  
 


      ,     ?

        ,        ().         ,         .         .     ,      .

 ,       ,          .   ,   ,       .





 

  



 

  

,    

* * *

 

  

,       



Studio AI43

2026

    -        .          ,     Ҹ,         .           ,      .




 :      


    ,         ,    ,    .   ,       ,    ,      .            ,          ,  ,       .         :      ?      ,   ?      ,     ,        ?

         ,         .      :  ,     ,  ,     ,        .               ,  ,         ,   -,   .

      ,   ,   ,            .  :        .   ,   ,     ,     .               ,    .

  ,   ,       ,        :

1.    ()    ,   ,      ,         ;

2.      (-)     ,     ,  ,         ;

3.       ()     ,   ,       ;

4.          ,      ( )   .

         :         ,                .

* * *




    


    ,     ,     :

  (K?k Tenri / ??i / ??)   ,  ,  ,       .

  (Qut / ?? / ?)    ,     ,      .

 Ҹ (T?r? / ?? / ?)        ,    ,  ,   .

 - (?duq Y?r-Sub / - / -?)   -, ,   ,    .

  (Umay-Ana / ? )     ,   , ,   .

  (Aruaq / ?)    ,        .

  (Ant / )      ,   ,    .

  (Alas)           ().

  (Erd?m / i)    ,         .

 ? (Bosaga)     ,       .

   (Edg? at)     ,        .

* * *




 I.    





 01.  :     


           ;           ...

  ,  , . 110, . 100 .  . .

    ,       ?      ,        .

   ,        .  ,      ,    .      :       ,         ,  .

    , ,      :                     .

      -1 (IXVIII   . .)  -2     ,     .            :       ,        .

           ,        ,     .       ,      .

         (),    III        .            ,    :

                ;           .          ,    ...

    ,        .          ,          .         ,    ,  .       ,    .

               .        ,          ,      i ??   .         ,     .

      (    , 81 .  . .)      :

       .       ,     . ,    ,      ...

               .   :      ;     ;   .       - (Tenri-Qut)    .

     .             .    .       ,    ,  ,     .       ,   ,   .    ,  ,     .

      ,    :

     ,      .            .

,               .    ,     :  (),  (-)   ().

    ,    ,      ,    .

          ,     .     ,           -, :        .

         ,    (Ant)     .             . ,  ,         ,  .     :    ,     .

        .                    .      (?)   .  ,   ,     ,         .

        ,       :

1.   ()      (),          ;

2.    (? )            ;

3.   (?)       ,          .

* * *

        .     ,      :

      :   ,        ,        .

        :  ,    .         .

 ,   ()    .     ,    ,         .




 02.    :    


        (b?ng? tas),      ...        !

    -,  ,  1113, 732 .

    ,    ,      ,    .

                 ,        .   XIX            .   ,      ,  : .

           (682744 .).     -   ,   .

     -    ,    ,     :

?ze k?k tenri, asra ya??z yer q?l?ntuqda, ekin ara kisi o?l? q?l?nm?s...

     ,             ...

?ze k?k Tenri, asra ya??z Yer q?l?ntuqda, ekin ara kisi o?l? q?l?nm?s. Kisi o?l?nta ?ze e??m apam Bum?n qa?an, Istemi qa?an olurm?s. Olurupan T?rk bodun?n ilin t?r?sin tuta bermis, eti bermis...

    ,     ,       .       -  -.   ,       -  ...

     !

 (ʸ )   ( )     .       :           .

      (kisi o?l?).             .     .      ,     -Ҹ     .

  -       :

?d Tenri yasar, kisi o?l? qop ?lgeli t?r?mis...

  ;     ...

 ?d        ,  ,  :   ,  ,   .   .                .  ,           ()    ,       !

       :

   ,        ,      ...

 (k??)   (bilig)     ,       .

            ,   .         ,   .          :

Elime, bodun?ma toymad?m!... K?nke, ayqa toymad?m!...

 ,      !       !

 toy-       ,   ,    .   ,       ,   ,   ,      .

           u?a bard?   .     :       ,      ,    .

     (B?ng? tas)   .  :  ,  ,   .   ,   ,        .

* * *

        :

     :       .           .     ,   .

