  : --    XVI 
 


  ( )         :

The Sa?khya-pravacana-bha?ya or Commentary on the Exposition of the Sankhya Philosophy by Vij?anabhik?u /   ,  ʸ  ().  , ,  :       : Ginn &Company (,  ; , )    (, ), 1895.

      .         (25 /).  ,     (),  (),  ()    ,    ߻ (   )    (    ).

     .      :    ,        .





 

  : --    XVI 









    

  

   :

  ( )         :

The Sa?khya-pravacana-bha?ya or Commentary on the Exposition of the Sankhya Philosophy by Vij?anabhik?u/   ,  ʸ  ().  , ,  :       : Ginn &Company (,  ; , )    (, ), 1895.




--


    

 :

 : ,  ʸ , 

:  

   :

, , :    

, , : Ginn &Company

: Ginn &Company (37,  , )

:   ( 14)

 :1895




  


 (Sa?khya)

       ,      ()   ().

 (Pravacana)

 , ,     .

 (Bha?ya)

    ,     ()     .

 (Vij?anabhik?u)

     XVI ,     ,   .







  . ix

    -       . 1

 I.         . 165

 II.       . 169

 III.                    . 187

 IV.   ,   ,      . 192




 (. ix)


,    ,      -,    .   ,  ,  -- (1),      .

 ,   ,       .   ,  ,             1400   .       1550   .             ,             Die S?mkhya Philosophie. Eine Darstellung des indischen Rationalismus nach den Quellen (, H. Haessel, 1894).           Sankhya       (Johnson's Universal Cyclop?dia).

        ,     1821  (2).               .  (  , , 18521856 .).      (3)       ,  , ,      F. H.    , ,    .     ...




    ix


(1)       ,   ,      (  ,      ),         ,   (,    ).

(2)  : Kapila-'caryya-pra?ita-'dhyatma-vidya-pratipadaka-sutra-samuha-'tmaka-sa?khya-pravacana-namaka-granthah | tad-bha?ya? Vij?ana-'caryya-racita? sa?khya-pravacana-bha?yam | ?riramapure mudritam abhut | ?ana 1821[        .]

(3) The Sankhya Aphorisms of Kapila, with illustrative Extracts from the Commentaries.  . .  , , 1885.




 (. x)


...         .     (1)       Bibliotheca Indica      .   ,       1872  (  ),  .

        1889  (2).       ,          .     ,       - ,      ,   ,       .

 ,    , ,            (patha-'ntara-suci-pattram).       ,         (?uddhi-pattram),               ,    -         .  ,        ,      .

               ,               ,        ,     ,       .                    ,       .                ,   I   165  .

       .          .         (?ruti)   (sm?ti)   ,      .         .     ...




    x


(1) The Sankhya-pravachana-bhashya, a Commentary on the Aphorisms of the Hindu atheistic Philosophy; by Vijnana Bhikshu., 1856.

(2) Sa?khya-pravacana-bha?ya, Vij?anabhik?u's Commentar zu den Sa?khyasutras.    . , 1889.




 (. xi)


...      .   ,    ,      ,     , ,   ,  ,      .    , ,   ,           (  ,    )         .

   ,               .         :

,          ,      (" ").

  , ,   ,   ,   ,   ,      ( ).

 ,    ,      (<>).

   ,      ,         Die S?mkhya Philosophie.       ,    ,  ,    .       ,    ,                  .        ,   ,        .

 ,     ,     :             ,     ,       (ananda)         . .  i. 95, 154; v. 64, 68, 110; vi. 51, 58, 59. ,           :    , ,   iv. 8,     - iv. 1. 1,     v. 116,          brahma-rupata.




 (. xii)


           , ,   ,         . ,      ,         .          ,    ,              .  ,   ()    -    (vedanti-bruva, pracchanna-bauddha, .  i. 22  .).

     . .        259  260.      ,            .         ,    .

            (    ),      ,           .            ,       ,         ,        .   ,            ,    ,     .

  ,              (prau?ha-vada, praudhi-vada). , ,     ,    -,      ,        .                   ,       ,     .

      ,         (,     i. 122).            ,     v. 2  v. 12...




 (. xiii)


...  ,   , ,  ;          v. 12  ,      .

     ,       . -,     ,   --  --;  , ,    .   ,    ,  : ,   (  vi. 66),     ,  ;           ,   (        ,   v. 61    )       !    ,    (     ,         ) ,    ,    .

   ,        ,        .     v. 64  ,      -   ,    ,      ; , ,    (,    v. 65  vi. 52)   ,             ,          ,    ,    .

        (maya)         (prak?ti).      ,   ,     , ,   ,   . -       ,    -, iv. 10;             ,      ;        (,  i. 26, 69) ,        ,   .

       ,               . ,  ,         ...




 (. xiv)


...  .     ,                 ,      .

  ,       ,     ,                 ,        .      ,      , , ,         ,    ,  --    ,       , ,   ,      ,  -  .

   ,     ,      ,    -    .     ,                .    ,        ,        ,         .

 .

ʨ  ,

, 1895 .

       (),           ,        .

  ,   ,        . . , , ,   .




   (. 1)


?ri-Gane?aya nama?!

(!   !)

 1

"eko 'dvitiya" iti veda-vacansi pumsi

sarva-'bhimana-vinivartanato 'sya muktyai

vaidharmya-laksana-bhida-viraham vadanti,

na 'khandatam kha iva, dharma-?ata-'virodhat.

 :

             ,        ();    ,   ,   ,          .

 2

tasya ?rutasya manana-'rtham atho 'padestum

sad-yukti-jalam iha samkhya-krd avir-asit,

Narayanah Kapila-murtir, a?esa-du?kha-

hanaya jiva-nivahasya. namo 'stu tasmai!

 :

           ,             ,        .  !

 3

nano-'padhisu yan nana-rupam bhaty anala-'rka-vat,

tat samam sarva-bhutesu cit-samanyam upasmahe.

 :

     (-),      ,       -      (),           .

 4

i?vara-'ni?varatva-'di cid-eka-rasa-vastuni

vimudha yatra pa?yanti, tad asmi paramam mahah.

 :

    ,        ,    ()     (),              .

 5

kala-'rka-bhak?itam samkhya-?astram j?ana-sudhakaram

kala-'va?istam bhuyo 'pi purayisye vaco-'m?taih.

 :

  ,     ,       ,       .          .

 6

cid-acid-granthi-bhedena mocayisye cito 'pi ca;

samkhya-bhasya-misena 'sman priyatam moksa-do Harih!

 :

  ,   ()   (),   ;             ,   !

 7

"tat tvam eva, tvam evai 'tad" evam ?ruti-?ato-'ditam

sarva-'tmanam avaidharmyam ?astrasya 'syai 'va gocarah.

 :

  ,       ,    ,            ;         .

  (  ):

"atma va are drastavyah ?rotavyo mantavyo nididhy?sitavya" ity-adi-?rutisu parama-purusartha-s?dhanasya 'tma-saksatkarasya hetutaya ?rav-ana-'di-trayam vihitam.

 :

    (),   , ,   , ,    ,   ,    ().          (-),      .

tatra ?ravana-'dav upaya-'ka?k?ayam smaryate: "?rotavyah ?ruti-vakyebhyo mantavya? co 'papattibhi? matva ca satatari dhyeya, ete dar?ana-hetava" iti. dhyeyo yoga-?astra-prakare?e 'ti ?esah.

 :

   ,         ()   ,  () :      ,      (),     ;     .          ,    .

tatra ?rutibhyah ?rutesu purus-artha-tad-dhetu-j??na-tad-vi?aya-'tma-svarupa-'disu ?ruty-avirodhinir upa-pattih Sadadhyayi-rupena viveka-??strena Kapila-m?rtir Bhagavan upadide?a.

 :

           ,          :     (),          ,    ,             (-),     ().

nanu nyaya-vai?esikabhyam apy ete?v arthesu nyaya? pradar?ita iti tabhyam asya gatarthatvam; saguna-nirgunatva-di-viruddha-rupair atma-sadhakataya tad-yuktibhir atratya-yuktinam virodheno 'bhayor eva durghatam pramanyam iti. m?i 'vam! vyavaharika-paramarthika-rupa-visaya-bhedena gatarthatva-virodhayor abhavat.

  ( ):

 !                .       ()   ?  ,            (      ),         . ,    ()   .

( ):

  !     ,  ,        ,    (, )   (, )  .

nyaya-vai?esikabhyam hi sukhi-duhkhy-ady-anuvadato deha-'li-matra-vivekena 'tma prathama-bhumikayam anumapita?; ekada para-s?ksme prave?a-'sambhavat. tadiyam ca j?anam deha-'dy-atmata-nirasanena vyavaharikam tattva-j?anam bhavaty

 :

   ,       ,     ,   ()             .  ,             ,  .  ,   ,       ,      ,  ...




   (. 2)


eva; yatha puru?e stha?u-bhrama-nirasakataya kara-cara?a-'di-mattva-j?ana? vyavaharatas tattva-j?ana?, tadvat. ata eva

 :

... ;   ,     ,             ,     ,     .  :

"prak?ter gu?a-sammu?ha? sajjante gu?a-karmasu;

tan ak?tsna-vido mandan k?tsnavin na vicalayed"

iti Gitaya? kart?tva-'bhimaninas tarkikasya 'k?tsna-vittvam eva k?tsna-vit-sa?khya-'pek?ayo 'ktam, na tu sarvathai 'va 'j?atvam iti. tatha tadiyam api j?ana? apara-vairagya-dvara paramparaya mok?a-sadhana? bhavaty eve 'ti; taj-j?ana-'pek?aya 'pi ca sa?khya-j?ana? eva paramarthika? para-vairagya-dvara sak?an mok?a-sadhanam ca bhavati; ukta-Gita-vakyena 'tma-'kart?tva-j?asyai 'va k?tsna-vittva-siddhe?; "tir?o hi tada bhavati h?dayasya sokan," "kama-'dika? mana eva," "sa samana? sann ubhau lokav anusamcarati, dhyayati 'va, lelayati 'va," "sa yad atra kimcit pasyaty, ananvagatas tena bhavati" 'ty-adi-tattvika-sruti-satai?

 :

    -,    ,            ,   ,      .  ,             (-);           ,           (-).      ,       ,    .       (),  :       ,      , ,  ,    ,   ,           ,      .

"prak?te? kriyama?ani gu?ai? karma?i sarvasa?;

aha?kara-vimu?ha-'tma karta 'ham iti manyate."

"nirva?amaya eva 'yam atma j?anamayo 'malah,

du?kha-'j?anamaya dharma?; prak?tes te tu, na 'tmana"

ity-adi-tattvika-sm?ti-satais ca nyaya-vaise?iko-'kta-j?anasya paramartha-bhumau badhitatvac ca. na cai 'tavata nyaya-'dy-aprama?yam; vivak?ita 'rthe deha-'dy-atireka-'n?e badha-'bhavat, yat-para? sabda? sa sabda-'rtha iti nyayat. atmani sukha-'di-mattvasya loka-siddhataya tatra prama?a-'ntara-'napeksanena tad-a??asya 'nuvadatvan na sastra-tatparya-vi?ayatvam iti.

 :

      (), :        ;  ,    , : "  ",       ,      ;       ,   .   ,     ,     .         ,                   ,  :     ,    .                   ,                .

syad etat. nyaya-vaise?ikabhyam atra 'virodho bhavatu; brahma-mimansa-yogabhya? tu virodho 'sty eva; tabhyamin nitye-'svara-sadhanad, atra ce 'svarasya prati?idhyamanatvat. na ca 'tra 'pi vyavaharika-paramarthika-bhedena sesvara-nirisvara-vadayor avirodho 'stu; sesvara-vadasyo 'pasana-paratva-sambhavad iti vacyam; vinigamaka-'bhavat. isvaro hi durj?eya iti nirisvaratvam api loka-vyavahara-siddham aisvarya-vairagyaya 'nuvaditum sakyata, atmana? sagu?atvam iva, na tu kva 'pi sruty-adav isvara? sphu?a? prati?idhyate, yena sesvara-vadasyai 'va vyavaharikatvam avadharyete 'ti. atra 'ucyate: atra 'pi vyavahara-paramartha-bhavenai 'va vyavastha sambhavati;

  ( ):

  . ,       ;    (-)     ,        ,     ()   .   ,   ,       ,         ,         ().      . ,    ,                             .             ,           .

( ):

   :              .

"asatyam aprati??ha? te jagad ahur ani?varam"

ity-adi-sastrair nirisvara-vadasya ninditatvad asminn eva sastre vyavaharikasyai 've 'svara-prati?edhasyai 'svarya-vairagya-'dy-artham anuvadatvau-'cityat. yadi hi laukayatika-mata-'nusare?a nityai-'svarya? na prati?idhyeta, tada paripur?a-nitya-nirdo?ai-'svarya-dar?anena tatra citta-'vesato viveka-'bhyasa-pratibandha? syad iti samkhya-'carya?am asaya?. sesvara-

 :

      ,    ,       ,  ,       ()                 .      :          (         ),   ,        ,        .  ...




   (. 3)


vadasya na kva 'pi ninda-'dikam asti, yeno 'pasana-'di-parataya tac chastram samkocyeta. yat tu

 :

...        - , -             .    :

"na 'sti samkhya-samam j?anam, na 'sti yoga-samam balam.

atra te sam?ayo ma bhuj, j?ana? samkhya? para? matam"

ity-adi vakyam, tad viveka-'n?a eva samkhya-j?anasya dar?ana-'ntarebhya utkar?a? pratipadayati, na tv i?vara-pratisedha-'n?e 'pi. tatha Para?ara-'dy-akhila-?i??a-samvadad api se?vara-vadasyai 'va paramarthikatvam avadharyate. api ca

 :

  ,  ,  ,  ;        ,    ,                ,    (  ),     ,    .  ,       ,     ,         .  :

"Ak?apada-pra?ite ca Ka?ade samkhya-yogayo?

tyajya? ?ruti-viruddho 'n?a? ?ruty-eka-?ara?air n?bhi?.

Jaiminiye ca Vaiyase viruddha-'n?o na ka?cana;

?rutya veda-'rtha-vij?ane ?ruti-para? gatau hi tav"

iti Para?aro-'papura?a-'dibhyo 'pi brahma-mimansaya i?vara-'n?e balavattvam. tatha

 :

  ,   ()   (),      ,  ,   ,    ,     .     ()   ()    ;                  -         (-)   ,  .   :

"nyaya-tantra?y anekani tais-tair uktani vadibhi?;

hetv-agama-sad-acarair yad yuktam, tad upasyatam"

iti Mok?adharma-vakyad api Para?ara-'dy-akhila-?i??a-vyavahare?a brahma-mimansa-nyaya-vai?e?ika-'dy-ukta i?varasadhaka-nyaya eva grahyo, balavattvat. tatha

 :

    :       ;  ,    ,           ,            ,      ,      ,   ,     .   :

"ya? na pa?yanti yogi-'ndra? samkhya api mahe?varam

anadi-nidhana? brahma, tam eva ?ara?a? vraje"

'ty-adi-Kaurma-'di-vakyai? samkhyanam i?vara-'j?anasyai 'va Naraya?a-'dina proktatvac ca.

