? .  . Making the City Healthy
? ??

 ??

 


 ? ?i?ii ? iii?ii ?? ? ? i  ?   ? ? ? .  (. ??, . , . ??)  4 ii ? ? : ?ii ?  , ? ?? ? ??, ? ??   ?, -? ??? i? ?ii. ?  i ?  ? i ?.





?  

 . Making the City Healthy



 ??

 

? ??



  ??, 2026

  , 2026

 ? ??, 2026



ISBN 978-5-0069-9561-1

     Ridero


 ??,  , ? ??. ?  .  , 2026.



 ? ?i?ii ? iii?ii? ?ii ?? ? ? i  ? i?  ?ii i ? i   ?i ? ?? .   ??   ?? i ?i , ??, , ? ?  ?iii? .   , ?i-,  ??  ? ??, 2012  i ? ?ii ? ?ii?  ?ii ? , ii,  ?ii ??   i ? i   ?.  ? ??  i, ,  ??   ? ???  ? ii ? ?i  .

  ?  ?  ?i () ? ? ? ? ?, ? ? ?iii i ?iiii. ?  ? (?  i)  ? ?ii ? ??? ?i ? ??   ?i? ? ?  ii. ?   : ,   ? ? ? iii ? ? ? ? ? ? ? ?? ? ?ii ?i.

i  ?,   ? ? ,  ?  ? i ?iii i ? ?  i ?ii ? i ?  ?  iii i ?i ? ?? ?.




ʲв


 ?   ?? ?  ?i?ii ? iii?ii? ?ii ?? ? ?  ? i i , ? ? . ?ii ? ?? ?iii? ? ? ? ?i ? ? ?  ?  i     ? ? ?.

?? ? ?? ,   () ? IoT ( i) ? ? ?i ?  ? ?? ? . i      ? ??  (photovoice) ?ii ? i  ,  ? ? i ? ?  ? ?i.  ? ? i (i    ?i i i) ,     i? -?i ?  ? ?ii i.

?i ? ?? ? ? i i urban rewilding (? ) ? urban grassland ? ?? ? ?i .   i, ? ? ?  , ? ?? (natural landscaping, naturescaping) ?i? ? . ? ?i ? ?i ?i i ?: ? ?ii i ,  ? ? ??iii    ? . ? ?ii ? ? ? ? ?-?  i ? ?ii i ? i.

?  , ii  ? ?   ? ? .  ? ii   i ? ?, ?i ?? ? ? ?? iii  ?. i ? ? ?ii (?)    ?i ?, ?  ? i, ? ?i  i ? i. ?iii? ?  ii (?) ? ?i, ??i-?i ?i ? ? ? .

?i   i  ??   ? ? ? ?i-?i .   ? ? i  (restorative landscapes) 10  ? ?i ? ? ?iii () ? ?, i ?ii ?i. ?i green building ?    ?  ? ?i? ? (physic garden)  ? ? (therapeutic garden) ?? ? .

? ?i ? ? ? i ? ?. ?i  ?  ??  ? ii? ?ii ?,  ?ii  ? ?i ( ?) ?i.

?  ?? ? ? ? ?ii? i ? ? .  , , , -? Green Gym ( ?), Forest Walking ( i) ? Nature Mindfulness (? ?) ? ? ? iiii.

, ?  i  i ? ?? , ? ??? i ? i . ?    ? ? ?i  ? ii? ii .




I ?˲. ?? ?вҲ ?̲в:  ?Ѳ Ĳ? ?? ɲ





1-.  ?в: ?ѲĲ ? ?? ? Ĳ


ii  ??   ? ??   ?? ?  ?  ? ? . ?ii   ? ? ? ? ?:   , ??  ?,   ? ? ? ii. i? ii? ? ?i ? i   ? ? ?  ?i ?? .

? ?? ? ?  i ? ? ?  ?ii ?? (plant blindness)  ii?  ?i ? ?. ?? , i ?? ? ? i ?. , ?? ? ? ?, ? ??  ?   i ? ? ?i ? i  (Stepping Stones) i ? i. ? ?   ? ? ?? ?ii ?  ? i, i?? ? ??? i ? ii ? ?    ii ??.

?ii ? ?  ii ? ?? ? i ??   . ? ii ? ? ?? ? ?  ? ( ?iii? ?i ) ?, ?  ?i ?i ??. ? ?ii ?? ??, ?? i? ?i i ? ii? ?i ? ?i ?.

 ?,  ii   ? ?  ? ?i, ?    ?  ?i  i. ??, i?i ?  ??? ?ii ? ? ?i ? ? ii. ?i ?  i ?: ?, , , , ?? ? . ?? : i ? ? ? ?ii ?i  ?,    i  ,   ?i ? !