   :   ?d Tenri yasar.       ,    .   .

   :  ,     ,   ,  ,   .    ,     .




 03.  :      


  ,   ,    ,  ,    ,     ...

    , VII .

       . ,    , ,   ,     ,   ,    ,      .

        ,      ,   .      ,       ,       ,       !

               ,      448 .       :

-,   .   ,  ,         .  ,         .       :            ;

-,    .     :               ,          ,      .  :       ,       .

 ,  568 ,            -.           ():

    ,  ,   .    ,        ,  ...  ,        .               ...

  ,       ,  .        :        .      ,         .

      :

    ,     ,    ;       ,     .        ,    ...

       :       ,        .

 681682      .       :

      ,   -...        .   ,       ...

       ( ),      .

        (VII .)     :     (   )                  .        :      ,   ;       ,   .      .

  922           .   ,       :

 -       ,         : " !" [Bir Tenri],  : " !  !"...

       :     .               -.

              1254 .    ,   :

 ,     ,      ,        ...       ,         .      !

* * *

    :        ,       ,     .

   :        .    ,         .

         :    ,      .    .




 04.     :   


     ,    ...

  -,   -, 1074 .

 XIXII        .   ,      , ,   .

     :           . ,   ,  ,      .

         -  -    - (  , 1074 .).         .

    (Tenri),      :

1.  :     ,   .  ,       ;

2.  :      ,    ;

3.     :    ""              ,      ...

       (Tenrik?n).  ,    ,     ,      .

     ,   :

?  , ??i      ,      ;

             ;

  ,         ,      .

            ( , 1069 .).   - ,      ()      (Ҹ).

       ,     :

1. - ( )     (Ҹ).         ,   ,    ,        ;

2. - ( )    ().   ,   ,   ,        :      ;

3.  ()      ;

4.  ()    ,      .

    :

 ,  ,   .        :  -    ( ),    ...

      ظ      X     (   ),      .       , ,    .

        : An?a bilinl?r: ol ?dg? ol!   :  !   !.     ,  :      (ar?? bolmaq),        ,       .

* * *

    :     ,    . ,       ,      .

   -:      .         ,   .

    ( ):     ,   .          ,   .




 05.  : ,     


    ,       ,       ...

    -

      ,         .   ,     :    ,         ,    .

        ,   -,   ,  -,    ,         .    ,   ,      .

           -   ,      .  :   ,     ,     .      :  ,    .       ,    ,  ,     .

          ,       .  :

,  ,   ; ,   ,    ...

    -         .        (??),     .     ,     ,      .

    ?     !      ,   ,   , :

   !     ,      !      !

-               .      ,     ,       .

                 .       ,      .

       ,          .         ,      .

      , ,     ,    .    :  ,   ,          .              .

     :       .   ( / )      , ,   .  ,        ,        .

* * *

     :       ,    .      ,       .

   :       .    ,       ,  ,    .

   :       ,  ,  .      , ,     ,    .




 06.    : ,     


           ;         ...

   

       .        ,    ,     ,           .

         i  ( )  ,    ,    .             ,             .

       :

-,            ,      ;

-,             .  :          ,   .  , ,                  .

      ( ? / ?)    .

     ;

     ;

     (? / ??)    ,      ,       .      :      (),   .  ??? i ! (    !)       .

     ().           - (-).      ,       . ,         :     ,      ,   ,     .

 ,     ,   (?).      .          :      ,       .    (??  i)    .

         (Ҹ /  / i ?)      .

          .     ,    ,       .     :

 ?     ,     ,  ;

 ? ,      ,   ;

  ? ?, ?   ?      ;  ,  ,    .

          (     ,  ),    ,        ()    .

* * *

   :        .   ,   ,   . ,   ,       .

    :     ,   .         .      ,     .

   :       ,     .     .       ,   .




 07.  :      


    :           . ,     ,      ...

     Ҹ

  ,    ,              .

,     ,     .   ,        ,      ,     :   ,        ,   .

           .       . Ÿ        .

       :         ,     ,      .

  :

1.   (  )    ,  ,     .       ,     ;

2.    :   (),   ()     (-);

3.   ()   ,  , ,             ,    ;

4.  -Ҹ        ,    ;

5.          (),         ( )   ;

6.     ()        ;

7.               .