 :

   ,  -  ,  :        (),     ,       ,   ;  ,               (    ).

ki? ca brahma-mimaisaya i?vara eva mukhyo vi?aya upakrama-'dibhir avadh?ta?. tatra 'i?e tasya badhe ?astrasyai 'va 'prama?yam syad, yat-para? ?abda? sa ?abda-'rtha iti nyayat. samkhya-?astrasya tu puru?artha-tat-sadhana-prak?ti-puru?a-vivekav eva mukhyo vi?aya iti '?vara-pratisedha-'n?e badhe 'pi na 'prama?yam, yat-para? ?abda? sa ?abda-'rtha iti nyayat. ata? savaka?ataya samkhyam eve '?vara-pratisedha-'n?e durbalam iti. na ca brahma-mimansayam api '?vara eva mukhyo vi?ayo, na tu nityai-'?varyam iti vaktum ?akyate; "sm?ty-anavaka?a-do?a-prasa?ga"-rupa-purvapak?asya 'nupapattya nityai-'?varya-vi?i??atvenai 'va brahma-mimansa-vi?ayatva-'vadhara?at. brahma-?abdasya para-brahma?y eva mukhyataya tu "athato para-brahma-jij?ase" 'ti na sutritam iti. etena samkhya-virodhad brahma-yoga-dar?anayo? karye-'?vara-paratvam ami na ?a?kaniyam; prak?ti-svatantrya-'pattya "racana-'nupapatte? ca na 'numanam" ity-adi-brahma-sutra-parampara-'nupapatte? ca; tatha "sa purve?am api guru?, kalena 'navacchedad" iti Yoga-sutra-tadiya-Vyasa-bha?yabhya?

 :

 ,   (-)       ,      .         ,       ,  :     ,    .     ,                   . ,   ,   ,   ,      ,    :     ,    .   ,  ,     ,         .   ,         ,      ;  -       -           ,     .           ,        ,     .   ,     ,    ,           ( ).         ,      -,   :  -       ,   .      -        ( ),    ,      ...




   (. 4)


sphu?am isa-nityata-'vagamac ce 'ti. tasmad abhyupagama-vada-prau?hi-vada-'dinai 'va samkhyasya vyavaharike-'svara-pratisedha-parataya brahma-mimansa-yogabhyam saha na virodha?. abhyupagama-vadas ca sastre d???o, yatha Vi??upura?e:

 :

...        . ,                 (-)    (-),       (-)  .        ,   -:

"ete bhinna-d?sa?, daitya, vikalpa? kathita maya,

k?tva 'bhyupagama? tatra. sa?k?epa? sruyata? mame"

'ti. astu va papina? j?ana-pratibandha-'rtham astika-darsane?v apy a?sata? sruti-viruddha-'rtha-vyavasthapanam. te?u-te?v a?se?v aprama?ya? ca; sruti-sm?ty-aviruddhe?u tu mukhya-vi?aye?u prama?yam asty eva. ata eva Padmapura?e brahma-yoga-darsana'tiriktana? darsanana? ninda 'py upapadyate, yatha tatra Parvati? prati 'svara-vakyam:

 :

   ,  ,             .      .   ,     (-)       ,        .        ;     ,     ,    .    -   ,     ,     , , ,      ,    :

"s??u, devi, pravak?yami tamasani yatha-kramam,

ye?a? srava?a-matre?a patityam j?aninam api.

prathamam hi mayai 'vo 'ktam saiva? pasupata-'dikam.

mac-chakty-avesitair viprai? samproktani tata? param:

Ka?adena tu samproktam sastra? vaise?ika? mahat,

Gautamena tatha nyayam, samkhyam tu Kapilena vai,

dvi-janmana Jaiminina purvam vedamaya-'rthata?

nirisvare?a vadena k?ta? sastram mahattaram.

Dhi?a?ena tatha proktam carvakam ati-garhitam.

daityanam nasana-'rthaya Vi??una Buddha-rupi?a

bauddha-sastram asat prokta? nagna-nilapa?a-'dikam.

mayavadam asac chastram pracchannam bauddham eva ca

mayai 'va kathitam, devi, kalau brahma?a-rupi?a

apartham sruti-vakyanam darsayal loka-garhitam.

karma-svarupa-tyagyatvam atra ca pratipadyate,

sarva-karma-paribhransan nai?karmya? tatra co 'cyate.

paratma-jivayor aikyam maya 'tra pratipadyate,

brahma?o 'sya para? rupa? nirgu?a? darsita? maya.

sarvasya jagato 'py asya nasana-'rtham kalau yuge

veda-'rtha-van maha-sastram mayavadam avaidika?

mayai 'va kathitam, devi, jagata? nasa-kara?ad" iti.

 :

 ,  ,        () ,           .        ,    .    ,  ,     .      ,   ,    .            ,    .  ()      .    ()         ,         .      (),     ,       ,  ,   ,      ,   .         ,  -        .           ,          .            ,     ,    ,  ,    .

adhika? tu brahma-mimansa-bha?ye prapa?citam asmabhir iti. tasmad astika-sastrasya na kasya 'py aprama?yam virodho va; sva-sva-vi?aye?u sarve?am abadhad, avirodhac ce 'ti. nanv eva? puru?a-bahutva-'n?e 'py asya sastrasya 'bhyupagama-vadatva? syat? na syat; avirodhad, brahma-mimansayam apy "a?so nana-vyapadesad" ity-adi-sutra-jatair jiva-'tma-bahutvasyai 'va nir?ayat. samkhya-siddha-puru?a?am atmatva? tu brahma-mimansaya badhyata eva; "atme 'ti tu 'payanti" 'ti tat-sutre?a parama-

 :

        -- (  ).   ,                ,               .

  ,                ?

,  .    :      ,       , -   ,     .    ,       ()    ,    ,          ,  ...




   (. 5)


'tmana eva parama-'rtha-bhumav atmatva-'vadhara?at. tatha 'pi ca sa?khyasya na 'prama?yam; vyavaharika-'tmano jivasye 'tara-viveka-j?anasya mok?a-sadhanatve vivak?ita-'rthe badha-'bhavat. etena sruti-sm?ti-prasiddhayor nanatmai-'katmatvayor vyavaharika-paramarthika-bhedena 'vi-rodha iti brahma-mimansayam prapa?citam asmabhir iti dik.

 :

...  ()         ().   ,      ,         ,       (),    ,      ,    .    ,                        ,        -.

nanv evam api Tattvasamasa-'khya-sutrai? saha 'sya? ?adadhyayya? paunaruktyam iti cen, mai 'vam! sa?k?epa-vistara-rupe?o 'bhayor apy apaunaruktyat. ata eva 'sya? ?adadhyayya yoga-darsanasye 'va Sa?khya-pravacana-sa?j?a yukta. Tattvasamasa-'khya? hi yat sa?k?ipta? sa?khya-darsana?, tasyai 'va prakar?e?a 'bhya? nirvacanam iti. vise?as tv aya? yat ?adadhyayya? Tattvasamasa-'khyo-'kta-'rtha-vistara-matram, yoga-darsane tv abhyam abhyupagama-vada-prati?iddhasye 'svarasya niru-pa?ena nyunata-pariharo 'pi 'ti. asya ca sa?khya-samj?a sanvaya

  ( ):

   ,      ()   ()    ,    "-"?

( ):

  !   ,           .     ,     ,  - ( )   . ,   -      ,          .     ,        ,   -,         ,          ,   .        , ...

"sa?khya? prakurvate cai 'va prak?ti? ca pracak?ate,

tattvani ca catur-vi?sat; tena sa?khya? prakirtita "

ity-adibhyo Bharata-'di-vakyebhya?. sa?khya samyag-vivekena 'tma-kathanam ity artha?. ata? sa?khya-sabdasya yoga-ru?hataya

"tat-kara?a? sa?khya-yoga-'dhigamyam"

ity-adi-sruti?u

"e?a te 'bhihita sa?khye buddhir, yoge tv ima? s??v"

ity-adi-sm?ti?u ca sa?khya-sabdena sa?khya-sastram eva grahyam, na punar artha-'ntara? kalpaniyam iti.

 :

       , :    (),          ();      .           . ,       ,    ,        ,     ,    ()     ,       ,         ,        .

tad ida? mok?a-sastra? cikitsa-sastra-vac catur-vyuham. yatha hi roga arogya? roga-nidana? bhai?ajyam iti catvaro vyuha? samuhas cikitsa-sastrasya pratipadyas, tathai 'va heya? hana? heya-hetur hano-'payas ce 'ti catvaro vyuha mok?a-sastrasya pratipadya bhavanti; mumuk?ubhir jij?asitatvat. tatra trividha? du?kha? heyam; tad-atyanta-niv?ttir hanam; prak?ti-puru?a-sa?yoga-dvara ca 'viveko heya-hetu?; viveka-khyatis tu hano-'paya iti. vyuha-sabdena cai '?am upakara?a-sa?graha?.

 :

   ,   ,     (-).         , ,    ,          : ,     (),  (),  ,     (-),    (-);        .  :      ,    ;      ;  (),      ,    ,    ;     (-)    .    ()     ,    .

tatra ca 'dau phalatvena 'bhyarhitam hanam tat-pratiyogi-vidhayai 'va ca heyam pratipadayi?yan sastra-kara? si?ya-'vadhanaya sastra-'rambham pratijanite :

 :

 ,       ,   ,   ,    ,     ,  ,    ,    :





 1





 I ( 1)


atha trividha-du?kha-'tyanta-niv?ttir atyanta-puru?artha?. 1.

 :

,         . 1.

atha-sabdo 'yam uccara?a-matre?a ma?gala-rupa?. ata eva "ma?gala-'cara?a? si??a-'carad" iti svayam eva pa?cama-'dhyaye vak?yati. arthas tv atra 'tha-sabdasya 'dhikara eva; pra?na-'nantarya-'dinam puru?arthena saha 'nvaya-'sambhavat; j?ana-'dy-anantaryasya ca sutrair eva vak?yama?ataya tat-pratipadana-vaiyarthyat; adhikara-bhinna-'rthatve sastra-

 :

   ()        ().        :       .          ,          ( , );   ,        -,         .               , -        .      ,    ,   ...




   (. 6)


'rambha-pratij?a-'dy-alabha-prasa?gac ca. tasmat puru?arthasyo 'pakramo 'pasamhara-darsanad adhikara 'rthatvam evo 'citam. "tad-ucchitti? puru?artha" ity upasa?haro bhavi?yati 'ti. adhikaras ca 'dhikyena pradhanyena 'rambhanam. arambhas ca yady api sak?ac chastrasyai 'va, tatha 'pi tad-dvara sastra-'rtha-tad-vicarayor api 'ti. tatha ca sadhana-'dy-upakara?a-sahito yathokta-puru?artho 'dhik?ta?, pradhanyena nirupayitum asmabhi? prarabdha iti sutra-vakya-'rtha?.

 :

...        . ,           ,         ().       :     .     ,    .         ,                .  ,     :              ,        .

trividha? adhyatmikam adhibhautika? adhidaivika? ca du?kham. tatra 'tmana? sva-sa?ghata? adhik?tya prav?ttam ity adhyatmikam: sarira? manasa? ca. tatra sarira? vyadhy-ady-uttham, manasa? kama-'dy-uttham. tatha bhutani pra?ino 'dhik?tya prav?ttam ity adhibhautikam, vyaghra-cora-'dy-uttham. devan agni-vayv-adin adhik?tya prav?ttam ity adhidaivika?, daha-sita-'dy-uttham iti vibhaga?. yady api sarvam eva du?kha? manasam, tatha 'pi mano-matra-janyatva-'janyatvabhya? manasatva-'manasatva-vise?a?.

 :

      (),  ()   ().  : ,      ,      ,  ;     .     -   ,    -    . ,       ,  ;    ,    . ,      ,   ,   ,  ;     ,  ,    .          ,         -     ,          .

e?a? trividha-du?khana? ya 'tyanta-niv?tti? sthula-suk?ma-sadhara?yena ni?se?ato niv?tti?. so 'tyanta? parama? puru?artha?, puru?a?a? buddher i??a ity avantara-vakya-'rtha?. tatra sthula? du?kha? vartamana-'vastha?, tac ca dvitiya-k?a?ad upari svayam eva na?k?yati; ato na tatra j?ana-'pek?a; atita? tu prag eva na??a? iti na tatra sadhana-'pek?e 'ti parise?ad anagata-'vastha-suk?ma-du?kha-niv?ttir eva puru?arthataya prak?te paryavasyati. tatha ca Yoga-sutram: "heya? du?kha? anagatam" iti.

 :

               ,     .       ,         ,   ,      .         ,      ,          ;       .      , -       . ,   ,             ,     .      -: ,    ,   ,    .

niv?ttis ca na naso, 'pi tv atita-'vastha; dhva?sa-pragabhavayor atita-'nagata-'vastha-svarupatvat; sat-karya-vadibhir abhava-'na?gikarat. nanu kadacid apy avartamana? anagata? du?kha? aprama?ikam; ata? kha-pu?pa-niv?tti-vat tan-niv?tter na puru?arthatva? yuktam iti. mai 'vam! sarvatra hi sva-sva-karya-janana-saktir yavad-dravya-sthayini 'ti Pata?jale? siddham; daha-'di-sakti-sunyasya 'gny-ade? kvapy adar?anat. sa ca saktir anagata-'vastha-tat-tat-karya-rupa; iyam eva co 'padana-kara?a-svarupa-yogyate 'ty api giyate. ato yavac citta-satta, tavad eva 'nagata-du?kha-satta 'numiyate; tan-niv?ttis ca puru?artha iti. jivan-mukti-da?aya? ca prarabdha-karma-phala-'tiriktana? du?khana? anagata-'vasthana? bija-'khyana? daho, videha-kaivalye tu cittena saha vinasa ity avantara-vise?a?. bija-dahas ca 'vidya-sahakary-uccheda-matram; j?anasya 'vidya-matro-'cchedakatvasya loke siddhatvat. ata eva cittena sahai 'va du?khasya nasa?; j?anasya sak?ad du?kha-'di-nasakatve prama?a-'bhavad iti.

 :

        ,     ;               ,       (-)     .

 ! ,          ,     . ,        ,      .

  !     ,             ,    ;     ,   .         ,     ;    ,      .  ,   ,     (),      ;        .        (-)    ,  ,   ,         (-);         (-)           ;   .            (),    ,     .          ,     ,       .

nanu tatha 'pi du?kha-niv?ttir na puru?artha? sambhavati; du?khasya citta-dharmatvena puru?e tan-niv?tty-asambhavat; du?kha-niv?tti-sabdasya du?kha-'nutpada-'rthakatve 'pi puru?e tasya nitya-siddhatvat. yat tu <kantha-camikara-vat siddhe 'py asiddhatva-bhramat puru?arthata syad>iti, tan na; eva? api puman nirdu?kha iti srava?a-manano-'ttara? du?kha-hana-'rtha? nididhyasana-'dau prav?tty-anupapatte?. bahv-ayasa-

  ( ):

   ,       .     ,      () .     " "   " ",          .   ,  <    ,   , ,      ,     -    >,   .     ,     ,   ,      ,             .     ...




   (. 7)


sadhye hy upaye phala-niscayad eva prav?ttir bhavati; prak?te tu srava?a-mananabhya? siddhatva-j?anan na 'prama?ya-j?ana-'naskandita? phalasya 'siddhatva-niscayo 'sti 'ti. ki? ca bhavatu kadacid bhrama-'dina puru?e-'ccha-vi?ayatva? du?kha-'bhavasya; srutis tu moha-nasini katha? siddhasya phalatva? pratipadayet: "tarati soka? atma-vid," "vidvan har?a-sokau jahati" 'ty-adir iti?

 :

 ...   ,             ?    ,              ,           (        ).  ,   - -         ;         ()   ,    ,   , :           ?

atra 'ucyate: "na nitya-suddha-buddha-mukta-svabhavasya tad-yogas tad-yogad ?ta" iti heya-hetv-avadharaka-sutre?ai 'va 'ya? purva-pak?a? samadhasyate. tatha hi, pratibimba-rupe?a puru?e 'pi sukha-du?khe sta?; anyatha tayor bhogyatva-'nupapatte?. sukha-'di-graha?a? hi bhogo, graha?a? ca tad-akarata. sa ca ku?astha-citau buddher artha-'kara-vat pari?amo na sambhavati 'ty agatya pratibimba-svarupatayam eva pary-avasyati. ayam eva buddhi-v?tti-pratibimbo "v?tti-sarupyam itaratre" 'ti Yoga-sutre?o 'kta?.