? -? ? ? ?  i ? ?   ? ?iii:

  (? ? ?i) ?   ii?  ?iii? ii, ?i, iii ? ii  i ?  i.

   i ?  ? iii . ?ii ,   ? ?  ? ?  (?) ?i,  i ? ? ? ? i.

 ?    ,    i  ?i   i ?i ?i  ?iiii iii.

 -? ?  ?? ??  ?ii    ?.

  ii  ? ?? ?iii? (i?)  ?i 5  ? i i    ?i:  ?? () ?i ? ? ? ?i (?  ?   i) i ?.

?i ? ? ?i i, ? ?  ? ?i , i  ?iiii ? ? i .

?ii ?  i ? ?i ?  ?? ?, ? ? i ?. ?ii ?  ? ? ? ii . ? ?ii ??  ? ,  ii ?, ?i? ?, ?, ? , i ?, ?  ?  .  ?? i ?i ii: ?  ? ?? ?i ?i, ?? ??  ? ?? ?i ?  ?   ?i ? ii i ?i , ? ?i ii  i  .




2-. ?? ?? ?̲в: ?ѲĲ   ?ز ?


??  () ?i ? ?i  ? ? ? iii. ii? ?  ? ?i i ? i ?, i? ?i-?i  ?ii ? ? ?i ? ?ii ? i.

? ?i  i?  ?   ?ii. ?? i  ( 706132022)  ?? ? ??, ?i i? ?,  ?i ? ??? ?i (pH) i. i? ?ii ?? ?  ?? ?: i-i ?i ?iii i? ?ii ?i ? ?? .

?ii  ?    ? ? ,  ? i ?  ii ii    ? ??. ? ? ? -? ??.  ?iii? ?i, ?????? ?i ?  ?? ?i,  ?? ?i? ? ? ?  ? i ?.

?ii ?  ?i ? ? i   ?i ? ?i i . ?  ( ) ? ?? ??  ???  i ? i ?i ?.

?   : ?? ? , ?  i i ?? ?? ?ii ? i ?i ? ?, ? i ? ?i. ? i ?, ? i  :  ?i, , -? i ?ii  ?     ? ?. ?i ?? ?? iii  ?? ?ii ? ?. ? ?  ? ?  i  iii  ? ? i i   ?i  ?ii ?? i .

 ?i ?i ?, ?i  ?ii .  ??i ?-?? ?i: ii i ? ?i ?i ()  ? ii ? ( ? ),  ii ?ii   ()  ? i i (). ?  ?iii? ?i   ?? ?i ?i:  ? ?? iii ??iii   ?? ?? !

? ? ?? ?i  ? ?,  ?   ?  ?  i i ?  ?i. Azotobacter chroococcum, Bacillus megaterium, Bacillus mucilaginosus, Bacillus subtilis, Pseudomonas fluorescens ? Rhizobium leguminosarum ?   , ?iii ?? ? ?i ??.  ?? i ?,  ??  .  ?  ii - ?i Arthrobacter, Burkholderia, Bacillus, Rhodobacter, Rhodococcus, Pseudomonas, Mycobacterium ? ? Sphingomonadacea ??? ?ii ?.

? i ?? ??  ? ?. ?  , ? ? ? ?ii, ?  ? ? ? ? iii . ? ?? ?i ?,   ? iii   () ?  ? (  ? ? ? ?)  ? i.

? ?  ?i: ?? ?ii  ??  ii? ii   ??  i ?i. ? ?i, ??  ? ? ??? ii ?i ?  i ? ii!  ?ii    ?  ?iii ii? ?i ?i. ? ii: ?  ii ?? ??? i  ? ?i. ? ??, ?? , ?   ii ? i  ?i ??.

? ???: ?iii? i ?i ?i ? ?i ,   i ii ? ?ii ?i?  ? . -?ii   ? ? ?i   ???? ?i  ?i i  (iii ) ?i. ?ii ? ? ?i-?i? ? ?ii  ? ?ii ii ?i ?i - ?? ?ii.

,  ??, ??  ?   (, Bacillus ) i ?i,  i ?i,   ? ?,  ? i  ? ?i .




3-. ? ? ? 


??ii ? ? ? ? ? ? i:   ? ??? ii  i 0,5   ? ?   ii ??? 300   . i ?  ??  iii ? ?  ? ? ?? ?ii  ? ??iii ? ? ?, ? ?i ?i ? ??  ? ? .

  ? ?i ? ?i ?ii  i ? ii.  ?iii? ?i i?ii ?  ?? ?i, ? ? ?ii:  ? ? (), ?  ?? i () ? ii ?? ? ? ()   ? ?. ?i ?   ?. ?ii ?i  ?i ,  ??  () ? ??? i i. i? i ?i    ?? ? ?  ?i  ? ? ?i  ? ?i, ?ii i ?i ? ? ?.