    :

      :       ,     ;

   ,     :       ,     ,  (),    -;

                :      ,     .      ;

     :      , ,   ,      .

  -         ,    :       .                  .

     ,   .   ,       :    ,    ,      .

       ,            ,      ,     .

* * *

  ,    :   ,          .    ,       .

     :       ,         .       , ,   .

    :          .             .




 II.   :   





 08. :  ,     


,     -...     ,      [],   ,   !

     - /  -, 732735 .

       ,        (T?nri / Tenri).           ,    ,       ,      .

  XIX  XX         :

1.  :                 - ,           .

2.    :                ,      .

 -      .        ,    .   ,              ,       ,         ,    .

            (682744 .),             .

      -  ,      :

?ze k?k tenri, asra ya??z yer q?l?ntuqda, ekin ara kisi o?l? q?l?nm?s. Kisi o?l?nta ?ze e??m apam Bum?n qa?an Istemi qa?an olurm?s...

     ,     ,       .       -  -...

     .   q?l?ntuqda / q?l?nm?s   -     q?l- (, , ).  (K?k Tenri)   (Ya??z Yer)               .      (kisi o?l?),         ,    (t?r?).

  29           :

Tenri k?? bert?k ???n qan?m qa?an s?si b?ri teg ermis, ya??s? qoy teg ermis...

     ,   -   ,      ...

 k?? (,  ,  )     .        .         ,    .

  - ( 10)         :

?d Tenri yasar, kisi o?l? qop ?lgeli t?r?mis.

   ;    ,  ).

 ?d        ,  ,     ,      .  yasa-   , ,   ,  .

      ,   .      .       (t?r?mis    ),      ,   .

     ,              .

                    (814831 .):

...?????????? ?????... ???? ????...

... ...  ...

 - (??)         [n],      Tangra / Tenri.  Kanasubigi (,    /  )      Tenrid? bolm?s (/  ).     ,     ,        .

         ,        922 ,        ():

 -       ,       : " !" [Bir Tenri],  : " !",     ,        .

      :    ,    ,        .

    -    XI     :

 [Tenri]  .   - Tenri   ;       Tenri    ,  ,      ,      ...  , ,       tengrik?n [].

   :      ,   ,        (     ).

  Tenri / T?nri     . , . . , . , . ĸ  . . .

     \ten- ( , , , ; .  ten  , , ).

    :

ten-le-  ,   , ;

ten-des  , ,   ;

ten-lik  , , .

 -ri / -ru               (. il-geri  / , y?g?-ri  ).

 ,           ,   ,     .    ,      .

      ,    ,         .

1.  :

                       .  ,           .     ,        .   (  ?-),      ,    ,     ,     .

2.    :

 ,  ,     .             ,    ,    (, ),    -  -.

3.  :

       ,   .   ,   (          ),        ,    .

            ,        , , , ,     .

    (?, ?)    ??i        .

 ,               ,   :

??i !   !   !

       .     ??i    ,     .

 ,      , :

?? ??? ??, ??i ?? ?

 ,     ;  ,      ).

  ? ( , )        .

    ,   . .   . . ,     ?? ( ).

  -   ?,     -,          ,        ?:

,  ??, ? ? , ? ??? , ? ? !

,  ,   ,   ,      !).

   -        ,        ,             .

         .   ,         -,    ,   .   ,        :                   -.

           Urmonotheismus     -,    ,   ,         ,          .

Tenri, Umay, ?duq Y?r-Sub basa berti erin?... (,    -,  ,  ...).

    ,        ,   ,     -       .

   (. , . ):

   XIX         ( ,    , 1846)    (   , 1861)        (, ).     ,           ;      ,        .

   ,         :

   :    ,    ,  ,    .    ,        ,   .           .

   .     ,            .

,          Ҹ (T?r?)    (ar?? bolmaq).    , ,          ().     ,      .

             ,            .

          .       ,        ,     ,     .

             ,      .   ,   ,     :  ,      ,     ,  .

                  .         ,  ,         ,     . ,             :       ,     (?duq Y?r-Sub),         .

           , , ,     ,   ,    ?       ,  ,            ?

* * *

   :      .        ,      ,           .