 :

   :       ,  ,   ,    :  ,      ,   ,    ,      .  :    ()         ();       ,    .   ()      ,      .            ()    ,           .           -:       .

"sattve tu tapyamane tad-akara-'nurodhi puru?o 'py anu-tapyata iva d?syate" iti Yoga-bha?ye ca tad-akara-'nurodha-sabdena visi?yai 'va tapa-'li-du?khasya pratibimba ukta?. ata eva ca puru?asya buddhi-v?tty-uparage spha?ika? d???anta? sutra-karo vak?yati "kusuma-vac ca ma?ir" iti. vedantibhir api cetane 'dhyastatayai 'va d?sya-bhana? ucyate; sa ca 'dhyasa? pratibimba? vina na gha?eta; j?ana-matrasya 'dhyasatva atmasrayat: adhyasaj j?ana?, j?ana? eva ca 'dhyasa iti. tad etat smaryate 'pi:

 :

  -       (), ,    ,                  .       ,     ,       :      .    ,           ()   .          ;         ,        (   ):    ,      .       :

"tasmi? cid darpa?e sphare samasta vastu-d???aya?;

imas ta? pratibimbanti, sarasi 'va ta?a-druma"

iti. atra hi d???i-sabdo buddhi-v?tti-samanya-paro, yukti-samyat. pratibimbas ca tat-tad-upadhi?u bimba-'karas citta-pari?ama iti. tasmat pratibimba-rupe?a puru?e du?kha-sambandho bhoga-'khyo 'sti. atas tenai 'va rupe?a tan-niv?tte? puru?arthatva? yuktam. ata eva du?kha? ma bhu?jiye 'ti prarthana 'py a-pamara? d?syate.

 :

             ,       .              .       ,           ().  ,         ,  .            .            :      .

tac ca du?kha-bhoga-niv?tte? puru?arthatva? anya-se?ataya na sambhavati 'ti sai 'va svata? puru?artha?; du?kha-niv?ttis tu ka??aka-'di-niv?tti-vat tadarthye?a, na svata? puru?artha?. eva? sukham api na svata? puru?artha?, ki? tu tad-bhoga eva. tad ida? du?kha-bhoga-niv?tte? puru?arthatva? Yoga-bha?ye Vyasa-devair ukta?: "tasmin niv?tte puru?a? punar ida? tapa-traya? na bhu?kte" iti. ata? srutav api du?kha-niv?tte? puru?arthatva? vi?ayata-sambandhenai 'va bodhyam. tad etad Yogavarttike prapa?citam asmabhir iti dik. tad eva? anena sutre?a vyuha-dvaya? sa?k?epe?o 'ddi??a?, vistaras tv anayo? pascad bhavi?yati 'ti.

 :

             - ,      ;      (  )      ,     ,      .             ,       .  ,        ,       -:   ,       . ,    ()              .        -.  ,         ,      .

ata? para? vak?yama?asya hano-'paya-vyuhasya 'ka?k?a-'rtham tad-itare?a? hano-'payatva? pratyaca??e sutra-jatena:

 :

,       ,      ,          (  )     :




   ( 8) I ( 2)


na d???at tat-siddhir, niv?tte 'py anuv?tti-darsanat. 2.

 :

  ()     ,           . 2.



laukikad upayad dhana-'der atyanta-du?kha-niv?tti-siddhir na 'sti. kuta?? dhana-'dina du?khe niv?tte pascad dhana-'-?ye punar api du?kha-'nuv?tti-darsanad ity artha?. tatha ca sruti? "am?tatvasya tu na 'sa 'sti vittene" 'ty-adi?.

 :

  ,     ,     . ?    ,        ,  ,    ,     .         ():      .

nanv eva? dhana-'dy-arjanasya ku?jara-sauca-vad du?kha-'nivartakatve katha? tatra prav?tti?? tatra 'ha:

  ( ):

         ,     (       ),       ?

     :






 I ( 3)


pratyahika-k?ut-pratikara-vat tat-pratikara-ce??anat puru?arthatvam. 3.

 :

           ,    . 3.



d???a-sadhana-janyaya? du?kha-niv?ttav atyanta-puru?arthatvam eva na 'sti, yatha-katham-cit puru?arthatva? tv asty eva. kuta?? pratyahikasya k?ud-du?khasya nirakara?a-vad eva tena dhana-'dina du?kha-nirakara?asya ce??anad anve?anad ity artha?. ato dhana-'dy-arjane prav?ttir upapadyata iti bhava?. ku?jara-sauca-'dikam apy apata-du?kha-nivartakataya manda-puru?artho bhavaty eve 'ti.

 :

  ,   () ,     ()  ,             . ?    ,               ,      .    ,        .       -            ()  .

sa ca d???a-sadhana-jo manda-puru?artho vij?ai? heya ity aha:

 :

 ,    ,   ,    ,   :






 I ( 4)


sarva-'sambhavat sambhave 'pi satta-'sambhavad dheya? prama?a-kusalai?. 4.

 :

       ,  (  )     ,  ,   ,     () . 4.



sa ca d???a-sadhana-jo du?kha-pratikaro du?kha-'du?kha-viveka-sastra-'bhij?air heyo du?kha-pak?e nik?epa?iya?. kuta?? sarva-'sambhavat sarva-du?khe?u d???a-sadhanai? pratikara-'sambhavat. yatra 'pi sambhavas, tatra 'pi pratigraha-papa-'dy-uttha-du?kha-'vasyakatvam aha: sambhave 'pi 'ti; sambhave 'pi d???o-'paya-nantariyaka-'di-du?kha-samparka-'vasyambhavad ity artha?. tatha ca Yoga-sutram: "pari?ama-tapa-sa?skara-du?khair gu?a-v?tti-virodhac ca sarvam eva du?kha? vivekina" iti.

 :

  ,   ,          -;         . ? -     ,           .    ,    ,      , , ,    , :  ,   .    ,           ,     .      -:      ,   , ,  ,   -    .

nanu d???a-sadhana-janye sarvasminn eva du?kha-pratikare du?kha-sambheda-niyamo 'prayojaka?; tatha ca smaryate:

"yan na du?khena sa?bhinna? na ca grasta? anantaram

abhila?o-'panita? ca, tat sukha? sva?-pada-'spadam" iti. 

tatra 'ha:

  ( ):

 !              .    () : " ,     ,                    ".

     :






 I ( 5)


utkar?ad api mok?asya, sarvo-'tkar?a-srute?. 5.

 :

     ,          . 5.



d???a-sadhana-'sadhyasya mok?asya d???a-sadhana-sadhya-rajya-'dibhya utkar?at te?u du?kha-satta 'vadharyate; api-sabdat trigu?a-'tmakatva-'der api. mok?asyo 'tkar?e prama?a? sarvo-'tkar?a-sruter iti; "na ha vai sasarirasya sata? priya-'priyayor apahatir asti; asarira? vava santa? priya-priye na sp?sata" ity-adina videha-kaivalyasyo 'tkar?a-sruter ity artha?.

 :

   ,   ,        ,      ,        .    ()        ,        ().              .    ,        (-)     , : ,     ,        ;     ,       .




   ( 9)


nanu ma bhavatu d???a-sadhanad atyanta-du?kha-niv?tti?; ad???a-sadhanat tu vaidika-karma?a? syat; "apama somam, am?ta abhume" 'ty-adi-sruter iti. tatra 'ha:

  ( ):

        () ;       () ,    ,      (): "  ,   ".

     :






 I ( 6)


avise?as co 'bhayo?. 6.

 :

      . 6.



ubhayor eva d???a-'d???ayor atyanta-du?kha-niv?tty-asadhakatve yathokta-tad-dhetutve ca 'vise?a eva mantavya ity artha?. etad eva Karikayam uktam:

"d???avad anusravika?; sa hy avisuddhi-k?aya-'tisaya-yukta" iti.

guror anusruyata ity anusravo veda?; tad-vihita-yaga-'dir anusravika?. sa d???o-'paya-vad eva 'visuddhya hinsa-'di-papena vinasi-satisaya-phalakatvena ca yukta ity artha?. nanu vaidha-hinsaya? papa-janakatve balavad-ani??a-'nanubandhi-'??a-sadhnatva-rupasya vidhy-arthasya 'nupapattir iti cen, na; vaidha-hinsa-janya-'ni??asye '??o-'tpatti-nantariyakatvene '??o-'tpatti-nantariyaka-du?kha-'dhika-du?kha-'janakatva-rupasya balavad-ani??a-'nanubandhitvasya vidhy-a?sasya 'k?ate?. yat tu vaidha-hinsa-'tirikta-hinsaya eva papa-janakatvam iti, tad asat; sa?koce prama?a-'bhavat; Yudhi??hira-'dina? sva-dharme 'pi yuddha-'dau j?ati-vadha-'di-pratyavaya-pariharaya prayascitta-srava?ac ca;

 :

   ,          ()   ()              ,         .       -:     ;     ,   .    ()  ,        ;         .   ,   ,      ,               ,       .

       ,       ,    ,      ,      .

 .       :  ,   ,     ,     ,     (      ).

      ,      .

  ,        .  ,          ()             ,           ().

"tasmad yasyamy aha?, tata, d???ve 'ma? du?kha-samnidhim

trayi-dharma? adharma-'?hya? kimpaka-phala-samnibham"

iti Marka??eya-vacanac ca. "ahinsan sarva-bhutany anyatra tirthebhya" iti srutis tu vaidha-'tirikta-hinsa-niv?tter i??-sadhnatvam eva vakti, na tu vaidha-hinsaya ani??a-sadhanatva-'bhavam api 'ty-adikam Yogavarttike dra??avyam iti dik.

 :

       -:   ,  ,        ,       (  ,   ).           ,     ,      ,           ,    ,       ;         -.

"na karma?a na prajaya dhanena, tyagenai 'ke am?tatvam ana?ur" iti,

"tam eva viditva 'ti m?tyum eti, na 'nya? pantha vidyate 'yanaya"

'ty-adi-sruti-virodhena tu soma-pana-'dibhir am?tatva? gau?am eva mantavyam;

"a-bhuta-samplava? sthana? am?tatva? hi bha?yata"

iti Vi??upura?at.

 :

       , :  ,  ,  ,           ,     ;     ,            ().     -:             .

tad eva? d???a-'d???o-'payayo? sak?at-parama-puru?artha-'sadhanatve sadhite tad-upaya-'ka?k?aya? viveka-j?ana? upayo vaktavya?. tatra viveka-j?ana? aviveka-'khya-du?kha-hetu-'ccheda-dvarai 'va hano-'paya ity asayena 'dav avivekam eve 'tara-pratisedhena heya-hetutaya parise?ayati pragha??akena:

 :

 ,   ,   ,           ,        ,         (-). ,            ,   (),                  ,    ,  :






 I ( 7)


na svabhavato baddhasya mok?a-sadhano-'padesa-vidhi?. 7.

 :

 ,        ,          . 7.



du?kha-'tyanta-niv?tter mok?atvasyo 'ktataya bandho 'tra du?kha-yoga eva. tasya bandhasya puru?e na svabhavikatva? vak?yama?a-lak?a?am asti,

 :

   ,       ,    ()      .       ()    ,     ,...




   ( 10)


yato na svabhavato baddhasya mok?aya sadhano-'padesasya srautasya vidhir anu??hana? niyojyana? gha?ate. na hy agne? svabhavikad au??yan mok?a? sambhavati; svabhavikasya yavad-dhavya-bhavitvad ity artha?. tad uktam Isvara-gitayam:

"yady atma malino 'svaccho vikari syat svabhavata?,

na hi tasya bhaven muktir janma-'ntara-satair api" 'ti.

yasmin sati kara?a-vilambad vilambo yasyo 'tpattau na bhavati, tasya tat svabhavikam iti svabhavikatva-lak?a?am.

 :

...  ,        ,     (),     ,      .        ;    ,       ,    .     -:         ,   ,           .    :      ,        -    .

nanu sarvado 'palambha-'patter du?khasya svabhavikatva-sa?kai 'va nasti 'ti cen, na; trigu?a-'tmakatvena cittasya du?kha-svabhavatve 'pi sattva-'dhikyena 'bhibhavat sada du?kha-'nupalabdhi-vad atmano 'pi tad-anupalabdhi-sambhavat; du?kha-svabhavikatva-vadibhir bauddhais cittasyai 'va 'tmata-'bhyupagamac ca. athai 'va? atma-na?ad eva mok?o 'stv  iti cen, na; aha? baddho vimukta? sya? iti bandha-samanadhikaranyenai 'va mok?asya puru?arthatvad iti.

  ( ):

 !   ,     ,    ,          .

 .   ,   ,     (), ,     ,    -      (),             .  , ,    ,         .

  ,         .

 .                ,  :   ,      .

bhavatv ananu??hanam, tena kim? ity ata aha:

  ( ):

    ,   ?

     :






 I ( 8)


svabhavasya 'napayitvad ananu??hana-lak?a?am aprama?yam. 8.

 :

                . 8.



svabhavasya yavad-dravya-bhavitvan mok?a-'sambhavena tat-sadhano-'pade??r-sruter ananu??hana-lak?a?am aprama?ya? syad ity artha?.

 :

   ,        ,    ,    ,     ,     ,    -    .

nanu sruti-balad eva 'nu??hana? syat? tatra 'ha:

  ( ):

             ?

     :






 I ( 9)


na 'sakyo-'padesa-vidhir, upadi??e 'py anupadesa?. 9.

 :

,   , ;     ,     . 9.



na 'sakyaya phalayo 'pade?asya 'nu??hana? sambhavati, yata upadi??e 'pi vihite 'py asakyasyo 'paye sa upade?o na bhavati, ki? tu 'pade?a-'bhasa eva; badhita? artha? vedo 'pi na bodhayati 'ti nyayad ity artha?.

 :

      ,          ,      ,       (-).    :      ,    .

atra sa?kate:

 :

      :






 I ( 10)


sukla-pa?a-vad bija-vac cet, 10.

 :

 :      ... 10.



nanu svabhavikasya 'py apayo d?syate, yatha sukla-pa?asya svabhavika? sauklya? rage?a 'paniyate, yatha ca bijasya svabhaviky apy a?kura-saktir agnina 'paniyate; ata? sukla-pa?a-vad bija-vac ca svabhavikasya bandhasya 'py apaya? puru?e sambhavati 'ti tadvad eva tat-sadhano-'padesa? syad iti ced ity artha?.

  ( ):

        . ,      ,        . ,      ,        ,                 .

samadhatte:

 :

    :






 I ( 11)


sakty-udbhava-'nudbhavabhya? na 'sakyo-'padesa?. 11.

 :

      ,      . 11.



ukta-d???antayor api na 'sakyaya svabhavika-'payayo 'pade?o lokana? bhavati. kuta?? sakty-udbhava-'nudbhavabhyam. d???anta-dvaye hi

 :

             . ?       .     ...




   ( 11)


?auklya-'der avirbhava-tirobhavav eva bhavata?, na tu ?auklya-'?kura-?aktyor apayo bhavati; rajaka-'di vyaparir yogi-sa?kalpa-'dibhi? ca rakta-pa?a-bh???a-bijayo? puna? ?auklya-'?kura?akty-avirbhavad ity artha?. nanv eva? puru?e 'pi du?kha-?akti-tirobhava eva mok?o 'stv iti cen, na; du?kha-'tyanta-niv?tter eva loke puru?arthatva-'nubhava? chruti-sm?tyo? puru?arthatva-siddhe? ca, na tu d???antayor iva tirobhava-matrasye 'ti. kim ca du?kha-?akti-tirobhava-matrasya mok?atve kadacid yogi-'?vara-sa?kalpa-'dina ?akty-udbhavasya bh???a-bije?u iva mukte?v api sambhavena 'nirmok?a-'pattir iti.

 :

...   ()   ()    ,           .    ,                           .

  ,              .

