу. Жалпы аннотациялаудан қолданылатын белгілердің жүйелілігімен және нақты аналитикалық мақсатқа бағытталуымен ерекшеленеді.

Мәтінді зерттеу / Обследование текста / Surveying

Академиялық дереккөзбен өзара іс-әрекеттің бастапқы кезеңі; оның сыртқы құрылымын жүйелі зерттеуді қамтиды: аннотацияны, мазмұнды, кіріспені, қорытындыны, библиографияны және кілт сөздерді. Беглый шолудан жүйелілігінің жоғарырақ дәрежесімен және аналитикалық мақсаттылығымен ерекшеленеді.

Мәтінді сөйлеуге түрлендіру / TTS / Text-To-Speech

Жазбаша мәтінді автоматты түрде дыбысталған сөйлеуге айналдыратын технология. Академиялық оқу барысында арнайы білім беру қажеттіліктері бар студенттерге және үлкен көлемді мәтіндермен жұмыс кезінде қосымша құрал ретінде қолданылады.

Мәтіннің құрылымдық картасы / Структурная карта текста / Text structure map (Нақты академиялық мәтінді талдауға қолданылатын құрылымдық картаның мамандандырылған нысаны)

Нақты академиялық мәтіннің ішкі ұйымдастырылуын бейнелейтін визуалды сызба: кіріспе, негізгі тезистер, дәлелдемелер, қарсы дәлелдер мен қорытындының арақатынасы. Егжей-тегжейлі оқу барысында немесе одан кейін жасалады және дереккөзді терең құрылымдық түсінудің және оны сыни талдауға дайындықтың құралы ретінде қызмет етеді.

Миға шабуыл / Мозговой штурм / Brainstorming

Қатысушы немесе топ шектеулі уақыт ішінде оларды дереу бағаламай немесе цензуралаусыз ассоциациялардың, сұрақтар мен болжамдардың максималды санын туындататын идеялар туындату техникасы. Академиялық контекстте оқу алдында фондық білімдерді белсендіру, зерттеуді жоспарлау және шығармашылық кедергілерді жеңу үшін қолданылады.

Микротоқтау / Микропауза / Micro-pause

Мәтінді оқу үдерісіндегі – абзац немесе жеке сөйлем деңгейіндегі – қысқа тоқтам; алдыңғыға жылжымай тұрып түсінуді жедел тексеру, сұрақ тұжырымдау немесе ойды тіркеу үшін пайдаланылады. Саналы академиялық оқудағы метакогнитивтік мониторингтің элементарлық бірлігі болып табылады.

Мінез-құлықтық экономика / Поведенческая экономика / Behavioral economics

Экономика мен психологияның қиылысындағы зерттеу саласы; шешім қабылдауға когнитивтік бұрмалаулардың, эвристикалардың және эмоционалды факторлардың әсерін зерттейді. Академиялық оқу контекстінде мінез-құлықтық экономиканы білу дереккөздер дәлелдемесіндегі иррационалды үлгілерді тануға және өзіндік оқырмандық алаламдылықтарды саналы ұғынуға көмектеседі.

Мнемоникалық құралдар / Мнемонические средства / Mnemonic devices

Ассоциациялар, ырғақтық құрылымдар, аббревиатуралар немесе визуалды бейнелер арқылы академиялық ақпаратты есте сақтауды жеңілдететін техникалар мен тәсілдер. Оқу мен зерттеу қызметінде терминологияны, кезеңдер реттілігін және жіктеу жүйелерін меңгеру үшін тиімді қолданылады.

Мультимодалды аннотациялау / Мультимодальное аннотирование / Multimodal annotating

Бір мезгілде бірнеше семиотикалық ресурстарды пайдаланып мәтінге аннотациялар жасау тәжірибесі: жазбаша түсініктемелер, визуалды схемалар, дауыстық жазбалар, цифрлық белгілер мен суреттер. Мультимодалды дереккөздермен жұмыс кезінде және цифрлық білім беру ортасында ерекше тиімді.

Мультимодалды мәтіндер / Мультимодальные тексты / Multimodal texts

Мән жасау үшін екі немесе одан да көп семиотикалық режимді кіріктіретін мәтіндер: вербалдық, визуалдық, аудиалдық, қимылдық және кеңістіктік. Академиялық оқуда мультимодалды мәтіндермен жұмыс кеңейтілген стратегияларды талап етеді: дереккөздің тек вербалдық ғана емес, визуалдық және өзге де вербалсыз компоненттерін талдай білу.

Мультимодальды дереккөз / Мультимодальный источник / Multimodal source

Ақпаратты бірнеше семиотикалық режимнің үйлесімі арқылы жеткізетін академиялық дереккөз: мысалы, ғылыми бейнежазбалар, интерактивтік инфографикалар, қосымша материалдары бар подкасттар. Мультимодалды мәтіндерден айырмашылығы, акцент мәтіннің құрылымына емес, дереккөз түріне ауысады.