     (ar?? bolmaq):       . ,   ,    ,      .

   :    ,      .    ,    .




 09.     :     


Latin: Caelum  Persicum: Asman  Cumanicum: K?k.

 Codex Cumanicus,  , . 66r, 1303 .

                     .    XIX    ,         :      ,       ,     .

         VIII     - XI   -  XIV        .

            .      (K?k)  ,   ,      ,   (Tenri)  ,  ,   ,    ()    .

           Codex Cumanicus (      ,  1303 ).            ,    --,       ,    .

  66r     :

   , :

Latin: Caelum  Persicum: Asman  Cumanicum: K?k.

   , :

Latin: Deus  Persicum: Choda  Cumanicum: Tengri.

         . -      K?k,            Tengri.  K?k    ,    ;  Tengri    ,   .

     ( 69v)      ,    :

Atam?z kim k?ktesin, al???l? bolsun senin at?n, kelsin senin xanl???n...

 ,    [k?ktesin],    ,    ...).

            k?k (?   ),       ,     .

       - (1074 .)  -          k?k:

1. K?k     :

K?k qabar?   ,  ,   .

2. K?k    : , ,      .

3. K?k   ,    (.  ? / ?i  , ,  ).

 ,      tenri       ,     :      ,       -,  ,            (tenrik?n).     ,    .

              ,    ,   .

            ,     Altan Qas?q ( ),           Temir Qazyq / ??? /   ( ).

           ,        :

        ;

                 (Aqbozat  K?kbozat / . ?? ? ??);

    Jeti Qaraq?? / i?? ( )     ,      ,      .

        :

:              ;

:            ,   ,     (? / ?)           .

    (K?n)      ,   ,     .          ,        .

    (Ay)     ,       .      ,        .

            -          (  ,  . . ):

1. ???  ( ):

        ().     ,        .

2. ???   ( -):

  ,  ,   -          .     ,      ,     ,     .

3.      :

               .             ()           ( ),         .

 -      ,    :       ,   ,   ,   .

       , , , ,                    .

         (   asman   )    ? ( , ).

      ??i (  ??).      :         .     ( / ? ? ),    ( ? ).            ,  :

??i ?i ?!     !

??i      .

       ;      .

  ,   . .   . . ,  ?   , , .           :

, ??  ??!  ,     !

       ,    .     ,    ,     .

       - .          ,    .            :  ,   ,       .          .

  -        (1984 .) ,            . ,  ,   ,         ,    .             .

      ,      .   -  -     :    (k?? bert?k ???n),    (?d Tenri yasar),    .         ,    .   VIII        .

     :      .     ,    ()  .       ,       .

        ,      .         ,      .

       ? / .    ,    ,    ,    ,   .        ,     ,     .

         .      ( )      .       ,        .        ,   ,      .

,         ,  .    ,      .      ,    ,     (T?r?),    (Qut)      (?d).     ,         .

          ,        .

     .      ,     ;     ,     .         :     ,            .

  ,   ,     .    ,   ,          .      :     ,          (??i ?i ?!),     .

          .        ,    .               Ҹ  ,       .            :   ,     .

    ,  ,    ,             ?          ,        - (?duq Y?r-Sub)?   ,              ?

* * *

     (i ??):       ,         ,     .

    :    ,       . ,    ,    .

     :     ,   .  ,         .




 10.  -:      


 -    :      ,        !

    -,  ,  11, 732 .

-            ,     ,    .    -       - (?duq Y?r-Sub).

 -       ,   ,       .  -    ,   .

       ,   ,  -  - / -?,    ,          .    ,             ,        .

       -    .       ,      ,      .

  38                    :

Tenri, Umay, ?duq Yer-Sub basa berti erin?...

 ,    -,  ,   ...).

 ?duq Y?r-Sub      -    .    ,   ,   ,  , ,       .   ,      (t?r?),   ,   .

  - ( 34)  - ( 4)        :

?t?k?n y?? olursar, beng? il tuta olurtac?sen... ?t?k?n yerd? y?duq yoq ermis...

       ,     ...     ,    ...).

 y??       ,          .        ;    ,   ,           .                 ,    .

     ,         ()  568    -,       :

   ,     ,          ,     ,   .