 .            ,          ;     ,    .  ,           ,  -                           :   .

svabhavato bandha? nirak?tya nimittebhyo 'pi bandha? apakaroti sutra-jatena. puru?e du?khasya naimittikatve 'pi j?ana-'dy-upayo 'cchedyatva? na gha?eta; anagata-'vastha-suk?ma-du?khasya yavad-dravya-bhavitvad ity a?ayena naimittikatva? nirakriyate.

 :

   ,           -  .      :        ,           ,       ,    .






 I ( 12)


na kala-yogato, vyapino nityasya sarva-sambandhat. 12.

 :

   -   ,   ,     . 12.



na 'pi kala-sambandha-nimittaka? puru?asya bandha?. kuta?? vyapino nityasya kalasya sarva-'vacchedena sarvada mukta-'mukta-sakala-puru?a-sambandhat; sarva-'vacchedena sada sakala-puru?a?a? bandha-'patter ity artha?. atra ca prakara?e kala-de?a-karma-'dina? nimittatva-samanya? na 'palapyate; ?ruti-sm?ti-yuktibhi? siddhatvat; kim tu yan naimittikatva? pakaja-rupa-'di-van nimitta-janyatva?, tad eva bandhe prati?idhyate, puru?e bandhasyau 'padhikatva-'bhyupagamat. nanu kala-'di-nimittakatve 'pi sahakary-antara-sambhava-'sambhavabhya? vyavastha syad iti ced, eva? sati yat-sa?yoge saty ava?ya? bandhas, tatrai va sahakari?i laghvad bandho yukta?; puru?e bandha-vyavaharasyau 'padhikatvena 'py upapatter iti k?ta? naimittikatvene 'ti.

 :

         . ?    ,     ,              ,    ; -     :            .       , ,          ,       ;        ,       (     ),         ().

          ,              .

 ,             ,       ;              ,         .






 I ( 13)


na de?a-yogato 'py asmat. 13.

 :

        -   . 13.



de?a-yogato 'pi na bandha?. kuta?? asmat purva-sutro-'ktan mukta-'mukta-sarva-puru?a-sambandhat; muktasya 'pi bandha-'patter ity artha?.

 :

    -   . ?    ,    ,        ,        ,   ,      :       .






 I ( 14)


na 'vasthato, deha-dharmatvat tasya?. 14.

 :

    -  ,     . 14.



sa?ghata-vi?e?a-rupata-'khya deha-rupa ya 'vastha, na tan-nimittato 'pi puru?asya bandha?. kuta?? tasya avasthaya deha-dharmatvat; acetana-dharmatvad ity artha?. anya-dharmasya sak?ad anya-bandhakatve 'tiprasa?gat; muktasya 'pi bandha-'patter ity artha?.

 :

,           ,      . ?    ,      ,     .          ,               .

nanu puru?asya 'py avasthaya? ki? badhakam? tatra 'ha:

  ( ):

          ?

     :






 I ( 15)


asa?go 'yam puru?a iti. 15.

 :

      . 15.



iti-?abdo hetv-arthe. puru?asya 'sa?gatvad avasthaya deha-matra-

 :

       .       ,    ...




   ( 12)


dharmatvam iti purva-sutre?a 'nvaya?. puru?asya 'vastha-rupa-vikara-svikare vikara-hetu-sa?yoga-'khya? sa?ga? prasajyete 'ti bhava?. asa?gatve ca sruti?: "sa yad atra ki?cit pasyaty, ananvagatas tena bhavati; asa?go hy aya? puru?a" iti. sa?gas ca sa?yoga-matra? na bhavati; kala-desa-sambandhasya purva? uktatvat; sruti-sm?ti?u padma-pattra-stha-jalene 'va padma-pattrasya 'sa?gataya? puru?a-'sa?gataya? d???antata-srava?ac ca.

 :

...,      .    ,           ,         (),      .          ():      ,      ;        .         ,           ;   ,                ,       .






 I ( 16)


na karma?a, 'nya-dharmatvad atiprasaktes ca. 16.

 :

    - ,      ,   -    . 16.



na vihita-ni?iddha-karma?a 'pi puru?asya bandha?; karma?a? anatma-dharmatvat; any-dharme?a sak?ad anyasya bandhe ca muktasya 'pi bandha-'patte?. nanu sva-svo-'padhi-karma?a bandha-'?gikare na 'ya? do?a ity asayena hetv-antaram aha: atiprasaktes ce 'ti. pralaya-'dav api du?kha-yoga-rupa-bandha-'pattes ce 'ty artha?. sahakary-antara-vilambato vilamba-kalpana? ca prag eva nirak?ta? "na kala-yogata" ity-adi-sutra iti.

 :

     -     (),     - ();           ,        .

     ,      (),     .

 ,     :   -    .    ,                   ()    .       -       ,      -     .

nanv eva? du?kha-yoga-rupo 'pi bandha? karma-samanadhikara?ya-'nurodhena cittasyai 'va 'stu; du?khasya citta-dharmataya? siddhatvac ca. kim-artham puru?asya 'pi kalpyate bandha? ity asa?kayam aha:

  ( ):

  ,                     ();          .              ?

    :






 I ( 17)


vicitra-bhoga-'nupapattir any-dharmatve. 17.

 :

       ,       . 17.



du?kha-yoga-rupa-bandhasya citta-matra-dharmatve vicitra-bhoga-'nupapatti?. puru?asya hi du?kha-yoga? vina 'pi du?kha-sak?atkara-'khya-bhoga-svikare sarva-puru?a-du?kha-'dina? sarva-puru?a-bhogyata syan, niyamaka-'bhavat. tatas ca 'ya? du?kha-bhokta 'ya? ca sukha-bhokte 'ty-adi-rupa-bhoga-vaicitrya? no 'papadyete 'ty artha?. ato bhoga-vaicitryo-'papattaye bhoga-niyamakataya du?kha-'di-yoga-rupo bandha? puru?e 'pi svikarya?. sa ca puru?e du?kha-yoga? pratibimba-rupa eve 'ti prag evo 'kta?. pratibimbas ca svo-'padhi-v?tter eva bhavati 'ti na sarva-pumsa? sarva-du?kha-bhoga iti bhava?. citta-v?tti-bodhe puru?asya 'nadi? sva-svami-bhava? sambandho hetur iti Yoga-bha?yad aya? siddhanta? siddha?. citte ca puru?asya svatva? sva-bhukta-v?tti-vasana-vattvam iti. yat tu <cittasyai 'va bandha-mok?au, na puru?asye 'ti sruti-sm?ti?u giyate, tad bimba-rupa-du?kha-yoga-rupa? paramarthika? bandha? adaya bodhyam.

 :

            ,     ()   .       ,    ,      ,  -            .      ,   ,      ,    ,   . ,        ,   ,             .      ,            ().    ,           ,        .  -    :                 .              ()   ,     .        ,  ,  <     ,   >,       ,          ().

sak?at-prak?ti-nimittakatvam api bandhasya 'pakaroti:

 :

          ():






 I ( 18)


prak?ti-nibandhanac cen, na, tasya api paratantryam. 18.

 :

 ,     ,   ,      . 18.



nanu prak?ti-nimittad bandho bhavatv  iti cen, na, yatas tasya api bandhakatve sa?yoga-paratantrya? uttara-sutre vak?yama?am asti. sa?yoga-vise?a? vina 'pi bandhakatve pralaya-'dav api du?kha-bandha-prasa?gad ity artha?. prak?ti-nibandhana ced iti pa?he tu prak?ti-nibandhana ced baddhate 'ty artha?.

 :

      .

 ,          ,       .    ,           ,            ()    .      prak?ti-nibandhana ced   :     ,    .




   ( 13)


ato yat-para-tantra prak?tir bandha-kara?a? sambhavet, tasmad eva sa?yoga-vise?ad aupadhiko bandho, 'gni-samyogaj jalau-'??ya-vad iti sva-siddhantam anenai 'va prasa?gena 'ntarala eva 'vadharayati:

 :

, ,      ()     ,       (-),     ,    -    .   ,   ,    ,     :






 I ( 19)


na nitya-suddha-buddha-mukta-svabhavasya tad-yogas tad-yogad ?te. 19.

 :

 ,      ,   ,     (),       (). 19.



tasmat tad-yogad ?te prak?ti-sa?yoga? vina na puru?asya tad-yogo bandha-samparko 'sti; api tu tata eva bandha?. bandhasyau-'padhikatva-labhaya na?-dvayena vakro-'kti?. yadi hi bandha? prak?ti-sa?yoga-janya? syat pakaja-rupa-vat, tada tadvad eva tad-viyoge 'py anuvarteta. na ca dvitiya-k?a?a-'der du?kha-nasakatva? kalpyam; kara?a-nasasya karya-nasakataya? k?ptatvena tenai 'vo 'papattav asmabhis tad-akalpanat. v?ttir hi du?kha-'der upadanam. ato dipa-sikha-vat k?a?a-bha?guraya v?tter asu-vinasitvenai 'va tad-dharma?a? du?khe-'ccha-'dinam asu-vinasa? sambhavati 'ti. ata? prak?ti-viyoge bandha-'bhavad aupadhika eva bandho, na tu svabhaviko naimittiko ve 'ti. tatha sa?yoga-niv?ttir eva sak?ad hano-'paya ity api vakro-'kti-phalam. tatha ca sm?ti?:

 :

,      ,       ,      ,     ; ,      .       ()  ,       .          (     ),             .        ,       ;             ,     , -        .             ().       ,   ,                ,   .  ,       ,    ,          .           ,         .       ():

"yatha jvalad-g?ha-'sli??a-g?ha? vicchidya rak?yate,

tatha sado?a-prak?ti-vicchinno 'ya? na socati"

iti. vaise?ika?am iva paramarthiko du?kha-yoga iti bhramo ma bhud ity etad-artha? nitye 'ty-adi. yatha svabhava-chuddhasya spha?ikasya raga-yogo na japa-yoga? vina gha?ate, tathai 'va nitya-suddha-'di-svabhavasya puru?asyo 'padhi-sa?yoga? vina du?kha-sa?yogo na gha?ate; svato du?kha-'dy-asabhavad ity artha?. tad uktam Saure:

"yatha hi kevalo rakta? spha?iko lak?yate janai?

ra?jaka-'dy-upadhanena, tadvat parama-puru?a" iti.

 :

    ,    ,    ,      ,     ,    .         ,    ,  ,       .                    ,     ,      ,          ;   ,             .     -:         -     ,       .

nityatva? kala-'navacchinnatva?, suddha-'di-svabhavatva? ca nitya-suddhatva-'dikam. tatra nitya-suddhatva? sada-papa-pu?ya-sunyatva?, nitya-buddhatva? alupta-cid-rupatva?, nitya-muktatva? sada-paramar-thika-du?kha-'yuktatvam. pratibimba-rupa-du?kha-yogas tv aparamarthiko bandha iti bhava?. atmano nitya-suddhatva-'dau ca srutir "ayam atma san-matro nitya? suddho buddha? satyo mukto nira?jano vibhur" ity-adi?.

 :

    ,            .  :          ;        ;            .     ,          ,  .            ():       ,  , , , , ,   .

nanv asya manana-sastratvad atra 'rthe yuktir api vaktavye 'ti cet, satyam. na tad-yogas tad-yogad ?ta ity anena nitya-suddhatva-'dau yuktir apy uktai 'va. tatha hy atmano nityatva-vibhutva-'dika? tavan nyaya-'di-darsane?v eva sadhitam. tatra nityasya vibhor atmano yad-yoga? vina du?kha-'dy-akhila-vikarair yogo na bhavati, tasyai 'va 'nta?kara?asya sarva-sammata-kara?asya tad-upadana-kara?atvam eva yukta? laghavat; sarva-vikare?v anta?kara?asyai 'va 'nvaya-vyatirekabhya? ca. na punar antar-vikare?u manaso nimittatva? atmanas co 'padanatva? yuktam;

 :

     ,     (-),          .

 .      ,                 .  :   ,    ,         .           ,     ,     -,                  (),        ;                  .            ,       ;...




   ( 14)


kara?a-dvaya-kalpane gauravat. nanv aha? sukhi du?khi karomi 'ty-ady-anubhavad atmano vikaro-'padanatva-siddhir iti cen, na; aha? gaura ity-adi-bhrama-sata-'nta?patitvena 'prama?ya-sa?ka-'skanditatayo 'kta-pratyak?a?a? ukta-tarka-'nug?hita-'numana-'pek?aya durbalatvat. atmanas cin-matratve tu yuktir agre vak?yata iti dik. asya sutrasyai 'va 'rtha? Karikaya 'py ukta? :

 :

...           ().

     ,    " ", " ", " ",            .

 .           ,     ,           ,    ,  ,     .     ,        ,       .        -:

"tasmat tat-sa?yogad acetana? cetanavad iva li?gam,

gu?a-kart?tve ca tatha karte 'va bhavaty udasina" iti.

kart?tva? atra du?khitva-'di-sakala-vikaro-'palak?a?am. tatha Yoga-sutre 'py asya sutrasyai 'va 'rtha ukta?: "dra???-d?syayo? sa?yogo heya-hetur" iti; Gitaya? ca:

"puru?a? prak?ti-stho hi bhu?kte prak?ti-jan gu?an" iti.

prak?ti-stha? prak?tau sa?yukta?. tatha ca srutav api:

"atme-'ndriya-mano-yukta? bhokte 'ty ahur mani?i?a" iti.

 :

  -          ;    ,      ,      .       ,     .      -     :       ,    ;    :  ,   ,    .        .        () :     ,    ,   .

na ca kala-'di-vad eva prak?ti-sa?yogo 'pi mukta-'mukta-puru?a-sadhara?ataya katha? bandha-hetur iti vacyam; janma-'para-namna? sva-sva-buddhi-bhava-'panna-prak?ti-sa?yoga-vise?asyai 'va 'tra sa?yoga-sabda-'rthatvat; Yoga-bha?ye Vyasais tatha vyakhyatatvat; buddhi-v?tty-upadhinai 'va puru?e du?kha-yogac ca. vaise?ika-'di-vad eva bhoga-janakata-'vacchedakatvena 'nta?kara?a-sa?yoge vaijatya? ca 'smabhir api '??am. ato na su?upty-adau bandha-prasa?ga?. svatva? ca sva-bhukta-v?tti-vasana-vattvam. yat-ki?cit-v?tti-tat-sa?skara-pravaho 'py anadir; ata? sva-svami-bhava-vyavasthiti?.

 :

   :         ,  ,       ,        ,   ?     ()        ,       (),    ;         -.  ,           ,   . ,       ,       ,          .               ()   .          ()   ,     .         ,             .

kascit tu prak?ti-puru?ayo? sa?yoga-'?gikare puru?asya pari?ama-sa?gau prasajyeyatam; ato 'tra 'viveka eva yoga-sabda-'rtho, na tu sa?yoga iti. tan na; "tad-yogo 'py avivekad" iti sutre?a 'vivekasya yoga-hetutaya eva sutra-kare?a vak?yama?atvat; "sva-svami-saktyo? svarupo-palabdhi-hetu? sa?yogas," "tasya hetur avidye" 'ti sutrabhya? Pata?jale 'pi sa?yoga-hetutvasyai 'va 'vidyaya uktatvac ca. ki? ca viveka-'bhava-rupasya 'vivekasya sa?yogatve pralaya-'dav api prak?ti-puru?-sa?yoga-sattvena bhoga-'dy-apatti?. mithyaj?ana-rupasya 'vivekasya ca sa?yogatve atma-'sraya?; pum-prak?ti-sa?yogasya 'j?ana-'di-hetutvad iti. tasmad aviveka-'tirikto yogo vaktavya?; sa ca sa?yoga eva, 'nyasya 'prama?ikatvat. sa?yogas ca na pari?ama?; samanya-gu?a-'tirikta-dharmo-'tpattyai 'va pari?amitva-vyavaharat; anyatha ku?asthasya sarvagatatva-rupa-vibhutva-'nupapatte?. na 'pi sa?yoga-matra? sa?ga?; pari?ama-hetu-sa?yogasyai 'va sa?ga-sabda-'rthataya uktatvad iti.