Н

Навигациялық бағдарлар / Навигационные ориентиры / Navigational landmarks

Оқырманға дереккөздің ұйымдастырылуында бағдар алуға және оқу стратегиясын тиімді жоспарлауға көмектесетін академиялық мәтіннің құрылымдық және визуалды элементтері – тақырыптар, қосалқы тақырыптар, бөлімдер нөмірлеуі, ерекшелеулер, кестелер мен графиктер. Навигациялық бағдарларды пайдалана білу алдын ала шолуды және қажетті ақпаратты іздеуді айтарлықтай жеделдетеді.

Навигациялық сұрақ / Навигационный вопрос / Navigational question

Оқырман іздеп жүрген ақпараттың дереккөзде немесе оның нақты бөлімінде бар-жоғын анықтау мақсатында оқу алдында немесе алдын ала шолу барысында тұжырымдайтын сұрақ. Назарды тиімді басқаруға, артық оқудан аулақ болуға және мәтін бойынша мақсатты жылжуға мүмкіндік береді.

Нақты және егжей-тегжейлі ой / Точная и детализированная мысль / Precise and detailed thought

Идеяны толық және негізделген тұрде білдіру үшін тұжырымдамалардың дәлдігін, пайдаланылатын ұғымдардың нақтылығын және егжей-тегжейліктің жеткілікті деңгейін болжайтын аналитикалық ойлау мен академиялық жазылымның сипаттамасы. Бұлдыр, жалпыланған немесе негізделмеген пікірлерге қарсы қойылады; академиялық стильдің талабы және аналитикалық мәтін сапасының өлшемі болып табылады.

Нақтылаушы сұрақтар / Уточняющие вопросы / Clarifying questions («Нақтылау сұрақтары» – синоним; айқаспалы сілтеме)

Академиялық мәтіннің екіұшты, толық емес немесе жеткілікті негізделмеген пікірлерін нақтылауға бағытталған сұрақтар: Автор дәл нені меңзейді? Бұл терминге қандай мән салынған? Бұл пікір неге негізделген? Оқырманның мәтінмен белсенді диалогының құралы және сыни аннотациялаудың негізі болып табылады.

Негізгі акцент / Основной акцент / Main emphasis

Автор қайталау, құрылымдық бөліп көрсету немесе ұсынылған дәлелдемелер көлемі арқылы ең көп назар аударатын академиялық мәтіннің аспектісі немесе элементі. Негізгі акцентті анықтау оқырманға аналитикалық назарды автор үшін ең маңызды пікірлер мен дәлелдерге шоғырландыруға көмектеседі.

Негізгі дәлелдер / Основные аргументы / Main arguments

Академиялық мәтіннің орталық тезисі құрылатын кілт негіздемелердің жиынтығы. Негізгі дәлелдерді анықтау және құрылымдау дереккөзді сыни талдаудың қажетті қадамы болып табылады және аналитикалық резюме мен академиялық эссе жазудың негізі ретінде қызмет етеді.

Негізгі жазбалар / Основные примечания / Main notes

Конспектілеудің құрылымдалған жүйелеріндегі, ең алдымен Корнелл әдісіндегі жазбалардың орталық аймағы; негізгі жазбалар оқу немесе дәрісті тыңдау барысында дереккөздің мазмұнын оң кең бағанда тіркейді. Кілт сөздерді, сұрақтарды және резюмені кейіннен тұжырымдаудың бастапқы материалы ретінде қызмет етеді.

Негізгі зат / Основной предмет / Main subject

Академиялық зерттеу немесе мәтін арналған орталық объект немесе құбылыс. Кілт тақырыптан айырмашылығы, негізгі пән тұжырымдамалық проблематикаға емес, зерттеудің нақты объектісіне нұсқайды; оны дәл анықтау дереккөздің өзектілігін бағалаудың қажетті шарты болып табылады.

Негізгі идеялар / Ключевые идеи / Key ideas

Академиялық мәтіннің мазмұндық өзегін қалыптастыратын орталық тұжырымдамалық қағидаттардың жиынтығы. Кілт сәттерден айырмашылығы, негізгі идеялар оқиғалық емес, тұжырымдамалық сипатта болады және тек анықтауды ғана емес, түсіндіруді де талап етеді.

Негізгі ой / Основная мысль / Main idea (Синоним: «Басты идея / Главная идея / Main idea»; қараңыз: Главная идея / Басты идея / Main idea)

Академиялық мәтіннің орталық идеясы немесе тезисі, оның негізгі мазмұны мен автор ниетін білдіреді. Серия глоссарийінде «Негізгі ой» мен «Басты идея» толық синоним ретінде қарастырылады.