    ,      :

        ;

,      ,    ,     .

 ?duq    (, . 203)      - .

  ?d-  , , .  ?duq   ,     ,   ,      :

1. ?duq mal ( ):

 (     ),     ,   .     ,    ,      ,       .      .

2. ?duq Y?r-Sub (   ):

 ,  ,       .        ,    ,    .  ?duq          .

         -,         .

          ?? ( ).    ,        (   ), -     .   ,         ,    :

         ?

   ,    ,

        !..

-          ,    .  ,   ,      .           ,    ,     .

      :         .     ,    .

              ( / )        .

             :

1.   (?? ??  ?i ):

              .   ,            ( / ).       .

2.     (i  ?):

    ,   . ,       .     ,      .

3.   (  ):

        (  ??,   ?i)  .        .     .

    -  ??        .

,      ,                    ,       :

?? ? ?, ? ? ?, ?? ? ?!

    ,     ,    !).

       ,      .      ,  ,   .

       :         ,    (?, ?, , ?)    .  - ( -)          .

            ,               .    (  ?,    ?,   ,   ?)    ,      .    ,       .

. .  ,  ?duq Y?r-Sub          ,     - ,      .

            ,  ,   .

    ?    ,     .      (T?r?),      (Qut),      (?d).        .        -   ,      .       ,    ,                .

        (Kisi o?l?)   .   :      ,        .           .             (ar?? bolmaq);          ,         .     ,       .

        .      ,             .       :     ,  .     ,    .  ,          ,              .

   (?duq)           .                 ,            ,     .   ,   :      ,          ,    .        ,      .

    (Umay),           ?           ,        ?    -?,           ?

* * *

  - (-)   :      ,         .       .

   :     ,    .       ,   .

  :        .   :      .      .




 11. :  ,    


Umay teg ?g?m qatun qut?na inim K?l Tgin er at bold?...

    -,  ,  31, 732 .

        :      ,   -,      ,           .

       .

       ,     -,          (Umay).

       .     ,      (k??),            ,  ,  ,      .          ,       .

          ,       .

  31     -    -   :

Umay teg ?g?m qatun qut?na inim K?l Tgin er at bold?...

  []  -,   ,    -    ...).

     :

1.     :

     ()     .        ;       Qatun Qut? (  ).

2.   :

       (er at)        .          .          ,      .

     ( 38)         :

Tenri, Umay, ?duq Yer-Sub basa berti erin?...

 ,    -,  ,   ...).

         .    ,          .

    XI   - (  -)    :

Umay:   (, ),     .  : "Umayqa tap?nsa, o?ul bulur"  "   ,  ".              .

  .   . .     :

 \uma-       , , ,     ;

    ?g    :

?g    (?g?m   );

?g   , , ,  (?gl?g  , ; ?gr?n-  , ).

   ,         ,     ,     .      .

   -             (?)   -,       .

1.  -:

             .      -          .

2.   :

   -      .         ,  ,  ,     .           ;         .

3.  :

       , , ,      .           .

   , , ,          .

        ?   ,   -:

1.   (ii ):

   (ii )     ,          ,         :

i? ? , ? ? ?!

    ,     !).

2.   :

       ,  :     ;         ,   : ?          ,       .

3.     (i ):

 (i)     .      (),        ,           .     :    ,    .

   ,   . . ,    ? ? ( /  ):

   ,    , ,      - (?)           .

  (?)                        .       ,        :

?, ?! ?  ? ? ?!

,   !    !).

     ,    .

        :     ,        ,      ,     .

          XIXXX   ,        -    -,          .

. .             .    VIII        -.               .          ,              .

       :         ,    ,  .

     ,   ,   , ,   Ҹ,      .     .   ,   ,     ,  ,      . ,    ,    ; ,     ,    .            .

       .            ,       ,        .       .        ,            ,        .

     .    ,              .             ,         .       ,      .

      .                  .   ,    , :     ,      .                 .         ,    ,        .

    ,    ?            ,      ?           (Aruaq / Ata-baba),       ?

* * *

    :    ,       .  ,       .

    :    .         ,       .

   :        ,       .