 :

   :       ,          ()  ;    "yoga"       (),    .

 . -,             -       . -,                                  .  ,   ,     ,   ,  -                   .   ,    ,    ,        (   ),               . ,   ()      ,        (),      .      ;        ,   ,     ;            .        (); ,    ,       ,     .

nanu tatha 'pi katha? vibhvo? prak?ti-puru?ayor mahad-adi-hetur anitya? sa?yogo gha?ata iti cen, na; prak?te? paricchinna-'paricchinna-trividha-gu?a-samudaya-rupataya paricchinna-gu?a-'vacchedena puru?a-sa?yogo-'

 :

                ,  ,     ()   ?

  .        (),   ,    ,        ...




   ( 15)


'tpatte? sambhavat; ?ruti-sm?ti-siddhatvat prak?ti-sa?yoga-k?obhayor iti. etac ca Yogavarttike prapa?citam asmabhi?. aparas tu bhogya-bhokt?-yogyatai 'va 'nayo? sa?yoga ity aha. tad api na; yogyataya nityatve j?ana-nivartyatva-'nupapatte?; anityatve kim aparaddham sa?yogena, pari?amitva-'patte? samanatvat? bhogya-bhokt?-yogyataya? sa?yoga-rupatvasya sutra-'di?v anuktatvena 'prama?ikatvac ce 'ti. tasmat sa?yoga-vise?a eva 'tra bandha-'khya-heya-hetutaya sutra-kara-'bhipreta iti svayam bandha-hetur avadharita?.

 :

...  ;           ()   ().         -.    ,            .   .      ,         .    ,       ,         ?  ,   ,           ,       ,    .  ,            ,    ,  ;        .

idani? nastika-'bhipreta api bandha-hetavo nirakartavya?. tatra "?ad-abhij?o dasa-balo 'dvaya-vadi vinayaka" ity-Anusasana-'di-siddha? k?a?ika-vij?ana-'tma-vadino bauddha-prabheda evam ahu?: na 'sti prak?ty-adi bahya? vastu, yena tat-sa?yogad aupadhikas tattviko va bandha? syat; ki? tu k?a?ika-vij?ana-sa?tana-matram advitiyam tattvam; anyat sarva? sa?v?tika?, sa?v?tis ca 'vidya mithya-j?ana-'khya; tata eva bandha  iti. tatha ca tair ukta?:

"abhinno 'pi hi buddhy-atma viparyasa-nidarsanai?

grahya-grahaka-sa?vitti-bhedavan iva lak?yate" iti.

tan-mata? adau nirakriyate:

 :

       ,     () . ,   ,      ,  -,      ,   ,    ,         (-),  :     ,    , -          . ,          .       (),       ,   ;      .   :  ,       , -         ,    .      :






 I ( 20)


na 'vidyato 'py, avastuna bandha-'yogat. 20.

 :

    - ,      - . 20.



api-sabda? purvokta-kala-'dy-apek?aya. avidyato 'pi na sak?ad bandha-yogo 'dvaita-vadinam; te?a? avidyaya apy avastutvena taya bandha-'naucityat. na hi svapna-rajjva bandhana? d???am ity artha?. bandho 'py avastava  iti cen, na; svaya? sutra-kare?a nirakari?yamanatvat; vij?ana-'dvaita-srava?o-'ttara? bandha-niv?ttaye yoga-'bhyasa-'bhyupagama-virodhac ca; bandha-mithyatva-srava?ena bandha-niv?tty-akhya-phala-siddhatva-niscayat tad-artha? bahv-ayasa-sadhya-yoga-'nu??hana-'sambhavad iti.

 :

 / ()            .                 ;        - (), -      .   ,            .

        ().

 . -,          . -,                       ;  -           ,           ,              .






 I ( 21)


vastutve siddhanta-hani?. 21.

 :

    ,       . 21.



yadi ca 'vidyaya vastutva? svikriyate, tada sva-'bhyupagatasya 'vidya-'n?tatvasya hanir ity artha?.

 :

   ,         (),            .






 I ( 22)


vijatiya-dvaita-'pattis ca. 22.

 :

       . 22.



ki? ca 'vidyaya vastutve k?a?ika-vij?ana-sa?tanad vijatiya? dvaita? prasajyeta; tac ca bhavatam ani??am ity artha?. sa?tana-'nta?pati-vyaktina? anantyat sajatiya-dvaita? i?yata eve 'ty asayena vijatiye 'ti vise?a?am. nanv avidyaya api j?ana-vise?atvad avidyaya 'pi katha? vijatiya-dvaitam iti cen, na; j?ana-rupa-'vidyaya bandho-'ttarakalinataya vasana-rupa-'vidyaya eva tair bandha-hetutva-'bhyupagamat. vasana tu j?anad vijatiya

 :

 ,       ,       ,        ;       .   ()     ,          -    ,     .

       ,    -      ?

  .          ,   ,              ().          ...




   ( 16)


've 'ti. ebhi? ca sutrair Brahma-mimansa-siddhanto nirakriyata iti bhramo na kartavya?; Brahma-mimansaya? kena 'pi sutre?a 'vidya-matrato bandhasya 'nuktatvat; "avibhago vacanad" ity-adi-sutrair Brahma-mimansaya abhipretasya 'vibhaga-lak?a?a-'dvaitasya 'vidya-'di-vastavatve 'py avirodhac ca. yat tu vedanti-bruva?am adhunikasya maya-vadasya 'tra li?ga? d?syate, tat te?am api vij?ana-vady-ekadesitaya yuktam eva "mayavadam asac-chastram pracchannam bauddham eva ca mayai 'va kathitam, devi, kalau brahma?a-rupi?e" 'ty-adi-Padmapura?a-stha-Siva-vakya-paramparabhya?. na tu tad vedanta-matam; "veda-'rtha-van maha-sastram mayavadam avaidikam" iti tad-vakya-se?ad iti. maya-vadino 'tra ca na sak?at prativaditvam, vijatiye 'ti vise?a?a-vaiyarthyat; maya-vade sajatiya-dvaitasya 'py an-abhyupagamad iti. tasmad atra prakara?e vij?ana-vadinam bandha-hetu-vyavasthai 'va sak?an nirakriyate; anayai 'va ca ritya navinanam api pracchanna-bauddhanam maya-vadinam avidya-matrasya tucchasya bandha-hetutva? nirak?ta? veditavyam. asman-mate tv avidyaya? ku?astha-nityata-rupa-paramarthikatva-'bhave 'pi gha?a-'di-vad vastavatvena vak?yama?a-sa?yoga-dvara bandha-hetutve yathokta-badha-'navakasa?. eva? yoga-mate brahma-mimansa-mate 'pi 'ti.

 :

... .      ,       (-);         ,        .  ,    ,    (),   ,      ,         .    ,         (),  -,           .         -:      (),     ,       ,  ,   ...       ,       : ...   ,     .            ,    ()     ,        .  ,          ;                , ,      ,  .    ,          ,       ,     ,       ,     ;        .         ,     .

?a?kate :

 :

  :






 I ( 23)


viruddho-'bhaya-rupa cet. 23.

 :

 ,   ()    ... 23.



nanu viruddha? yad ubhaya? sad asac ca sad-asad-vilak?a?a? va, tad-rupai 'va 'vidya vaktavya? ato na taya paramarthika-'dvaita-bha?ga  iti ced ity artha?. svaya? tu sad-asattvam prapa?casya yad vak?yati, tatra sattva-'sattve vyakta-'vyaktatva-rupatvad viruddhe eva na bhavata iti sucayitu? viruddha-pado-'padanam.

 :

      ,            ,  ,      ,    (-). , -           .       ()  ,    :            ,   ,     ,     .

pariharati :

 :

  :






 I ( 24)


na tad?k-padartha-'pratite?. 24.

 :

,        . 24.



sugamam. api ca 'vidyaya? sak?ad eva du?kha-yoga-'khya-bandha-hetutve j?anena 'vidya-k?aya-'nantaram prarabdha-bhoga-'nupapatti?; bandha-paryayasya du?kha-bhogasya kara?a-na?ad iti. asmad-adi-mate tu na 'ya? do?a?; sa?yoga-dvarai 'va 'vidya-karma-'dina? bandha-hetutvat. janma-'khyas ca sa?yoga? prarabdha-samaptim vina na nasyati 'ti.

 :

   (        ).  ,         ,    ,                     (-);   ,   ,       .        ,   ,           .  ,  ,     ,         .

puna? ?a?kate :

 :

  :






 I ( 25)


na vaya? ?a?-padartha-vadino vaise?ika-'di-vat. 25.

 :

       ,    . 25.



nanu vaise?ika-'dy-astika-van na vaya? ?a?-?o?asa-'di-niyata-padartha-

 :

  ,         ,      ,   ,   - ...




   ( 17)


vadinah. ato 'pratito 'pi sad-asad-atmaka? sad-asad-vilak?a?o va padartho 'vidye 'ty abhyupeyam iti bhava?.

 :

....     : ,   ,            ,   ,     ,        .

pariharati :

 :

  :






 I ( 26)


aniyatatve 'pi na 'yauktikasya sa?graho, 'nyatha balo-'nmatta-'di-samatvam. 26.

 :

      ,    , ;         ,    . 26.



padartha-niyamo ma 'stu, tatha 'pi bhava-'bhava-virodhena yukti-viruddhasya sad-asad-atmaka-padarthasya sa?graho bhavad-vacana-matrac chi?ya?a? na sambhavati; anyatha balaka-'dy-uktasya 'py ayauktikasya sa?graha? syad ity artha?. sruty-adika? ca 'sminn arthe sphu?a? na 'sti; yukti-virodhena ca sa?digdha-sruter artha-'ntara-siddhir iti bhava?.

 :

   ,       ,   , -      ,     ,      ,       .            ,     .    ,     ()           ;               .

"na 'sad-rupa na sad-rupa maya nai 'vo 'bhaya-'tmika

sad-asadbhyam anirvacya mithya-bhuta sanatani"

'ty-adi-Saura-'di-vakyana? tv ayam artha?:

"vikara-janani? mayam asta-rupam aja? dhruvam"

'ty-adi-sruti-siddha maya-'khya prak?ti? paramartha-sati na bhavati, purva-purva-vikara-rupai? prati-k?a?am apayat; na 'pi paramartha-'sati bhavati, artha-kriya-karitvena ?a?a-s??ga-vilak?a?atvat; na 'pi tad-ubhaya-'tmika virodhac ca. ata? sad-asadbyam anirvacya saty eve 'ty asaty eve 'ti ca nirdharyo 'pede??um asakya; ki? tu mithya-bhuta laya-'khya-vyavaharika-'sattvavati pari?ami-nityata-rupa-vyavaharika-sattvavati ce 'ti. etac ca 'gre prapa?cay?yama iti dik. etat-prakara?o-'panyastani ca sarva?y eva du?a?any adhunike 'pi maya-vade yojaniyani.

 :

      -   , :     ,  ,    ;      ,    ,     :    (),       ,     , ,    ,     (-),              .        (-),                .              . ,         ,                ; ,   (-)   ,       ,   ,          ,      .       .    ,    ,       .

apare nastika ahu?: k?a?ika bahya-vi?aya? santi, te?a? vasanaya jivasya bandha  iti. tad api du?ayati:

 :

   (  )  :    ,   -   ()       .     :






 I ( 27)


na 'nadi-vi?ayo-'paraga-nimittako 'py asya. 27.

 :

           . 27.



asya 'tmana? pravaha-rupe?a 'nadir ya vi?aya-vasana, tan-nimittako 'pi bandho na sambhavati 'ty artha?. nimittato 'py asye 'ti pa?has tu samicina?. atra hetum aha:

 :

   ,              ,    .     nimittato 'py asya   .    :






 I ( 28)


na bahya-'bhyantarayor upara?jyo-'para?jaka-bhavo 'pi, desa-vyavadhanat, Srughna-stha-Pa?aliputra-sthayor iva. 28.

 :

            -   ,  ,      ,     . 28.



tan-mate paricchinno deha-'ntar-stha eva 'tma. tasya 'bhyantarasya na bahya-vi?aye?a saho 'para?jyo-'para?jaka-bhavo 'pi sambhavati. kuta?? Srughna-stha-Pa?aliputra-sthayor iva desa-vyavadhanad ity artha?. sa?yoge saty eva hi vasana-'khya uparago d???a?; yatha ma?ji??ha-vastrayor, yatha va pu?pa-spha?ikayor iti.

 :

            .    ,                  . ? -   ,  ,      ,     .   (),   ,        ; , ,       ,      .




   ( 18)


api-sabdena sva-mate 'pi sa?yoga-'bhava-'di? samucciyate.  Srughna-Pa?aliputrau viprak???au desa-vise?au.

 :

  / ()       ,               .             .

nanu bhavatam indriya?am iva 'smakam atmano vi?aya-dese gamanad vi?aya-sa?yogena vi?ayo-'parago vaktavya?. tatra 'ha:

  ( ):

   ,      ,           ,            .

     :






 I ( 29)


dvayor eka-desa-labdho-'paragan na vyavastha. 29.

 :

          ,     . 29.



dvayor baddha-mukta-'tmanor ekasmin vi?aya-dese labdha-vi?ayo-'paragan na bandha-mok?a-vyavastha syat; muktasya 'pi bandha-'pattir ity artha?.

 :

   ,                    ,           ;      :       .

atra sa?kate:

 :

     :






 I ( 30)


ad???a-vasac cet, 30.

 :

 :       ( )... 30.



nanv eka-desa-sambandhena vi?aya-sa?yoga-samye 'py ad???a-vasad evo 'paraga-labha  iti ced ity artha?.

 :

              ,           ()     .

pariharati :

 :

  :






 I ( 31)


na dvayor eka-kala-'yogad upakaryo-'pakaraka-bhava?. 31.

 :

, -          . 31.



k?a?ikatva-'bhyupagamad dvayo? kart?-bhoktror eka-kala-'sattvena no 'pakaryo-'pakaraka-bhava?; na kart?-ni?tha-'d???ena bhokt?-ni?tho vi?ayo-'paraga? sambhavati 'ty artha?.

 :

   ,          (),  -          ()     ()       ;    ,    ,        ,    .

sa?kate :

 :

 :






 I ( 32)


putra-karma-vad iti cet, 32.

 :

 :     ... 32.



nanu yatha pit?-ni??hena putra-karma?a putrasyo 'pakaro bhavati, tadvad vyadhikara?enai 'va 'd???ena vi?ayo-'paraga? syad ity artha?.

  ( ):

   ,             ,            ,      (  )    .

d???anta-'siddhya pariharati :

 :

        :






 I ( 33)


na 'sti hi tatra sthira eka-'tma, yo garbhadhana-'dina sa?skriyeta. 33.

 :

      ,  ,     ()     . 33.



putre??ya 'pi tan-mate putrasyo 'pakaro na gha?ate. hi yasmat tatra tan-mate garbhadhanam arabhya janma-paryanta? sthayi eka atma na 'sti, yo janmo-'ttarakalina-karma-'dhikara-'rtham putre??ya sa?skriyete 'ti d???antasya 'py asiddhir ity artha?. asman-mate tu sthairya-'bhyupagamat tatra 'py ad???a-samanadhikaranyam eva 'sti; putre??ya janitena putro-'padhi-ni??ha-'d???enai 'va putro-'padhi-dvara putrasyo 'pakarad ity asman-mate 'pi na d???anta-'siddhir iti bhava?.

 :

           ()     .       ,  (hi)               ,  ,                 .    ,       ,              ;             ,           ; -          .

nanu bandhasya 'pi k?a?ikatvad aniyata-kara?ako 'bhava-kara?ako va bandho 'stv  ity asayena 'paro nastika? pratyavati??hate:

 :

 :       ,             ,     :






 I ( 34)


'sthira-karya-'siddhe? k?a?ikatvam. 34.