Нұсқағыш / Указатель / Pointer (қараңыз: Нұсқауыш / Reading pointer)

Оқу кезінде мәтін жолдары бойынша көздің қозғалысын бағыттау үшін пайдаланылатын физикалық немесе цифрлық құрал. Бағытталған жеделдету техникасында нұсқағыш (саусақ, қалам немесе курсор) регрессиялар санын азайтуға, біркелкі қарқынды ұстауға және оқылатын жолда назарды шоғырландыруға көмектеседі.

Нұсқауыш / Указатель (при чтении) / Reading pointer

Оқу кезінде көздің қозғалысын бағыттау және ырғақтық қарқынды ұстап тұру үшін қолданылатын физикалық құрал – саусақ, қарандаш, қалам немесе арнайы нұсқауыш. Кездейсоқ регрессиялар санын азайтады, көздің траекториясын тұрақтандырады және ырғақтық оқудың кілт элементі болып табылады.

О

Объективтілік / Объективность / Objectivity

Ақпаратты талдау мен бағалауда жеке алаламдылықтардан, эмоционалды реакциялардан және субъективтік қалаулардан тәуелсіздікпен сипатталатын академиялық мәтіннің, зерттеудің немесе оқырмандық ұстанымның сапасы. Академиялық оқуда объективтілікке дереккөздерді бағалау өлшемдерін жүйелі қолдану және өзіндік когнитивтік бұрмалануларды саналы ұғыну арқылы қол жеткізіледі.

Ойдан шығарылған диалог / Воображаемый диалог / Imaginary dialogue

Оқырман мәтін авторымен ойша диалогқа түсетін, сұрақтар қоятын, қарсылық білдіретін, нақтылау сұрайтын және өз ұстанымын тұжырымдайтын рефлексивтік техника. Сыни ойлауды белсендіреді және академиялық мәтінмен өзара әрекеттесуді тереңдетеді.

Оқу / Читать / Read

SQ3R және RIDA стратегияларының бірінші қадамы: бұрын тұжырымдалған сұрақтарды бағдарлар ретінде ұстай отырып мәтінді немесе оның бөлімін белсенді және бағытталған оқу. Назарды саналы басқарумен, түсінуді бақылаумен және мазмұнды кейіннен жаңғытуға (қайта айтуға) дайындықпен пассивтік оқудан ерекшеленеді.

Оқу кезіндегі стратегиялар / Стратегии во время чтения / During-reading strategies (Үшкезеңді үлгінің бөлігі: оқуға дейінгі / оқу кезіндегі / оқудан кейінгі стратегиялар)

Оқу үдерісінде тікелей қолданылатын тәсілдер мен тәсілдемелер жиынтығы: аннотациялау, сұрақтар тұжырымдау, болжау, түсінуді бақылау, байланыстар орнату және қарқынды басқару. Мәтінмен белсенді өзара іс-әрекетке және нақты уақыт режимінде түсінуді үздіксіз бақылауға бағытталған.

Оқу контекстісі / Контекст чтения / Reading context

Академиялық оқу жүзеге асырылатын сыртқы және ішкі жағдайлардың жиынтығы: оқу мақсаты, дереккөз түрі, оқырманның фондық білім деңгейі, уақыт шектеулері және физикалық орта. Оқу контексті стратегиялар таңдауын және мәтінмен жұмыстың тереңдік дәрежесін анықтайды.

Оқу күнделігі / Дневник чтения / Reading journal

Оқырман оқылған дереккөздер туралы жазбалар жүргізетін жүйелі жеке күнделік: қысқаша қорытындылар, негізгі идеялар, жеке реакциялар, сұрақтар және рефлексивтік түсініктемелер. Метакогнитивтік саналылықты дамытудың, зерттеу тәжірибесін жинақтаудың және академиялық жазылымға дайындалудың құралы болып табылады.

Оқу қарқыны / Темп чтения / Reading pace (Ср.: Оңтайлы қарқын)

Оқырманның мәтінді өңдеу жылдамдығы; минутына сөз санымен (с/мин) немесе уақыт бірлігіне қамтылған көлем бірліктерімен өрнектеледі. Тиімді оқырман біртекті қарқынға ұмтылмайды, керісінше мәтіннің күрделілігіне, оқу мақсатына және талап етілетін түсіну тереңдігіне байланысты оны икемді өзгертеді: күрделі үзінділерде баяулайды, таныс материалда жеделдейді.