 12.    :  ,    


Kisi o?l?nta ?ze ec?m apam Bum?n qa?an, Istemi qa?an olurm?s. Olurupan t?rk bodun?n ilin t?r?sin tuta bermis, eti bermis...

    -,  ,  1, 732 .

      ,       .         (  / ? ?)      ( )      .

             .   ,  , ,               (? /  / -).

       :      ,     ,            ()     (??).           .

          .    -   -           - :

Kisi o?l?nta ?ze ec?m apam Bum?n qa?an, Istemi qa?an olurm?s...

      [  : ec?m apam] -  -; ,       ...).

  Ec?m apam (   )    .           ,  ,       ,     Ҹ.

    - (),   . . , . .    ,     :

    (),        -   ;

  ,      ;

        (balbal),      .

  25    :

Baza qa?an?? balbal tikdim...       -  [ ].

          ,          ,      (erd?m).

      (. 50)        VI :

    , ,           .                 ,    ,      .    , ...

    ,    ,            ;       ...                ....

       ,                576 :                .

   ,     ,    :          ,      .            .

       ????  (    )     ( . .   . . ):

1.    :

  ()       .     ,         .            .

2.    ( ):

     ,          . ,         ;    ,     (i / ).  , ,     ().

3.     :

         ?        (-).         ,      .

                i / ??? /  (i  /   /  ).

                    :

1.  ();

2. ? ();

3.  ();

4. ?  ();

5.  ();

6. ?  ( );

7.  (,  ).

,     ,    ??? / i ( ,  ).

       :

 :         .         (? ?),      .

 :        ,    ,             .

         ,     .

   ,    ,        ,       (?),    : !, !, ?!, ?!. ,            ,     .

              :         i  ( ? ?),       ? ? ( )    ?  .       ,  , ,      : ,        ,        .

  ()      .      .      ,        .           ,           .

       (1861 .)  :

  ()      .     .        ,      ,             .             .

. .  ,           :   ,        .

        ,             ,  - ,       ,   .

* * *

 ,         .        ,     .

   ,   .            (?).    ,    ,        .      ? ?      .     (i ),    ,       Ҹ. ,       ,     ,          .

         .          .            ;          .        (ya??z yer),    (? )    (erd?m)  .  ,       ;      .

 ,         ,    ,           (???),       .         :     , ,       ,  , ,     ,    .

        .  ,  ,        :      ?       ?.         .       : ,      ,      ,           .

    ?         ,      (Ova / Oboo),      ?      ,  ,           ,    ?

* * *

   :     ,        .    ,      .

     :   ,  :     ?      ?.    .

   :       ,  ,    .        .




 13.  :  ,     


             .   ,              ...

  , ,      , 568 .

             ,    .     ,       .

 ,               .

          :

      (Axis Mundi),    ;

      ;

        ;

         (arasan);

      (ova / oboo);

     - (Ot-Ana)      .

         ,      ,        .

      (. 50)    (. 84)         VI :

               ...      [   ]          .     [- /  ]    ;       ;           .

      :

  (?n?r): ,  , ,   ,     .       .

  :   ,         -.          ?duq    .

     ,  ,     ( ).

         :

            ;

           ,       ;

     - (?),    ;

        (  )     -.

         .

                 (, , ).

          .    . .   . . :

             ?            ;

       ,       ;

     ,      .

          (- / ?),      ,    ,      .

         (VII .)           () :

    ;      ,      .        :    ,       ,         -....

      :             .    ,      .

 ,    , -,   ,             (Ova / Oboo / ).

           :

1.    :

 ,    ,   ,          .              .

2.  :

  ,                ( / ),   ,     .

3.   :

        ,          .

           -:

1.   (Arasan):

   ,    ,    -,   ,   (.-. arasan    ).

2.   :

    , ,     .       :  , ?  ! (        !).     - (?duq Y?r-Sub).

         (Ot).        ,             .

    (568 .)       (1253 .)         :

   ,                     ;

     ,   ;

,      ,   ,   ,        .

                 :

1.  - (-):

    ,   ,  .

2.   :

    : ,             ;

           ,   ;

         ;

 ,      .

3.    (?  ??):

       ,       .            .     ,   :

-, ?! ??? i , ?? i !

-, !     ,     !).

         .

    ,          ,        .       ,          .