 :

     ,   . 34.




   ( 19)


bandhasye 'ti se?a?. bhavas tu 'kta eva. atra 'ya? prayoga?: vivada-'spada? bandha-'di k?a?ikam; sattvat; dipa-sikha-'di-vad iti. na ca gha?a-'dau vyabhicara?; tasya 'pi pak?a-samatvat. etad evo 'ktam sthira-karya-'siddher iti.

 :

...     .       .       :        ;   ;      .      ()      ,           .         :      .

samadhatte :

 :

  :






 I ( 35)


na, pratyabhij?a-badhat. 35.

 :

,     . 35.



na kasya 'pi k?a?ikatvam; yad eva 'ha? adrak?a?, tad eva 'ha? sp?sami 'ty-adi-pratyabhij?aya sthairya-siddhe? k?a?ikatvasya badhat; pratipak?a-'numanene 'ty artha?. tad yatha: bandha-'di sthiram; sattvat; gha?a-'di-vad iti. asman-mata eva 'nukula-tarka-sattvena na sat-pratipak?ata. pradipa-'dau ca suk?ma-'neka-k?a?a-'nakalanena k?a?ikatva-bhrama eva pare?am iti.

 :

     .    ,      ,   ,     () :  ,   ,   .    :       ;   ;    .             ,      .        ,         -       .






 I ( 36)


sruti-nyaya-virodhac ca. 36.

 :

        . 36.



"sad eva, saumye, 'dam agra asit," "tama eve 'dam agra asid" ity-adi-srutibhi? "katham asata? saj jayete" 'ty-adi-srauta-'di-yuktibhis ca karya-kara?a-'tmaka-'khila-prapa?ce k?a?ikatva-'numanasya virodhan na k?a?ikatva? kasya 'pi 'ty artha?.

 :

   ,       ,     ,     ,           (),    ,  ,           ,             ?.






 I ( 37)


d???anta-'siddhes ca. 37.

 :

      . 37.



pradipa-sikha-'di-d???ante k?a?ikatva-'siddhes ca na k?a?ikatva-'numanam ity artha?.

 :

   ,         ,              .

ki? ca k?a?ikata-vadina? m?d-gha?a-'di-sthale 'pi karya-kara?a-bhava? prav?tti-niv?tty-anyatha-'nupapatti-siddho no 'papadyete 'ty aha:

 :

 ,    ,                  ,             :






 I ( 38)


yugapaj jayamanayor na karya-kara?a-bhava?. 38.

 :

  ,  ,     . 38.



ki? yugapaj jayamanayo? karya-kara?a-bhava?, ki? va kramikayo?? tatra na 'dyo vinigamaka-'bhava-'dibhya iti bhava?. na 'ntya ity aha:

 :

        ,  ,     ?    ,     -      .        :






 I ( 39)


purva-'paye uttara-'yogat. 39.

 :

        . 39.



purvasya kara?asya 'paya-kala uttarasya karyasyo 'tpatty-anaucityad api na k?a?ika-vade sambhavati karya-kara?a-bhava?; upadana-kara?a-'nugatatayai 'va karya-'nubhavad ity artha?.

 :

   ,            ,       ()    ()  ;              .

upadana-kara?am adhik?tyai 'va du?a?a-'ntaram aha :

 :

         :






 I ( 40)


tad-bhave tad-ayogad ubhaya-vyabhicarad api na. 40.

 :

        ,        . 40.



yata? purvasya bhava-kala uttarasya 'sambandho, 'ta ubhaya-vyabhicarad anvaya-vyatireka-vyabhicarad api na karya-kara?a-bhava ity artha?.

 :

   ,         -    ,  -      -     ()   ()       .




   ( 20)


tatha hi: yado 'padeyo-'tpattis, tado 'padanam, yada co 'padana-'bhavas, tado 'padeyo-'tpatty-abhava ity anvaya-vyatireka?ai 'vo 'padano-'padeyayo? karya-kara?a-bhava-graho bhavati. tatra k?a?ikatvena kramikayos tayor viruddha-kalataya 'nvaya-vyatireka-vyabhicarabhya? na karya-kara?a-bhava-siddhir iti.

 :

 :  -     ()    ()        ()   (),  :          ,           .    ,        -  ,     . ,      ,  -   .

nanu nimitta-kara?asye 'vo 'padana-kara?asya 'pi purva-bhava-matre?ai 'va kara?ata 'stu. tatra 'ha:

  ( ):

      ,          (-),        .

     :






 I ( 41)


purva-bhava-matre na niyama?. 41.

 :

        . 41.



purva-bhava-matra-'bhyupagame ce 'dam evo 'padanam iti niyamo na syat; nimitta-kara?anam api purva-bhava-'vise?at. upadana-nimittayor vibhaga? sarva-loka-siddha ity artha?.

 :

   ,        ,    , :     ;              - .             .

apare tu nastika ahu?: vij?ana-'tirikta-vastv-abhavena bandho 'pi svapna-padartha-vat; ato 'tyanta-mithyatvena na tatra kara?am asti 'ti. tan-mata? apakaroti:

 :

    (  )  :  ,   ,  ,     ,   . ,    ,      .    :






 I ( 42)


na vij?ana-matram, bahya-pratite?. 42.

 :

      ,     . 42.



na vij?ana-matra? tattvam; bahya-'rthanam api vij?ana-vat pratiti-siddhatvad ity artha?.

 :

   ,        ;            ,     .

nanu laghava-tarke?a svapna-'di-d???antair d?syatva-hetuka-mithyatva-'numanena bahya-vastv-anubhavo badhaniya?. atra bhavata? sruti-sm?ti api sta?: "cid dhi 'da? sarvam," "tasmad vij?anam eva 'sti, na prapa?co na sa?s?tir" ity-adi iti. ato du?a?a-'ntaram aha:

  ( ):

      ,                 (),        .             : "     "  ",   ,    ,   ".

      :






 I ( 43)


tad-abhave tad-abhavac chunyam tarhi. 43.

 :

       ,         . 43.



tarhi bahya-'bhave sunyam eva prasajyeta, na tu vij?anam api. kuta?? tad-abhave tad-abhavad, bahya-'bhave vij?anasya 'py abhava-prasa?gat; vij?ana-pratiter api bahya-pratiti-vad avastu-vi?ayatva-'numana-sambhavat; vij?ana-prama?yasya kva 'py asiddhatvac ca; tatha vij?ane prama?anam api bahyataya 'palapac ce 'ty artha?. nanv anubhave kasya 'pi vivada-'bhavena na 'sti tatra prama?a-'pek?e  'ti cen, na; sunya-vadinam eva tatra vivadat. atha 'sata 'pi prama?ena vastu sidhyati; vi?aya-'badhasyai 'va prama?ya-prayojakatvan, na tu prama?a-paramarthikatvasye  'ti cen, na; eva? saty asat-prama?asya sarvatra sulabhatvena kva 'py arthe prama?a-'nve?a?asya 'yogat. atha 'san-madhye 'pi vyavaharika-sattva-rupo vise?a? prama?a-'di?v e??avya iti ced, ayata? marge?a. ki? punar ida? vyavaharikatvam? yadi pari?amitva?, tada 'smabhir api 'd?sam eva sattva? grahya-grahaka-prama?anam i?tam; sukti-rajata-'di-tulyatvasyai 'va pra-

 :

   ,                 (),      . ?        ,             . -,         ,       ,          . -,           ;      (),      ,       ,       .

            ,       .

 ,      ()       .

     ,   ;  ,  ,     ,        .

 .     ,  -                      .

           ,   ,   (-).

   ,   -    .        ?          (),      ,           ;          ...




   ( 21)


pa?ce 'smabhi? prati?edhat. yadi puna? pratiyamanata-matram, tada 'pi; tad?sair eva prama?air bahya-'rthasya 'pi siddhi-prasa?gat. laghava-tarka-'nug?hitena yatha-kathamcid-anumanenaiva badhas tu vij?ane 'pi samana iti. etena 'dhunikana? vedanti-bruva?am api mata? vij?ana-vada-tulya-yoga-k?emataya nirastam. vij?ana-matra-satyata-pratipadaka-sruti-sm?tayas tu ku?asthatva-rupam paramarthika-sattam eva bahyana? prati?edhanti, na tu pari?amitva-rupam vyavaharika-sattam api;

 :

...  .          ,                   .       - ,    ,          .   ,           ,      -.      ,      ,          (-),    (),        (-),     ;

"yat tu kala-'ntare?a 'pi na 'nya-samj?am upaiti vai

pari?ama-'di-sambhutam, tad vastu, n?pa, tac ca kim?"

"vastu raje 'ti yal loke, yat tu raja-bha?a-'dikam,

tatha 'nyac ca, n?pe, 'ttham tu na sat sa?kalpanamayam"

iti Vi??upura?a-'dibhya? pari?amitvasyai 'va 'sattatva-'vagamad iti. sa?kalpanamayam isvara-'di-sa?kalpa-racitam. etena

"vij?anamayam evai 'tad ase?am avagacchate"

'ty-adina Vi??upura?e Mayamoha-rupi?a Vi??una 'surebhyo 'pi tattvam evo 'padi??am, te tv anadhikara-'di-do?air viparita-'rtha-graha?ena vij?ana-vadino nastika babhuvur ity avagantavyam. tad etat sarva? Brahma-mimansa-bha?ye maya-vada-nirasana-prasa?gato vistaritam asmabhi?.

 :

    ,  -, ,      : ,          ,    ,      ,  ;       ? ,     ,   "", " "  - ,  ,       ,     .           .     ,    -                  ()    ,                 -.        --      .

nanv eva? bhavatu sunyam eva tattvam; tada sutaram eva bandha-kara?a-'nve?a?am na yukta? tucchatvad  iti nastika-siroma?i? praty-avati??hate:

 :

 :          ;           ,    (-)   :






 I ( 44)


sunyam tattvam, bhavo vinasyati, vastu-dharmatvad vinasasya. 44.

 :

    ;   ,      . 44.



sunyam eva tattvam, yata? sarvo 'pi bhavo vinasyati, yas ca vinasi, sa mithya, svapna-vat. ata? sarva-vastunam ady-antayor abhava-matratvan madhye k?a?ika-sattva? sa?v?tika? na paramarthika? bandha-'di. tata? kim kena badhyete 'ty asaya?. bhavana? vinasitve hetur vastu-dharmatvad vinasasye 'ti, vinasasya vastu-svabhavatvat. svabhava? tu vihaya na padarthas ti??hati 'ty artha?.

 :

    ,      ;  ,   , ,  . ,            ,              ,    .   :          ?         ,      ,      .    ,       ,    .

pariharati :

 :

  :






 I ( 45)


apavada-matram abuddhanam. 45.

 :

     ,   . 45.



bhavatvad vinasitvam iti mu?hanam apavada-matram mithya-vada eva; nasa-kara?a-'bhavena niravayava-dravya?a? nasa-'sambhavat; karya?am api vinasa-'siddhes ca; gha?o jir?a iti pratyayaved eva gha?o 'tita ity-adi-pratitya gha?a-'der atita-'khyaya avasthaya eva siddhe?. avyaktatayas ca karya-'titata-'bhyupagame 'sman-mata-prave?a eva. kim ca vinasasya prapa?ca-tattvata-'bhyupagame 'pi vina?a eva bandhasya puru?artha?

 :

  ,       ,        ;    . -,         ,   ,   . -,            ;    ,         ,                ,  .               ,         .  ,          ,          ,...




   ( 22)


sambhavaty eve 'ti. kascit tu vyaca?te: <sunyam tattvam ity aj?ana? kutsita-vada-matram, na punar atra yuktir asti; prama?a-sattva-'sattva-vikalpa-'sahatvat. sunye prama?a-'?gikare tenai 've 'sunyata-k?ati?; ana?gikare prama?a-'bhavan na sunya-siddhi?. svata? siddhau ca cid-rupata-'dy-apattir ity artha >iti. na ca

 :

...    .      :   ,  "    ",      ,       ;             .         ,        ;      ,        .                        .    , :

 "na nirodho na co 'tpattir na baddho na ca sadhaka?

na mumuk?ur na vai mukta ity e?a paramarthata."

"sarva-sunya? niralamba? svarupa? yatra cintyate,

abhava-yoga? sa prokto, yena 'tmana? prapacyati"

'ti sruti-sm?tibhyam api sunyam tattvataya pratipadyata iti vacyam; puru?a?a? nirodha-'dy-abhavasyai 'va tad?si?u sruti?u tattvatayo 'ktatvat, purvo-'ttara-vakyabhya? puru?asyai 'va prakara?at; vilina-visva-cid-akasasyai 'vai 'tad?sa-sm?ti?u tattvataya pratipadanac ca,

 :

 "  ,  ,       ,     ,       "  "      ,  ,      ,      "               .                     (),        ,      .              (),      ;

"trailokyam gagana-'karai? nabhas-tulyam vapu? svakam

viyad-gami-mana dhyayan yogi brahmai 'va giyata"

ity-adi-vakya-'ntarair eka-vakyatvad, akasa-sunyayo? paryayatvad iti. mano mahat-tattva-'dy-akhila-'ntahkara?am; viyad-gami cid-akase linam.

 :

         ,  :       ,      , ,     ,   ,     ,    ()   ()    .            ,   (-)   ;          .

du?ana-'ntaram aha :

 :

    :






 I ( 46)


ubhaya-pak?a-samana-k?ematvad ayam api. 46.

 :

        ,    . 46.



k?a?ika-bahya-vij?ano-'bhaya-pak?ayo? samana-k?ematvat tulya-nirasana-hetukatvad ayam api pak?o vinasyati 'ty anu?a?ga?. k?a?ika-pak?a-nirasa-hetur hi pratyabhij?a-'nupapatty-adi? sunya-vade 'pi samana?. tatha vij?ana-pak?a-nirasa-hetur bahya-pratity-adir apy atra samana ity artha?.

 :

      ,     ,                       ,       .    ,  ,               ,          .     ,       ,       ,       .

yad api  du?kha-niv?tti-rupataya tat-sadhanataya va sunyatai 'va 'stu puru?artha  iti tair manyate, tad api durgha?am ity aha :

 :

    ,         ,       ,      ,         :






 I ( 47)


apuru?arthatvam ubhayatha. 47.

 :

      . 47.



ubhayatha svata? paratas ca sunyataya? puru?arthatva? na sambhavati; sva-ni??hatvenai 'va sukha-'dina? puru?arthatvat; sthirasya ca puru?asya 'nabhyupagamad ity artha?.

 :

   ,                           ;                 ,    ,      .

tad eva? bandha-kara?a-vi?aye nastika-matani du?itani. idanim purva-nirasta-'vasi??any astika-sambhavyany apy anyani bandha-kara?ani nirasyante.

 :

 ,           .      ,            .






 I ( 48)


na gati-vise?at. 48.

 :

        . 48.



prakara?ad bandho labhyate. na gati-vise?at sarira-pravesa-'di-rupad api puru?asya bandha ity artha?.

 :

      .    ,            (-),         .




   ( 23)


atra hetum aha:

 :

   :






 I ( 49)


ni?kriyasya tad-asambhavat. 49.

 :

     . 49.



ni?kriyasya vibho? puru?asya gaty-asambhavad ity artha?.

 :

   ,    ,   ()   .

nanu sruti-sm?tyor ihaloka-paraloka-gamana-'gamana-srava?at puru?asya paricchinnatvam eva 'stu. tatha ca srutir apy "a?gu??ha-matra? puru?o 'ntar-atme" 'ty-adir ity asa?kam apakaroti:

  ( ):

         ,      ,      ().       : ",  ,     "  .

   :






 I ( 50)


murtatvad gha?a-'di-vat samana-dharma-'pattav apasiddhanta?. 50.