Оқу стилі / Стиль обучения / Learning style

Оқу материалын қабылдаудың, өңдеудің және есте сақтаудың белгілі тәсілдеріне тұрақты жеке бейімділік: визуалдық, аудиалдық, кинестетикалық немесе оқу-жазуға бағытталған. Академиялық контекстте оқу стилін ұғыну оқу мен конспектілеудің ең қолайлы стратегияларын таңдауға көмектеседі; алайда қатаң стильдерге бөлудің заманауи нейроғылымдармен расталмайтынын ескеру қажет.

Оқу стратегиясы / Стратегия чтения / Reading strategy (Ср.: Мәтіндерді оқу стратегиялары – серияның жалпыламалы термині; «Оқу стратегиясы» – жеке нақты стратегия)

Академиялық мәтінмен жұмыс кезінде нақты оқырмандық мақсатқа жетуге бағытталған жеке саналы іс-қимыл жоспары. Оқудың әрбір стратегиясы мәтін түріне, тапсырмаға және оқырмандық құзыреттіліктің деңгейіне байланысты таңдалатын дербес құрал болып табылады (мысалы, SQ3R, RAP, RIDA, K-W-L).

Оқуға дейінгі стратегиялар / Стратегии перед чтением / Pre-reading strategies (Үшкезеңді үлгінің бөлігі)

Егжей-тегжейлі оқуды бастамас бұрын орындалатын іс-қимылдар жиынтығы: мақсаттар қою, фондық білімдерді жаңғырту, алдын ала шолу, алдын ала сұрақтар тұжырымдау және оңтайлы оқу стратегиясын таңдау. Когнитивтік дайындықты қамтамасыз етеді, кейінгі оқудың тиімділігін арттырады және ақпаратты өңдеу уақытын қысқартады.

Оқудан кейінгі стратегиялар / Стратегии после чтения / Post-reading strategies (Үшкезеңді үлгінің бөлігі)

Оқуды аяқтағаннан кейін орындалатын іс-қимылдар жиынтығы: қорытындылау, рефлексия, байланыстар орнату, өзін-өзі тексеру, қайталау және синтетикалық артефактілер жасау. Түсінуді бекітеді, білімдердің ұзақ мерзімді жадқа ауысуын қамтамасыз етеді және академиялық жазылым мен одан әрі зерттеудің негізін жасайды.

Оқырмандық компетенциялар / Читательские компетенции / Reading competencies

Академиялық мәтіндермен әртүрлі жанр мен күрделілік деңгейлерінде тиімді, сыни және бейімді өзара іс-әрекетті қамтамасыз ететін өзара байланысты білімдердің, дағдылардың, іскерліктер мен стратегиялардың жиынтығы. Техникалық дағдыларды (жылдамдық, ерекшелеу), аналитикалық іскерліктерді (сыни оқу, синтездеу) және метакогнитивтік құзыреттіліктерді (түсінуді бақылау және реттеу) қамтиды.

Оқыту қорытындысы / Обучающее резюме / Teaching summary

Дереккөздің мазмұнын басқа адамға – курстасқа, студентке немесе арнайы білімі жоқ елестетілген тыңдаушыға – түсіндіру мақсатында жасалатын резюменің бір түрі. Фейнман әдісінің принциптерін қорытындылау техникасымен үйлестіреді: түсінудегі олқылықтарды анықтайды және идеяларды дәл әрі қолжетімді тұжырымдауды талап етеді.

Оқытуды басқару жүйесі / LMS система / Learning Management System

Оқу мазмұнын, тапсырмалар мен бағалау материалдарын оқу ортасында ұйымдастыру, басқару және жеткізу үшін арналған цифрлық платформа. Академиялық оқу контекстінде LMS мәтіндерді, аннотацияларды және дереккөздермен жұмыс істеу құралдарын орналастыру үшін қолданылады.

Олқылықтар картасы / Карта пробелов / Gap map

Зерттелген әдебиетте анықталған білімдегі олқылықтарды, шешілмеген зерттеу сұрақтарын және жеткіліксіз қарастырылған аймақтарды тіркейтін визуалды немесе кестелік құрал. Өз зерттеуін жоспарлауда және одан әрі зерттеуге арналған дереккөздерді іріктеуде стратегиялық бағдар ретінде қызмет етеді.

Оңтайлы қарқын / Оптимальный темп / Optimal pace

Нақты дереккөз және нақты оқырмандық мақсат үшін мәтінді өңдеу жылдамдығы мен түсіну тереңдігінің арасындағы ең жақсы арақатынасқа қол жеткізілетін оқу жылдамдығы. Тұрақты шама емес: оңтайлы қарқын мәтіннің күрделілігіне, фондық білімдер деңгейіне және оқу тапсырмасына байланысты өзгереді.