       ,         ,    . ,           ,  ,         .

  . .   . . :

        ,         -           ,         .

* * *

          ,   ,    .        ,        .

          ,  ,   .             ,       -.       ;             ,       .

       ,          .       ,     ,     ,             .

,                 (). ,   - (-),     ,    ,      .        -.                   .

              ,     .

      ,     .   ,       .           ,                  ,        .

* * *

      :  ,          .    ,      .

    ():     .      ,        .

    :     .         ,        .




 14.  :      


? ... ???   ???  ;    ?- ?;    ? ? ...          ...

    ,   

        ,      .              .

        ,      (- / ? /   ):

1.   (???  / ?? ?):    ,  -,      ;

2.   (  /  ? / ? ?):   ,     (kisi o?l?),  ,       ;

3.   (  / ?i ? / ):   ,  ,      ,      .

  XIXXX       :          vs ,          .            Irk Bitig      -    ,     .

       - (732 .)     :

?ze k?k tenri, asra ya??z yer q?l?ntuqda, ekin ara kisi o?l? q?l?nm?s...

     ,     ,       ...).

         :

 (K?k Tenri)   (Ya??z Yer)          ;

 (kisi o?l?)     (ekin ara)  .       ,       .

             (  ),     I   . .  I  . .:

       .     ,     ,  ,  .

         ;

    ,      ;

           (Qut / ?),        .

      ,  , ,    .

     : -,       ,     ,       ;

          ,      ;

      :    ,      .

        ,   .

      (abaah?),  ,   ,    ;

      ,   ;

       ,    ,        .

        :  ,         .

1.    (   ):

         ,     .        ,    .            ,           (),  .

2. ?   :

         ? (-),        .

          (??),      ;

  ,     ,    ,      ,    ;

      ,        .  -,      ,   ,             .

              (Erlig qan).

1.  :      :

   (   Irk Bitig IX .,  )      erlik (, , )       .      ,   .      ,    ,          .       ,     (Kisi o?l? qop ?lgeli t?r?mis     ,  ).

2.   :

  XVIIIXIX          -        ,     .           ,   -.

   -        :

  :    ,   ,    .    ,       ;

  :  ,       -,      ;

-  :     ,       ,      .      :     (??)  ,          .

       :      ,      ,    ,         .

   :      -        .      :                      .

   ,                ,   .

. .  ,         .

      -   .      ,    ,       .

                  .      (T?r?),   (Qut)    .         ,   ,    .         :         ,      .           .

        ( ?),   (Kisi o?l?).           .      .    ,    (),       -,              .  ,    ,            ,   .

       ,      .                ,          .       .     :            .

       .   ,  ;   ,      .   ,  ,         .   ,        ,       :              ,  ,           .

         ?        ,      ?     ,    ,  ,   ,     ?

* * *

    :      ,       ,          .

    ():        ,         .

   :      ,       .        ,   .




 15.   : ,   


T?rk bodun?n ilin t?r?sin tuta bermis, ite bermis... T?rk bodun ???n t?n ud?mad?m, k?nt?z olurmad?m... Toru? bodun?? semirtdim, yalan bodun?? tonlu?, ???a? bodun?? bay q?ld?m...           [ ] ...    ,    ,    ,    !)

    -  -, 732735 .

 Ҹ (T?r?)       ,       .      ,    ,  ,       ,   .

                . ,          ,            .

        ,    ,    ,       , ,       .

        .        ,     :

 ()   ()   ().

 ,          ,      Ҹ (T?r? / T?r?).

        - (732 .)          El (,   )  T?r? (,  ):

...Olurupan t?rk bodun?n ilin t?r?sin tuta bermis, ite bermis...

...  ,      []   []  ...).

    tuta bermis  ,   ,   ,   ite bermis  ,   , .

 Ҹ         .   ,      .      ,      ,   ,     Ҹ,         .

   -           :

T?rk bodun ???n t?n ud?mad?m, k?nt?z olurmad?m...

            ...).

           ,       .          :

    (toru? bodun?? semirtdim);

    (yalan bodun?? tonlu?, ???a? bodun?? bay q?ld?m);

    .

    ,         ,    .