 :

    ,    ,  -          . 50.



yadi ca gha?a-'di-vat puman murta? paricchinna? svikriyate, tada savayavatva-vinasitva-'dina gha?a-'di-samana-dharma-'pattav apasiddhanta? syad ity artha?.

 :

   ,         ,     ,  -               (),  ()  ,        .

gati-srutim upapadayati:

 :

       :






 I ( 51)


gati-srutir apy upadhi-yogad, aka?a-vat. 51.

 :

         ,  . 51.



ya ca gati-srutir api puru?e 'sti, sa vibhutva-sruti-sm?ti-yukty-anurodhena 'ka?asye 'vo 'padhi-yogad eva mantavye 'ty artha?. tatra ca prama?am

"gha?a-sa?v?tam akasa? niyamane gha?e yatha

gha?o niyeta, na 'ka?a?, tadvaj jivo nabho-'pama?."

"buddher gu?ena 'tma-gu?ena cai 'va, ara-'gra-matro hy avaro 'pi d???a"

ity-adi-sruti?. "nitya? sarva-gata? stha?ur" ity-adika ca sm?ti?; madhyama-parima?atve savayavatva-'pattya vinasitvam, a?utve ca deha-vyapi-j?ana-'dy-anupapattir ity-adis ca yuktir iti. ata eva

"prak?ti? kurute karma subha-'?ubha-phala-'tmakam,

prak?tis ca tad asnati tri?u loke?u kama-ge"

'ty-adi-sm?tibhi? prak?ter eva visi?ya kriya-rupa gati? smaryata iti.

 :

   ,         ,        ,       ,         (),        .     :         ,   ,   ,        ,    ,          ,      .    ,  : , , ...      ,       ( ) -         ,       ()           .      , :   ,      ,        ,    , ,    ,     .






 I ( 52)


na karma?a 'py, a-tad-dharmatvat. 52.

 :

     -   ( ),      . 52.



karma?a ad???ena 'pi sak?an na puru?asya bandha?. kuta?? puru?a-dharmatva-'bhavad ity artha?. purva? vihita-ni?iddha-vyapara-rupe?a karma?a bandho nirak?ta?; atra tu taj-janya-'dr??ene 'ty arthika-vibhagad apaunaruktyam.

 :

   ,        -    (). ?       .       ,        ;        ,   .         ().

nanv any-dharme?a 'py ad???ena 'nyasya bandha? syat. tatra 'ha:

  ( ):

        ,     .

     :






 I ( 53)


atiprasaktir anya-dharmatve. 53.

 :

      ,       . 53.



bandha-tat-kara?ayor bhinna-dharmatve 'tiprasaktir, muktasya 'pi bandha-'pattir ity artha?.

 :

   ,           ,        (),         ,   .




   ( 24)


kim bahuna? svabhava-'di-karma-'ntair anyena va kena 'pi puru?asya bandho-'tpattir na gha?ate, ?ruti-virodhad iti sadhara?a? badhakam aha:

 :

  ?    -  ,   -         .     :






 I ( 54)


nirgu?a-'di-?ruti-virodha? ce 'ti. 54.

 :

       ,       . 54.



puru?a-bandhasya 'naupadhikatve "sak?i ceta kevalo nirgu?a? ce" 'ty-adi-?ruti-virodha? ce 'ty artha?. iti-?abdo bandha-hetu-parik?a-samaptau.

 :

   ,       ,    (),            (), :   , ,     ().            .

tad evam "na svabhavato baddhasye" "ty-adina pragha??akene 'tara-pratisedhata? prak?ti-puru?a-sa?yoga eva sak?ad bandha-hetur avadharita?. tatre 'yam a?a?ka: nanu prak?ti-sa?yogo 'pi puru?e svabhavikatva-'di-vikalpa-grasta? katha? na bhavati? sa?yogasya svabhavikatva-kala-'di-nimittakatve hi muktasya 'pi bandha-'pattir ity-adi-do?a yatha-yogyam samana eve  'ti. tam imam a?a?kam pariharati:

 :

 ,            ,     ,        ...,             .       :                       ?            ,   ,     ,     .    :






 I ( 55)


tad-yogo 'py avivekan, na samanatvam. 55.

 :

    - ,      . 55.



purvokta-tad-yogo 'pi puru?asya 'vivekat; vak?yama?ad avivekad eva hi nimittat sa?yoga bhavati. ato no 'kta-do?a?a? samanatvam asti 'ty artha?. sa ca 'viveko mukte?u na 'sti 'ti na te?a? puna? sa?yogo bhavati 'ti. nanv aviveko 'tra na prak?ti-puru?a-'bheda-sak?atkara?; sa?yogat prag asattvat. kim tu viveka-pragabhavo 'viveka-'khya-j?ana-vasana va. tad ubhayam api na puru?a-dharma?, kim tu buddhi-dharma eve 'ty anya-dharme?a 'nyatra sa?yoge 'tiprasa?ga-do?a-samyam asty eve  'ti cen, mai 'vam! vi?ayata-sambandhena 'vivekasya puru?-dharmatvat; tatha ca prak?tir buddhi-rupa sati yasmai svami-puru?aya tanum vivicya na dar?itavati, sva-v?tti-dar?ana-'rtham tadiya-buddhi-rupe?a tatrai 'va puru?e sa?yujyata iti vyavasthaya 'tiprasa?ga-'bhavat. tad uktam Karikaya:

 :

   ,         - ;     ,     ,    . ,       .         ,       .

 !             ,          . ,       (-),     ,  .        ,     ();          ,           .

  !               .         : ,   ,      -,          ,               .      -:

"puru?asya dar?ana-'rtha? kaivalya-'rtha? tatha pradhanasya

pa?gv-andha-vad ubhayor api sa?yogas, tat-k?ta? sarga" iti.

svamine puru?aya pradhanena dar?ayitu? tayo? kaivalya-'rtha? ce 'ty artha?. avivekasya v?tti-rupatva? tu "van-matra?, na tu tattva?, citta-sthiter" ity agami-sutre vak?yama?. aviveka? ca sa?yoga-dvarai 'va bandha-kara?am; pralaye bandha-'dar?anat; aviveka-na?e 'pi jivan-muktasya du?kha-bhoga-dar?anac ca. ata? sak?ad eva 'viveko bandha-kara?a? pra? no 'kta?.

 :

     ,      (),    ,     ;       .   ,       -        ().   ,      ,     :   ,    ,   .          ;        ,         (-)      .                .

nanu bhogya-bhokt?-bhava-niyamakatvena k?ptasya 'nadi-sva-svami-bhavasya karma-'dina? va sa?yoga-hetutvam astu; kim ity aviveko 'pi sa?yoga-hetur i?yate? iti cen, na;

"puru?a? prak?ti-stho hi bhu?kte prak?ti-jan gu?an;

kara?a? gu?a-sa?go 'sya sad-asad-yoni-janmasv"

 :

         "   "     ,             ;           ?

  ,   :  ,   ,    ;             ...




   ( 25)


iti Gitayam sa?ga-'khya-'bhimanasya sa?yoga-hetutva-smara?at; vak?yama?a-'di-vakya-yuktibhyas ca; anyatha j?anato mok?asya sruti-sm?ti-siddhasya 'nupapattes ca. athai 'vam api svo-'padhi-karma-'dikam api sa?yoga-kara?a? bhavati; tad vihaya katha? aviveka eva kevalam tatra kara?am ucyata? iti. ucyate: aviveka-'pek?aya karma-'dinam api paramparayai 'va puru?a-sambandha?. tatha 'viveka eva puru?e?a sak?ac chettum sakyate, karma-'dikam tv aviveka-'khya-hetu-'ccheda-dvarai 've 'ty asayena 'viveka eva mukhyata? sa?yoga-hetutayo 'kta iti. ayam ca 'viveko 'g?hita-'sa?sargakam ubhaya-j?anam avidya-sthala-'bhi?ikta eva vivak?ita?; "bandho viparyayat," "viparyaya-bheda? pa?ce" 'ty-agami-sutra-dvayat, "tasya hetur avidye" 'ti Yoga-sutre 'py avidyaya eva pa?ca-parvaya buddhi-puru?a-sa?yoga-hetuta-vacanac ca; anyatha-khyaty-an-abhyupagama-matra eva yogato 'tra vise?au-'cityat. na punar aviveko 'tra 'bhava-matram viveka-pragabhavo va; muktasya 'pi bandha-'patte?; jivan-muktasya 'pi bhavi-viveka-vyakti-pragabhavena dharma-'dharmo-'tpatti-dvara punar-bandha-prasa?gac ca. tatha 'gami-sutra-stha-dhvanta-d???anta-'nupapattes ca; abhavasya dhvanta-vad avarakatva-'sambhavat. tatha v?ddhi-hrasav apy avivekasya sruyama?au no 'papadyeyatam iti. asman-mate ca vasana-rupasyai 'va 'vivekasya sa?yoga-'khya-janma-hetutaya tamo-vad avarakatva-v?ddhi-hrasa-'dikam a?jasai 'vo 'papadyate. "tasya hetur avidye" 'ti Pata?jalasutre ca bha?ya-karair avidya-sabdena 'vidya-bijam vyakhyatam; j?anasya sa?yogo-'ttara-kalinatvena sa?yoga-'janakatvad iti. api ca "puru?a? prak?ti-stho hi bhu?kte" ity-adi-vakye?v abhimana-'khya-sa?gasyai 'va prak?tisthata-'khya-sa?yoga-hetuta 'vagamyate. ata eva ca 'vidya na 'bhavo, 'pi tu vidya-virodhi-j?ana-'ntaram iti Yoga-bha?ye Vyasa-devair prayatnena 'vadh?tam. tasmad aviveka-'vidyayos tulya-yoga-k?emataya 'vivekasya 'pi j?ana-vise?atvam iti siddham.

 :

               (),  ;         ,    .          ,      .

    ,     ,     (),    .     ,  ,       ?

   :              .  ,       ,           ,  ;             .                ,    ,    ().        -     ,   -    ,          .                    (-).                 (-);            ,      (-) -                .          ,    ;        ,  .  ,              .    ,        ()   ,  ,    ,  ,           .                 ;        ,   , -        .  ,   ,  ,   , ...,  ,    ,   ,    .      -    ,         (),   ,   .  ,           ,       .

ayam ca 'vivekas tridha sa?yoga-'khya-janma-hetu?: sak?ad, dharma-'dharmo-'tpatti-dvara, raga-'di-dvara ca bhavati; "sati mule tad-vipaka" iti Yoga-sutrat; "karta 'smi 'ti nibadhyata" iti sm?te?; "vita-raga-janma-'darsanad" iti Nyaya-sutrac ca. tad ukta? Mok?adharme 'pi:

"j?ane-'ndriya?i 'ndriya-'rtha no 'pasarpanty atar?ulam,

hinas ca kara?air dehi na deha? punar arhati."

"tasmat tar?a-'tmakad ragad bijaj jayanti jantava" iti.

ragas tv aviveka-karya iti Yoga-sutrabhyam apy etat pratyetavyam, samana-tantra-nyayat. tac ca sutra-dvayam: "klesa-mula? karmasaya?," "sati mule tad-vipako jaty-ayur-bhoga" iti. kle?ac ca 'vidya-'di-pa?cakam iti.

 :

       ,  : ,      ,      ,     .   -      ,      "  ",   -     ,     .      :         ,   ;   ,    ,      . ,       ,   .  ,      ,      -,      .    :       ()           ,     .      ,   .

avivekasya bandha-janane dvara-jatari ca pi??ik?tye 'svara-gitayam uktam :

 :

   ,     ,      -:




   ( 26)


"anatmany atma-vij?anam, tasmad du?kham tathe 'tarat,

raga-dve?a-'dayo do?a? sarve bhranti-nibandhana?.

karyo hy asya bhaved do?a? pu?ya-'pu?yam iti srutih,

tad-do?ad eva sarve?am sarva-deha-samudbhava" iti.

 :

  -        ;  ,    ,   .     ,     ,   ;   -          .

etad eva Nyaye sutritam: "du?kha-janma-prav?tti-do?a-mithyaj?ananam uttaro-'ttara-'paye tad-anantara-'payad apavarga" iti.

 :

       :       : , ,  ,    ,    ,    ,   .

tad evam sa?yoga-'khya-janma-dvara bandha-'khya-heyasya mula-kara?am aviveka iti heya-hetu-vyuha? pratipadita?.

 :

 ,   ,     ,     (),   ,       ,     (--).

ita? param krama-praptam hano-'paya-vyuham ati-vistare?a-'sastra-samapti pratipadayati; antara-'ntara co 'kta-vyuhan api vistarayi?yati:

 :

                    (--),       :






 I ( 56)


niyata-kara?at tad-ucchittir, dhvanta-vat. 56.

 :

  ()     ,  . 56.



sukti-rajata-'di-sthale loka-siddha? yan niyata-kara?am viveka-sak?atkaras, tasmat tasya 'complited_avivekasyo 'cchittir bhavati; dhvanta-vat, yatha dhvantam alokad eva niyata-kara?an nasyati, no 'paya-'ntare?a, tathai 'va 'viveko 'pi vivekad eva nasyati, na tu karma-'dibhya? sak?ad ity artha?. tad etad ukta? Yoga-sutre?a: "viveka-khyatir aviplava hano-'paya" iti. karma-'dini tu j?anasyai 'va sadhanani; "yoga-'?ga-'nu??hanad asuddhi-k?aye j?ana-diptir a viveka-khyater" iti Yoga-sutre?a sattva-suddhi-dvara j?ana eva yoga-'?ga-'ntargata-sarva-karma?am sadhanatva-'vadhara?ad iti.

 :

   ,         ,             (-).                 ,    ,         ,         .      -:       .            ;  -                ,      (-)  ,     ,      .

pracinas tu vedantino mok?e 'pi karma?o j?ana-'?gatvam ahu?; "vidya? ca 'vidya? ca yas tad veda ubhayam saha, avidyaya m?tyum tirtva vidyaya 'm?tam asnute" iti srutau "saha-karitvene 'ti" ca Vedanta-sutre ca '?ga-'?gi-bhavena j?ana-karma?o? saha-karitva-'vadhara?at; "j?anina 'j?anina va 'pi yavad dehasya dhara?am, tavad var?a-'srama-proktam kartavyam karma muktaye" ity-adi-sm?tes ca. "upamardan ce " 'ti Vedanta-sutre?a tu karma-tyago yoga-'ru?hasya nyaya-prapto 'nudyata eva, j?anasya mukhyato mok?a-hetutvam vyavasthapayitum; yadi hi vik?epakatvat karma j?ana-'bhya?asya virodhi bhavet, tada gu?a-lope na gu?ina iti nyayena pradhana-rak?a-'rtham a?ga-bhutam karmai 'va tyajya? Ja?abharata-'di-vad ity asayad iti. te?a? mate 'pi viveka-dvaratam vina 'viveka-nasakatva? karma?o nai 'va sidhyati 'ti na tad-virodha?.

 :

    ,           ()    .             ,  ,      ,      ,    -     ,              .      :  ,       ,    ,     ,       .    -   ,        ,    ,              .    :  -           ,          ,           ,     .                   ,      .

atra sutre dhvantasya 'loka-nasyatva-vacanat tamo 'pi dravyam eva, na tv aloka-'bhava?; asati badhake nila? tama ity-adi-pratyayanam bhramatva-'naucityat. na ca k?ptenai 'vo 'papattav atirikta-kalpana-gauravam eva badhakam iti vacyam; eva? sati vij?ana-matre?ai 'va svapna-vat

 :

  ,           ,   ()     (),     ;              .   , :       ,           .    ,      ,  ,...




   ( 27)


sarva-vyavaharo-'papattav atirikta-kalpana-gaurave?a bahya-'rtha-pratiter api badha-'patte?. tasmad atra prama?ikatvad gauravam na do?aya 'ti.