Операцияландыру / Операционализация / Operationalization

Эмпирикалық зерттеуге жарамды нақты, өлшенетін және байқалатын индикаторларға абстрактты теориялық ұғымдарды аударудың үдерісі. Академиялық оқуда авторлардың кілт тұжырымдамаларды қалай операционализациялайтынын тани білу өлшемдердің жарамдылығын және зерттеу нәтижелерінің қайталанатындығын бағалау үшін қажет.

Операциялық анықтамалар / Операциональные определения / Operational definitions

Нақты зерттеу шеңберінде ұғым анықталатын немесе бағаланатын нақты өлшенетін өлшемдерді белгілейтін дәл анықтамалар. Академиялық оқуда операциялық анықтамаларды талдау өлшемдердің жарамдылығын, терминологияның дәлдігін және әртүрлі зерттеулер нәтижелерінің салыстырылатындығын бағалауға мүмкіндік береді.

Операциялық сұрақтар / Операциональные вопросы / Operational questions

Зерттеудің рәсімдеріне, әдістеріне және практикалық жүзеге асырылуына немесе оқу стратегиясына бағытталған сұрақтар: Бұл нақты қалай жасалды? Айнымалы қалай өлшенді? Бұл техниканы қалай қолдану керек? Сипатталатын тәсілдер мен рәсімдердің дәлдігі мен жүзеге асырылатындығын бағалауға мүмкіндік береді.

Орталық тақырып / Центральная тема / Central theme

Академиялық мәтіннің барлық мазмұнын біріктіретін және авторлық ойдың бағытын анықтайтын негізгі арқаулы идея немесе мәселе. Тезистен нақты пікір емес, кеңірек мазмұндық аланы білдіретінімен ерекшеленеді; орталық тақырыпты анықтау дереккөзді құрылымдық талдаудың бірінші қадамы болып табылады.

Орталық фокус / Центральный фокус / Central focus

Орталық тақырыптың кеңірек шеңберінде автордың негізгі аналитикалық назары шоғырланатын нақты аспект, сұрақ немесе мәселе. Оқырманға зерттеу пәнін дәлірек анықтауға және негізгі талқылау пәнін ілеспе элементтерден ажыратуға мүмкіндік береді; орталық тақырыпқа қарағанда қамту жағынан тарлау ұғым болып табылады.

Ө

Өздігінен жабысатын жазбалар (стикерлер) / Самоклеящиеся заметки / Sticky notes

Өасылған дереккөздермен жұмыс кезінде уақытша аннотациялар, бетбелгілер мен қысқаша жазбалар үшін пайдаланылатын жабысқыш жолағы бар кішкентай қағаз парақтары. Мәтінді зақымдамай аннотациялаудың икемділігін қамтамасыз етеді; кілт беттерді белгілеу, сұрақтарды тіркеу және жылдам жиек түсініктемелер жасау үшін қолданылады.

Өзектілік / Актуальность (по времени) / Currency

Зерттеу контекстінің талаптарына жариялану мерзімінің сәйкестігін – дереккөздің уақыттық өзектілігін – көрсететін дереккөзді бағалау өлшемі. Жедел дамып келе жатқан ғылыми салалармен жұмыс кезінде ерекше маңызға ие.

Өзектілік / Релевантность / Relevance

Академиялық дереккөздің, дәлелдің немесе ақпараттың нақты зерттеу сұрағына, оқу мақсатына немесе тематикалық өріске сәйкестік дәрежесі. Өзектілікті бағалау дереккөздерді іріктеудің және әдебиеттің үлкен жиынтығымен жұмыс кезінде оқырмандық назарды басқарудың негізгі өлшемдерінің бірі болып табылады.

Өзін-өзі бағалау / Самооценка / Self-assessment

Сыртқы сарапшының тікелей қатысуынсыз өзіндік білімдерді, дағдыларды, стратегиялар мен оқырмандық немесе оқу мақсаттарына жету деңгейін жүйелі бағалау үдерісі. Академиялық оқуда өзін-өзі бағалау метакогнитивтік саналылықты және оқу үдерісін дербес басқару қабілетін дамытуға бағытталған.

Өзін-өзі дамыту / Саморазвитие / Self-development

Рефлексия, мақсат қою және жүйелі тәжірибе арқылы өзіндік академиялық, когнитивтік және кәсіби құзыреттіліктерді жетілдірудің мақсатты үздіксіз үдерісі. Академиялық оқу контекстінде өзін-өзі дамыту оқырмандық стратегияларды үздіксіз кеңейтуді, сыни ойлауды тереңдетуді және зерттеу әлеуетін арттыруды болжайды.

Өзін-өзі сынау / Самокритика / Self-criticism

Өзіндік оқырмандық тәжірибелерді, дәлелдемелер мен академиялық жұмыстарды әлсіз жақтар мен жетілдіру бағыттарын анықтау мақсатында объективтік және конструктивтік бағалау үдерісі. Академиялық контекстте өзін-өзі сынау зияткерлік жетілудің белгісі және зерттеушінің кәсіби өсуінің қажетті шарты болып табылады.