   - ( 910)     :

T?r?sin ????nm?s bodun??... Tenri yarl?qaduq?n ???n...

 ,    [],   ,    ;   ,      ...).

          (630680 .)        ,       ,  Ҹ   ,   .      .

               ( ):

         :

- ( ):     (T?r? / K?nilik);

- ( ):  ,    (Qut).

   :

T?r? birle el bek, qut? artar k?nde,

T?r? bussa begler, yiter qut bu k?nde...

(  ,   []     ;

     [],       ...).

   :  ,       ,   ,     ,   Ҹ    .  () ,   ,   ;         Ҹ.

          :

El qalur, t?r? qalmaz /  ?, ?? ?

  ,   ).

      :

, ,      .  ,           ;

   ,  ,        . ,  ,    ,     Ҹ;  ,  Ҹ,     .

         Ҹ              ,   ()    (, ).

   ,             ,     ,        :

1.      Ҹ:

         .        ,       .

2.     :

   ,    .      :  ?? iii? ? ,  ?? iii?   (      ,       ).  ,    ,     .

3.  :

       .     ,       (??)    .

               :

    ,  ,           ;

             ;

  (??)      :      ,          .

      .           ,          Ҹ.

   ,          ,     .       ,           .

     -   .  ,   Tenrid? bolm?s (/  )      ,    .   ;     ,           ,     .

* * *

              ,  ,        .

          ,     .    ,     Ҹ (T?r?),        (Qut).  Ҹ    ;  ,     ,  ,    .

      /     ,      Ҹ,   .    :   ,    ,    ,       .       ,    :     ,      ;        ,    ,     .

      /    ,     .    Ҹ     (),          .      ,     .    Ҹ,         ,   ,  .   ,      ,      ,  .

  Ҹ       ,     .

    , ?? ?    ,             .    ,               . ,       ,     :  ,    .

     .     -             ,        ,   ,              .       ,    .       ,      .

,  Ҹ    .          .  ,          .  ,          .   Ҹ      ,         .

     :    -    -    ,       Ҹ.       .              ,       ,      .

* * *

   Ҹ:     .      ,       .

   :       , ,     ,    .       .

   :  ,   ,   ()      .




 III.   : 





 16.     :     


         ,   .          ...

   ;  -, XI .

          ?        -    -.  (Kisi o?l?)     ,     ,    .

       ?         ?

               :

1.    :          ,         ;

2.  :    XX ,       ,   ,     .

            .

               .      ,     :      ,         .

            - (732 .):

?ze k?k tenri, asra ya??z yer q?l?ntuqda, ekin ara kisi o?l? q?l?nm?s. Kisi o?l?nta ?ze e??m apam Bum?n qa?an Istemi qa?an olurm?s...

     ,     ,       .       -  -...).

           :

    Kisi    ,        (y?lq?)    (iy?).

 Kisi o?l? ( ,  )      ,           .             ,     .

 Ekin ara ( , )    :

    (K?k Tenri)   , ,    ;

    (Ya??z Yer)   ,  ,     ;

   (Kisi o?l?).

    ,      ,     .    ,   .  ,            .

  - ( 10)     :

?d Tenri yasar, kisi o?l? qop ?lgeli t?r?mis.

   ;    ,  ).

         ,      .  t?r?mis    t?r?- (   ,      ).

   .      (?d),   .    ;       .

        . ,           :   ,        (erd?m)     ,   (edg? at).

   - (  -, 1074 .)     ( , 1069 .)       :

1. Yalnuq ( ):

     \yaln- (, ,  )    yaln?z (, , ).

   yalnuq    ,  ,   ,    ,  Ҹ   .

2. Kisi (,  ):

    yalnuq,  kisi  ,  ,       ,    .

   148151   :

Ag?rlad? yalnuq q?l?p biliglig,

Uqus berdi k?nlek k?zi k?rg?lig...

(   ,   ;

     ,      ...).

         ,   (uqus),  (bilig)     (k?n?l).

         ,       :

    -      :

       (??);

   :       ,    ;

-     ,     , :    ,    ,        !.

    ,       .      .

         (Adamoglu)   (Er):

        ,   ;

              (G?rkl? Tanri);




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/iunir-saf-34063532/pod-nebom-tengri-74441632/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