?ii  ?  ??  ?, ? ? ii . ? ?  ii  () ?   ? ?  ii ?i   ?? .   ?  ?  ? ?:  ?i ?, ? ?  ?  ?i. i? ? ii iii ?ii ?:

 ?  ? ? ()  ? ii .  ????   ?  ?i  (, Bacillus ) ? i ?i.

   ? ?   i  (, Pseudomonas, Pantoea) i ? ?i.

 ????   ?? i? (? ii  Trichoderma) ? i?  ???, ?i ? i.

 i   i i? ? ?i  (ii    )  , -?  ?ii? ? ??.

? ?, ?, ? ?  ?? ?i ? ?  (?) ? ? ?i i () ? ? iii ?.  i  ? ? -? (NK-) ? ? ? iii  , ii? ii i ? i.

??   ?i 3  100  ii ? ?i? ?. ? ii (1758 ), ????  ii (130 ),   (0,258 ) ?  (0,3 - )  ? i. ?    ? ?;   ?i   ?? ? 2 - ? ? ?i iii.

?  ?i ? Reciprocal Restoration (? ? i) i ?. ii ? () ??,   ?  ? ?.    ? ? ? i ii ? i  ?  Microbiome Rewilding (? )  .  ? ? ?i  ?i ? ?. i, ? ? i ?    ?? i ? ? ?, ?i  ?i      ?i.

?ii ?  ?iii ?  ? ?.  i i? ?ii   (holobiont) ??.  ?   ?  ?  ? , ? ?iii : ?, ?, , ? ,  ? -?iii? ?  ? ? ?i ? .

?? ? ? ?i?   ? ? ?i ?i? ii. ?ii  ?? , ?, , ??, ?   i ?i. ? ? ?  :  ( ), ????, , ? ? . ? ? i  ?i ? ?, ?iii? ?iii ii, ?  ? ?i.

?iii? ?i   ? iiii ? ?: ???, ? ? ?  ???? () ?? ?i.

??, ? ? ?i  ?i?: -?iii  ? 1015 ,    2030 ? i ? . i?    i  ?i ?? ??? ?iii? ?i ii ? i :

 ?i?? () ?i ??  ? ( 45).

 , ??, ?? () ? ??? ?i  ?i ?? ?  ? ( 5,87)  ? ?i.

  ??, , ??? () ? ?   ?i iii  ? i ( 6,87,6).

  ? ? ?  ?  ? ? ii,  ?i   ? , ? ?i ? i .




II ?˲. ? ?? ?Ĳв 





1-. ?? ?? ? 


  ?  ??? ?ii ?  ? ? ?ii  ? ?i . ?i i ? ? ? :  ?ii  i ??  ii ?  ?ii ?i?  i i ?   . ?    ?iii? ? iii i  ? ? ?ii i ?? ? .  ? ?? 70-80-i  ??i ???  , i? ? ?i  ?? ?i ?ii ?ii .

?? ??  ? ii  ? (ii  ?!) ?? i  . ? ?  ?  i ??  . i? ?i  ?? ?, ?i ?  ? ?iiii ? ?i  ?  ?  .

i  ?? ?  :  ?iiii? i ?ii ??? ? i. ? i ? ? ?i ?i: i , ? , ? i  ? (regenerative design) ? i ??, -i? ?  i? ?iii  ? ?. ?ii ,  i ?  ?i iii ?i ? ? ? ?  ?i ? ? ?. ? ?? ? ? ii ?i   ?  ? ?, ? ?  i : , ?, ?? ii ? ii ? ?i.

 ? ?ii ? ? ? ?ii ?i,  ? ?? ? ?? :  ? ?i ii i  ? ? ?,  ? ?iii ? ? ?i . ?  ? i ? ?   ?i ?ii. ? ?  ?ii ? ?ii ?, ii-ii ?ii ? ?i-?i ? i ?? ??. ? ?   ? (?i  i  i? ??i) i  i ii ? ? ?? i .

? ? ??   ? ?ii.  ?i 5- 11- i ??i ? ?, ? 70%- ??? (????) ?ii,  30%-  ? ?ii ??.  ?i? ?i:  ? ?? (i i ?ii) ?,  i ? ?,  i ?   , ? ?i? ? ?i i.

? ? ? ?  ?  ?i ?? ? ?ii ? ? ?i   ??   ??   ?i ?.