Өзін-өзі тексеру / Самопроверка / Self-testing

Нұсқауларсыз және мәтінге жүгінбей өзіндік түсіну мен есте сақтауды тексеру тәжірибесі; қайта айту, алдын ала жасалған сұрақтарға жауап беру, конспектіні жадтан қайта жаңғырту немесе тест тапсырмалары арқылы жүзеге асырылады. Когнитивтік психология деректері бойынша ұзақ мерзімді есте сақтаудың ең тиімді стратегияларының бірі болып табылады.

Өсуге деген ұстаным / Установка на рост / Growth mindset

Зияткерлік қабілеттер, академиялық дағдылар мен оқырмандық құзыреттіліктер бекітілген емес, күш жігер, мақсатты тәжірибе және қателерден үйрену арқылы дамиды деген нанымды білдіретін ұғым. К. Двек жасаған тұжырымдама; академиялық контекстте өсуге деген ұстаным оқудың өнімді стратегияларын қалыптастырудың және оқырмандық қиындықтарды жеңудің психологиялық негізі болып табылады.

Өте қысқа қорытынды / Сверхкраткое резюме / Ultra-brief summary

Академиялық мәтіннің мәнінің бір-екі сөйлемде немесе бірнеше кілт сөзде шекті қысқаша баяндамасы. Конспектілеу жүйесінде дереккөздің негізгі идеясын жылдам тіркеу, аннотациялық белгілер жасау және әдебиеттің үлкен жиынтығында бастапқы бағдарлану үшін қолданылады.

П

Пайымдаудың құрылымын визуалды бейнелеу / Визуальное представление структуры рассуждения / Argument mapping

Дәлелдеменің логикалық құрылымын – тезистерді, оларды қолдайтын дәлелдерді, қарсы дәлелдерді және олардың өзара байланыстарын – графикалық бейнелеу. Пайымдаудың толықтығы мен дәйектілігін визуалды бағалауға, дәлелдемедегі логикалық олқылықтар мен осал тұстарды анықтауға мүмкіндік береді.

Параллель аннотациялау / Параллельное аннотирование / Parallel annotating

Символдар мен санаттардың бірыңғай жүйесін пайдаланып тақырыптық жағынан байланысты екі немесе одан да көп дереккөзді бір мезгілде аннотациялау стратегиясы. Дереккөздер арасындағы тұжырымдамалық сәйкестіктерді, алшақтықтар мен толықтырушы байланыстарды нақты уақыт режимінде қадағалауға мүмкіндік береді, кейінгі салыстырмалы талдауға жүйелі негіз қамтамасыз етеді.

Пассивті ерекшелеу / Пассивное выделение / Passive highlighting

Белгіленетін ақпараттың маңыздылығын саналы ұғынусыз мәтінді механикалық белгілеу: оқырман іріктеу өлшемдерін қолданбай, интуитивті түрде маңызды болып көрінетінді белгілейді. Белсенді және таңдамалы ерекшелеумен салыстырғанда аз тиімді тәжірибе болып табылады, өйткені мазмұнды тереңдетіп өңдеуге ықпал етпейді.

Пассивті оқу / Пассивное чтение / Passive reading

Мақсаттар, сұрақтар және мәтінмен аналитикалық өзара іс-әрекетсіз оқу; оқырман сөздерді қабылдайды, бірақ оларды сыни тұрғыдан ұғынбайды және мазмұнды бар білімдерімен кіріктірмейді. Белсенді және сыни оқудың антиподы болып табылады; академиялық контекстте тереңдетіп түсіну мен ұзақ мерзімді есте сақтау үшін тиімсіз.

Патос / Патос / Pathos

Сендірудің тәсілі ретінде аудиторияның эмоциялары мен сезімдеріне риторикалық жүгіну. Академиялық мәтінде патос эмоционалды бояулы мысалдарды, нарративтік элементтерді және бейнелі тұжырымдамаларды таңдауда көрінеді. Сыни оқырман дереккөздегі патос, этос және логостың арақатынасын бағалай отырып, эмоционалды сендіргіш және логикалық негізделген дәлелдерді ажырата білу.

Перифериялық көру / Периферическое зрение / Peripheral vision

Орталық аймақтан (макуладан) тыс орналасқан торлы қабық аймақтарымен жүзеге асырылатын, бөлшектердің айқындылығы азырақ болғанда кең көру өрісін қамтамасыз ететін көрнекі қабылдау. Жылдам оқу теориясында перифериялық көруді дамыту бір фиксация кезінде қабылданатын сөздер санын арттыруға және сол арқылы оқу жылдамдығын жоғарылатуға мүмкіндік береді.

Пәнаралық / Междисциплинарный / Interdisciplinary

Екі немесе одан да көп академиялық пәннің тұжырымдамаларын, әдістері мен деректерін біріктіретін тәсілдің, дереккөздің, зерттеудің немесе әдістің сипаттамасы. Пәнаралық режимде академиялық оқу кеңейтілген терминологиялық ой-өріс пен бір-біріне ұқсамайтын тұжырымдамалық жүйелерді кіріктіру қабілетін талап етеді.

Пәнаралық байланыстар / Междисциплинарные связи / Interdisciplinary connections

Оқырман дереккөздерді салыстырмалы талдау барысында анықтайтын екі немесе одан да көп академиялық пәннің арасындағы тұжырымдамалық, әдіснамалық немесе тақырыптық қиылысулар. Пәнаралық байланыстарды орнату зерттелетін мәселені түсінуді байытады және инновациялық теориялық және қолданбалы шешімдердің мүмкіндіктерін ашады.

Пәнаралық оқу / Междисциплинарное обучение / Interdisciplinary learning

Зерттелетін құбылыстарды терең және тұтас түсінуге қол жеткізу үшін екі немесе одан да көп академиялық пәннің тұжырымдамаларын, әдістері мен перспективаларын кіріктіретін білім беру тәсілі. Академиялық оқу контекстінде пәнаралық оқу бір-біріне ұқсамайтын дереккөздермен стратегиялық жұмысты және кең терминологиялық ой-өрісті дамытуды талап етеді.

Пәнге тән / Дисциплинарно-специфичный / Discipline-specific

Нақты академиялық пәнге тән тұжырымдамаларға, әдістерге, терминологияға немесе нормаларға қатысты. Академиялық оқу контекстінде дереккөздің пәндік ерекшелігін түсіну оны дұрыс интерпретациялау және сыни бағалау үшін қажет.

Пікірлер / Утверждения / Propositions

Зерттелетін құбылыстарға қатысты тексерілетін немесе дәлелденетін ұстанымдарды қамтитын академиялық мәтіннің нақты пікірлері. Сыни оқуда пікірлерді талдау айқын және жасырын пропозицияларды ажыратуды, олардың негізділігін бағалауды және мәтіннің жалпы тезисімен логикалық байланыстылығын тексеруді болжайды.

Портфолио / Portfolio / Портфолио

Белгілі бір кезең ішінде оқырманның немесе зерттеушінің прогресі мен құзыреттіліктерінің дамуын көрсететін академиялық жұмыстардың, аннотациялардың, рефлексивтік жазбалардың және оқырмандық қызмет артефактілерінің құрылымдалған жинағы. Академиялық дағдылар деңгейін өзін-өзі бағалаудың да, сыртқы бағалаудың да құралы ретінде қызмет етеді.

Практикалық іске асыру / Практическая реализация / Practical implementation

Академиялық оқудың теориялық білімдерін, стратегиялар мен техникаларын нақты оқу және зерттеу жағдайларында қолдану үдерісі. Контексті, мақсаттарды және бар ресурстарды ескере отырып, үйренілген тәсілдерді дереккөздермен жұмыстың нақты жағдайларына бейімдеуді болжайды.

Практикалық ұсыныстар / Практические рекомендации / Practical recommendations

Теориялық принциптер мен эмпирикалық деректер негізінде тұжырымдалған, академиялық оқу мен жазылымның нақты тәжірибесін жақсартуға бағытталған нақты, қолданылатын кеңестер мен нұсқаулар. Академиялық мәтіндерде практикалық ұсыныстар бөлімі зерттеу қорытындылары мен олардың қолданбалы пайдаланылуы арасындағы байланысты қамтамасыз етеді.

Проактивті / Проактивный / Proactive

Қиындықтардың алдын алуға және оқу немесе зерттеу үдерісін бастамашылықпен басқаруға бағытталған мінез-құлықты, стратегияны немесе қондырғыны сипаттайтын сын есім. Академиялық оқуда проактивтік тәсіл реактивтікке қарсы қойылады: оқырман түсінуге жағдай алдын ала жасайды, шешімдерді постфактум іздемейді.

Проактивті оқу / Проактивное чтение / Proactive reading

Оқырман үдерісті басқаруда бастаманы өз мойнына алатын академиялық оқу тәсілі: мақсаттарды алдын ала қояды, мазмұнды алдын ала болжайды, стратегиялар таңдайды және оңтайлы түсіну үшін жағдай жасайды. Оқырман мәтінге тек пассивтік реакция білдіретін реактивтік оқуға қарсы қойылады.