?  ?, ?? ,  ? ?? ? ?i   . ?ii i ?i ??? i  ?? ?  ? ? ?? i ?i  i ?. ??? i, ?  ii (GridCross), ii ?  (FINN Tru Wood, Hydro mulch 1000, Applegate wood-lok 100) ? ? ? ?  (ProMatrix, Flexterra) i ?. ? ?i ?i ProGanics  ?,  ?  ? ? ?i  Tackpro, Flexpro iii  ? GumFlex ?. iii i ?? (LongSoil, ? SpeedSoil), , ? ?? ? ??  RainDrop (0,21 ) i ? ii i ? ? ?i Emerland i  ?.

??  ?  ? ?ii  ?  ? . ? ?i ii ? ? 3040% ?? ?? ? 6070% ? ?? ? ? (   70 /,  ???? ?  1,52  ). ?    ?  ?? ? ?  () .

 ?i ? ? ( ?i? ?  herb garden   )   . ? ? ? ?   , ?i  ? ? ?   ?i.

?  ?? i ?i ?i ? ? .  i   ? ? ?i  ?  ii () ? ?     ?i ii ? ?ii ?.

? ? ? ? ii? ?i ? ? i i ?  : i ?  (Stress Reduction Theory, SRT) ? ii ? i  (Attention Restoration Theory, ART).   ?? (?, ?, ?  ) ii? ? ?i  i  ? ? ?ii ?iii.

? ?  ?: ??ii ?? ?  ?  ?i ? ?? ? , i ? ?? ?i  ( ? ?iii? ?i ? ? !).  ? iii    ?? :  ii  ? ?? i i, ?? ? ii?   ? ?? ?i i ??? ?? ?? ?? i ?.




2-. ??  ?? ?Ĳ


 ? ??  ? ? ? ?i ? i i ?i , ? ?. ?? ? - ? ? ? ?i ?i 330300 i   ?. ? ?i , ?i ? ??:

 ? i   3 ? ?i;

 ?? 30%- ? ? ?  ?i ?i;

 ?i 300  ??   ??  ??   i.

ii ii, i? i ?i ? : ? ??i .  ii ?  ??  ? ? ? i. ?    Tree Equity Score (? ?i? ?iii i) ? ?i ?i ??   .

 ?? , ?i ? ?iiii ii? ? ? ? ? i ?. ? ? ? ? ?i ? ?iii i? ?  ?. ? ii:

 Normalized Difference Vegetation Index (NDVI)  ?? ii  ?ii i;

 ?? ?ii i (EVI);

   i (GVI);

  ? i;

   i (GF) ?   i (SGF).

  ??  ? ,  ? ?  ?, ?ii  ? ?   ?i  i. ? ? ? i ?i ?i: ? ? i ?? ? ,  ?i ?? ?i ? ?i ?  ?? .

2023   ? ? ?i 1,72   ?ii,  2025 ? ? ? ?i 2,1  . ??  ?i ?i? ? i   ????  i ii .  ?: ?   ?i ?ii ? ?iii  ?i ? ? ? ?i ?? ? ?.

?? ?    ?  ?i: Google Street View, ?? ?i? () i, Google Earth  Baidu Maps. i? ?i ?? ?ii . i    ? i  ? ? i ?iii  . ?, ??? i?  ii  ? ?  ? ?. i? ?  ??  ???  ?iiii. ii ?   ?ii      ?ii i   ?  ?ii. ? i  ? ??  , ? i ?ii.

???  ? i  ?i ?  ? . ?ii? ? ?ii ?? ?: ?, ? ?ii ?  ??? ?.  ? ?   ? ? ???? .    iii  ii  ? ? .

  ?i i artificial intelligence ( ) iii.   ? i  ? i i  ? ? ? ?i ?? ? ? i.

   ?? ? , ?ii    ?, ?? ?  . ? ?  ? ? (???   ? ?? ii i  ii)  ?? ?i ?i ? ??   i ? ii.

?  ii  i ?.  ??  ?i ?? ?i ,  ? i ? ?  ?ii ?ii i. ? ? ?iii ??  ?, ?i ? ?i. ?i ? ?? ?i ?: ? ? i, ? ? ?iii ,  ? ??? ? i ? ?.




3-. ? ? в ?? ?Ĳ


 ?? ii      ?i.  ?? ?iiii ? , ?  ? ?ii i. i? ? i? ??i ?  : ?   ?ii ?? ?  ?? , ? ii? ??iii i ?i .   ??? ?i ?i.

?i? ? ?i ?i ?  ? ?i iii. ?  5%-  ??. ?  ?  ?ii (8096%)   ?i ?  ? i ? ? i . ?i i  (? ??  ) 10%-  ??. ?   12%- ?  ?   (NH4+) ? ? ??  ? (NO3) ii.  : ?  12%    ?ii ?i ? ?ii ?  .  ? ?  ?ii ? ?  ? ? ?ii ? ? ? .




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/aysu-lu-k-u-nanbaeva/k-alany-salauatty-etu-ozdorovlenie-gorodov-making-the-74147884/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