Проактивтілік / Проактивность / Proactivity

Жағдайларға реактивтік жауап беру орнына бастамашыл, алдын алу әрекеттері мен өзіндік қызмет нәтижелеріне жауапкершілік алуды болжайтын жеке және кәсіби қондырғы. Академиялық контекстте проактивтілік оқырмандық тәжірибелерді дербес жоспарлауда, зерттеу сұрақтарын қоюда және оқу үдерісін басқаруда көрінеді.

Проблемалық аймақтар / Проблемные зоны / Problem areas («Проблемалық жерлер» осы мақалаға біріктірілді; ср.: Проблемалық сәттер – дербес мақала)

Түсіну, талдау немесе қолдану тұрғысынан тұрақты қиындықтар туғызатын академиялық мәтіннің немесе оқу стратегиясының учаскелері немесе аспектілері. Проблемалық аймақтарды анықтау қиындықтарды жоюға және тиісті академиялық дағдыларды дамытуға бағытталған мақсатты жұмыстың бастапқы нүктесі болып табылады.

Проблемалық сәттер / Проблемные моменты / Problematic points (Ср.: Проблемалық аймақтар – кеңістіктік/құрылымдық контекст; «Проблемалық сәттер» – оқу үдерісіндегі нақты сәттер)

Оқырманда оқу барысында қиындық, түсінбеушілік немесе сыни келіспеушілік туғызатын мәтіннің нақты нүктелері немесе үзінділері. Проблемалық аймақтардан айырмашылығы, акцент жүйелі аймақтарға емес, дискреттік, жергіліктендірілген қиындық сәттеріне ауысады; оларды аннотациялау барысында тіркеу түсінуді нақтылауға арналған кейінгі жұмыстың негізі болып табылады.

Прогрессивті алдын ала шолу / Прогрессивный просмотр / Progressive previewing

Дәйекті тереңдеуді болжайтын мәтінмен алдын ала танысу техникасы: құрылым мен тақырыптарға беглый қарауынан абзацтардың бірінші сөйлемдерін оқуға және соңында кілт үзінділерді таңдамалы оқуға дейін. Мақсаттар мен уақыт ресурстарына байланысты алдын ала шолу тереңдігін икемді басқаруға мүмкіндік береді.

Прогрессивті арттыру / Прогрессивное увеличение / Progressive increase

Академиялық қызметтегі күрделілікті, көлем немесе қарқындылықты біртіндеп арттыру принципі: оқу жылдамдығын, аннотациялау тереңдігін немесе талданатын дереккөздер санын дәйекті арттыру. Когнитивтік ресурстарды шамадан тыс жүктемей академиялық дағдылардың тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

Прогрессивті қорытындылау әдісі / Прогрессивное резюмирование / Progressive summarizing method

Тиаго Форте жасаған, бұрын жасалған жазбаларға бірнеше рет оралуды және оларды дәйекті сығымдауды болжайтын конспектілеу әдісі: бастапқы жазбалардан қысқа тезистерге және соңында өте қысқа резюмеге дейін. Ақпараттың үлкен массивінен мазмұнның ең құнды өзегін анықтауға мүмкіндік береді.

Прогресті бақылау күнделігі / Журнал прогресса / Progress tracking journal

Жетістіктер, қиындықтар, оқу стратегияларының өзгерістері және құзыреттіліктер өсуінің динамикасы тіркелетін оқырманның академиялық дамуын бақылау құралы. Рефлексивтік өзін-өзі бағалауды қолдайды және одан әрі кәсіби дамуды саналы жоспарлауға мүмкіндік береді.

Процедуралық түсініктемелер / Процедурные комментарии / Procedural comments

Оқырман академиялық мәтінде сипатталған әдіснамалық рәсімдер, зерттеу дизайны және қадамдардың реттілігі туралы байқауларды тіркейтін аннотациялау түрі. Дереккөздің әдіснамалық логикасын қадағалауға мүмкіндік береді және қолданылған әдістердің негізділігін бағалаудың негізін қалыптастырады.

Процесс аудиті / Аудит процесса / Process audit

Академиялық мәтінмен жұмыс барысында оқырмандық іс-әрекеттердің орындалу реті мен сапасын және қолданылатын стратегияларды жүйелі талдау. Оқу үдерісіндегі тар тұстарды анықтауға және оқырмандық мінез-құлықты оңтайландыруға мүмкіндік береді.

Р

Растаушы бейімділік / Подтверждающее смещение / Confirmation bias

Бұрыннан бар нанымдарды растайтын ақпаратты іздеу, интерпретациялау және есте сақтауға, ал оларға қайшы келетін куәліктерді елемеуге немесе бағаламауға бейімділікте көрінетін когнитивтік бұрмалану. Академиялық оқуда растаушы бейімділікті саналы ұғыну дереккөздерді сыни талдаудың объективтілік шарты болып табылады.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.