 :

...-                 ,      .   ,    ,      ,    .

nanu viveka-j?ana? vina 'py aviveka-'khya-j?ana-vyaktinam sva-sva-t?tiya-k?a?e 'vasya? vinasaj j?anasya tan-nasakatva? kim-artham i?yata >iti ced, aviveka-sabdena tad-vasanaya eva purva-sutre vyakhyatatvat; anagata-'vasthasya 'vivekasya 'sman-mate nasa-sambhavac ce 'ti.

 :

          ,  ,          ;           ?

   :             ();   ,        ,     .

nanu prak?ti-puru?a-'viveka eva cet sa?yoga-dvara bandha-hetus tayor viveka eva ca mok?a-hetus, tarhi deha-'dy-abhimana-sattve 'pi mok?a? syat; tac ca sruti-sm?ti-nyaya-viruddham iti. tatra 'ha:

  ( ):

            ,      ,                   ;         ,   .

     :






 I ( 57)


pradhana-'vivekad anya-'vivekasya tad-dhane hanam. 57.

 :

-      ;       . 57.



puru?e pradhana-'vivekat kara?ad yo 'nya-'viveko buddhy-ady-aviveko jayate, karya-'vivekasya karyataya 'nadi-kara?a-'viveka-mulakatvat tasya pradhana-'viveka-hane saty avacya? hanam ity artha?. yatha sarirad atmani vivikte sarira-karye?u rupa-'di?v aviveko na sambhavati, tatha ku?asthatva-'di-dharmai? pradhanat puru?e vivikte tat-karye?u pari?amitva-'di-dharmake?u buddhy-adi?v abhimano no 'tpattum utsahate; tulya-nyayat kara?a-na?ac ce 'ti bhava?. tad etat smaryate:

"citra-'dhara-pa?a-tyage tyakta? tasya hi citrakam,

prak?ter virame ce 'ttham, dhyayina? ke smara-'daya?" iti.

viramo viramas tyaga?. adi-sabdena dravya-rupa api vikara grahya iti.

 :

   ,            ()   ,          (),  ,      -;            .    :   ,                (    ),            ,    ,      (  ),       ,    ;     ,        .      :   ,    ,    ;               ?.  virama   , .     ()      ,   .

yac ca <buddhi-puru?a-vivekad eva mok?a ity api kvacid ucyate, tatra sthula-suk?ma-buddhi-graha?at prak?ter api graha?am; anyatha buddhi-viveke 'pi prak?ty-abhimana-sambhavad iti. nanu buddhy-udy-abhimana-'tirikte prak?ty-abhimane ki? prama?am? aha? aj?a ity-udy-akhila-'bhimanana? buddhy-adi-vi?ayatvenai 'vo 'papatter  iti cen, na;

"m?tva-m?tva puna?-s???au svargi sya?, ma ca naraki"

'ty-ady-abhimanana? pradhana-vi?ayatva? vina 'nupapatte?; atitana? buddhy-ady-akhila-karyana? puna?-s???y-abhavat. pradhanasya tv ida? eva pralaya-'nantaram janma, yad buddhy-adi-rupai-'ka-pari?ama-tyagena 'para-buddhy-adi-rupataya pari?amanam iti.

 :

   ,  <   ,         >,        -           ;                  .

          ,        ?    ,   " ",           .

  .    , :    ,         ,    ,            ();    ,    (  )      .              ,  ,     (  ),    ,     .

na ca 'tmani janma-'di-j?anam abhimana eva na bhavati; puru?asya 'pi li?ga-sarira-sa?yoga-viyoga-rupayor janma-mara?ayo? paramarthikatvad iti vacyam;

"na jayate mriyate va kada-cin, na 'ya? bhutva bhavita va na bhuya"

ity-adi-vakyair janma-'di-prati?edheno 'tpatti-vinasa-'bhimana-rupasya 'py atmani janma-'di-j?anasya siddhe?; aprasaktasya prati?edha-'yogat. ki? ca buddhy-adi?u puru?a?a? abhimano 'nadir vakta? na sakyate; buddhy-

 :

  , :              ;       ,         (-),   .   , :       , ,  ,     ,                    ,       ;    ,       .  ,           ;  ...




   ( 28)


adinam karyatvat. ata? karye?v abhimana-vyavastha-'rtham niyamaka 'ka?k?ayam kara?a-'bhimana eva niyamakataya sidhyati; loke d???atvat, kalpanayas ca d???a-'nusaritvat; yatha loke d???a? k?etra-'bhimanat k?etra-janya-dhanya-'di?v abhimana?, suvar?a-'bhimanac ca taj-janya-ka?aka-'di?v abhimana?; tayor niv?ttya ca tayor niv?ttir iti. pradhana-'bhimana-tad-vasanayos ca bija-'?kura-vad anaditvan na tad-abhimane niyamaka-'ntara-'pek?e 'ti.

 :

...      . ,      ,      ,           .   ,    ,        . ,   ,  -             ,  -           ;         .       ()          ,          .

evam pratipadite catur-vyuhe punar iyam asa?ka: nanu puru?e ced bandha-mok?au viveka-'vivekau ca svik?tau, tarhi "nitya-suddha-buddha-muktasye" 'ti svokti-virodha?; tatha

na nirodho na co 'tpattir na baddho na ca sadhaka?

na mumuk?ur na vai mukta ity e?a paramarthate

ty-adi-sruti-virodhas ce  ti. tam pariharati:

 :

       ,    :       ,         (),        " ,      ,   ...";       , : "  ,  ,       ,     ,       ".    :






 I ( 58)


va?-matram, na tu tattvam, citta-sthite?. 58.

 :

   ,    ,       . 58.



bandha-'dinam sarve?a? citta eva 'vasthanat tat sarva? puru?e va?-matram. sabda-matram, spha?ika-lauhitya-vat pratibimba-matratvat; na tu tattvam tasya bhava?; anaropitam japa-lauhitya-vad ity artha?. ato no 'kta-virodha iti bhava?. sa samana? sann ubhau lokav anusamcarati, dhyayati 'va, lelayati 've ty-adi-srutayas tv atra prama?am. sa puru?a?, samano lokayor eka-rupa?; iva-sabdabhya? nana-rupatvasyau 'padhikatvam uktam. tatha co 'ktam:

bandha-mok?au sukha? du?kha? moha-'pattis ca mayaya;

svapne yatha tmana? khyati? sa?s?tir, na tu vastavi ti.

 :

             (),           (-).    ,          (),    ;    ,        ,   ,     .    ,         .       , : ,  ,    ,   ,    .     ,            ;        ()   ()    .       :   ,   ,          ;         ,    ,      .

mayaya maya-khya-prak?ty-aupadhiki ty artha?. nanv eva? tucchasya bandhasya hana? katha? puru?artha?? katha? va nya-dharmabhya? aviveka-vivekabhyam anyasya bandha-mok?a-svikare karma-dibhir iva na vyavasthe  ti ced, atro kta-prayam api puna? prapa?cyate: yady api du?kha-yoga-rupo bandho v?tti-rupau ca viveka-vivekau cittasyai va, tatha pi puru?e du?kha-pratibimba eva bhoga ity avastutve pi tad-dhana? puru?artha?; du?kha? ma bhu?jiye ti prarthanat. eva? yasmai puru?aya prak?tir avivekena tmana? dar?itavati, tad-vasana-vasat tam eva sa?yoga-dvara badhnati, na nyam; tatha yasmai vivekena tmana? dar?itavati, tam eva sva-viyoga-dvara mocayati, vasano-cchedad iti vyavastha pi gha?ata iti. karma-dibhir bandha-bhyupagame tv eva? vyavastha na gha?ate; karma-dina? sak?i-bhasyatva-bhavena sak?at puru?e?v apratibimbanad iti.

 :

            ,  .

  ,           ?     ,           ,     ,    ,         ?

    ,      ,         :       ,            ,      ()      ; ,     ,       ,    :      .          :             ,       ,   ;            ,       ,     .         ,       ;                 .

nanu bandha-dikam cet puru?e va?-matram, tarhi srava?ena yuktya

 :

            ,        ...




   ( 29)


ya tasya badho bhavatu; kim-artham ?ruti-sm?tyo? sak?atkara-paryantam viveka-j?anam upadi?yate mok?a-hetutaye? 'ti. tatra 'ha:

 :

...   .               ,     ?      :






 I ( 59)


yuktito 'pi na badhyate, din-mu?ha-vad aparok?ad ?te. 59.

 :

          ,  ,    . 59.



yuktir mananam. api-sabda? ?rava?a-samuccaya-'rtha?. va?-matram api puru?asya bandha-'dikam ?rava?a-manana-matre?a na badhyate sak??tkara? vina; yatha din-mudhasya janasya va?-matram api dig-vaiparityam ?rava?a-yuktibhyam na badhyate suk?atkara? vine 'ty arthah. prak?te ce 'dam eva badhyatvam, yat puru?e bandha-'di-buddhi-niv?ttir, na tv abhava-sak?atkara?; ?rava?a-'dina tad-utpatti-sambhavanaya apy abhavad iti.

 :

    ()    ().   / ()         .    ,           ,             ();  ,   ,    ,     ,     ,             .               ,       ;            .

athave 'ttham vyakhyeyam: nanu "niyata-kara?at tad-ucchittir" ity anena viveka-j?anam aviveko-'cchedakam uktam. taj j?anam kim ?rava?a-'di-sadhara?am, utasti ka?cid vi?e?a? ity aka?k?ayam aha "yuktito 'pi" 'ty-adi-sutram. aviveko yuktita? ?rava?ata? ca na badhyate no 'cchidyate viveka-'parok?am vina, din-moha-vad ity artha?. sak?atkara-bhrame sak?atkara-vi?e?a-dar?anasyai 'va virodhitvad iti.

 :

       :      "      ..."  ,     .          ,     - ?         .    ,                 ,     .   ,    ,        .

tad evam viveka-sak?atkaran mok?am pratipadye 'ta? param viveka? pratipadaniya?. tatra 'dau prak?ti-puru?a-'dinam vivekata? siddhau prama?am upanyasyate:

 :

 ,       ,      .       ()      ,    :






 I ( 60)


acak?u?a?am anumanena bodho, dhuma-'dibhir iva vahne?. 60.

 :

 ,    ,    ,        . 60.



acak?u?a?am apratyak?a?am. kecit tavat padartha? sthula-bhuta-tat-karya-deha-'daya? pratyak?a-siddha eva. pratyak?e?a 'siddhanam prak?ti-puru?a-'dinam anumanena prama?ena bodha?, puru?a-ni??ha-phala-siddhir bhavati; yatha dhuma-'dibhir janitena 'numanena vahne? siddhir ity artha?. anumana-'siddham apy agamat sidhyati 'ty api bodhyam. asya ?astrasya 'numana-pradhanyat tu kevala-'numanasya mukhyatayai 'vo 'panyaso, na tv agamasya 'napek?e 'ti. tatha ca Karika:

samyanyatas tu d???ad atindriya?am pratitir anumanat,

tasmad api ca siddha? parok?am apta-gamat siddham iti.

anena ca sutre?e 'dam manana-?astram ity avagamyate.

 :

           ().  ,             ,     .       ,        ,    (),      ,    ;    ,          ,      .    ,  ,     ,       ().           ,        ,       .      -:  ,     ,    ,   ;   ,     ,      .     ,      ,     (-).

ukta-prama?ai? sadhyasya vivekasya pratiyogy-anuyogi-padarthanam sa?graha-sutram vak?yamana-'numano-'payogi-karya-kara?a-bhavam api pradar?ayati:

 :

 ,      ,             ,     - ,      :




 I ( 61)


sattva-rajas-tamasa? samya-'vastha prak?ti?, prak?ter mahan, mahato 'ha?karo, 'ha?karat pa?ca tanmatrany ubhayam indriyam, tanmatrebhya? sthula-bhutani; puru?a iti pa?ca-vi?catir ga?a?. 61.

 :

    ,   ;      ();     ;           ;       ;   ;      . 61.

sattva-'dini dravyani, na vai?e?ika gu?a?; sa?yoga-vibhaga-vattvat;

 :

  ()      ,        ;       ;







   ( 30)

laghutva-calatva-gurutva-'di-dharmakatvac ca. te?v atra ?astre ?ruty-adau ca gu?a-?abda? puru?o-'pakara?atvat puru?a-pa?u-bandhaka-trigu?a-'tmaka-mahad-adi-rajju-nirmat?tvac ca prayujyate. te?a? sattva-'di-dravya?a? ya samya-'vastha 'nyuna-'natirikta-'vastha, nyuna-'dhika-bhavena 'samhanana-'vasthe 'ti yavat; akarya-'vasthe 'ti ni?kar?a?. akarya-'vastho-'palak?ita? gu?a-samanyam prak?tir ity artha?; yatha-?rute vai?amya-'vasthayam prak?ti-na?a-prasa?gat;

 :

...  ,     ,  , ,   .   ()      ,       ,  ,      ,   ,     (),           ,   ,  .   (-)          ,          ;  ,         ;    ,    ,    .   ,        ,     ;                    ;

"sattva? rajas tama iti, e?ai 'va prak?ti? sada;

e?ai 'va sa?s?tir jantor, asya? pare para? padam"

ity-adi-sm?tibhir gu?a-matrasyai 'va prak?titva-vacanac ca.

 :

   ,      ()      : ,         ;        ,       .

sattva-'dinam anugamaya samanyam iti; puru?a-vyavartanaya gu?e 'ti; mahad-adi-vyavartanaya co 'palak?ita-'ntam iti. mahad-adayo 'pi hi karya-sattva-'di-rupa? puru?o-'pakara?ataya gu?a? ca bhavanti 'ti. tad atra prak?te? svarupam evo 'ktam; asya vi?e?as tu pa?cad vak?yate.

 :

          ;      ;    ...       .     ,       ,     ,     .  ,       ,       .

prak?te? karyo mahan mahat tattvam. mahad-adinam svarupa? vi?e?a? ca vak?yate. mahata? ca karyo 'ha?kara?. aha?karasya karya-dvayam tanmatrany ubhayam indriya? ca. tatro 'bhayam indriya? bahya-'bhyantara-bhedenai 'kada?a-vidham. tanmatra?am karya?i pa?ca sthula-bhutani. sthula-?abdat tanmatra?am suk?ma-bhutatvam abhyupagatam. puru?as tu karya-kara?a-vilak?a?a iti. ity eva? pa?ca-vin?atir ga?a? padartha-vyuha?; etad-atirikta? padartho na 'sti 'ty artha?. athava sattva-'dinam pratyeka-vyakty-anantya? ga?a-?abdo vakti. ayam ca pa?ca-vi?catiko ga?o dravya-rupa eva. dharma-dharmy-abhedat tu gu?a-karma-samanya-'dinam atrai 'va 'ntarbhava?; etad-atirikta-padartha-sattve hi tato 'pi puru?asya vivektavyataya tad-asa?grahe nyunata 'padyeta. etena sa?khyanam aniyata-padartha-'bhyupagama iti mu?ha-pralapa upek?a?iya?.

 :

     (-),  .           .      ().     :   ()     .      ,     ,   .        .            .       ,    .  ,         ;   ,  ,    ,  .              .            .          ,  , ,     ,    ;    ,    ,       ,   -         .        ,      ,    .

dik-kalau ca ka?am eva; "dik-kalav aka?a-'dibhya" ity-agami-sutrat. eta eva padartha? paraspara-prave?a-'prave?abhyam kvacit tantra ekam eva, kvacit tu ?at, kvacic ca ?o?a?a, kvacic ca sa?khya-'ntarair apy upadi?yante. vi?e?as tu sadharmya-vaidharmya-matra iti mantavyam. tatha co 'ktam Bhagavate:

 :

      ;              .   ,           ,       -,   ,   ,        .  ,           .       -:

"ekasminn api d??yante pravi??ani 'taru?i ca

purvasmin va parasmin va tattve tattvani sarva?a?.

iti nana-prasa?khyana? tattvanam ??ibhi? k?tam

sarva? nyayya? yukti-mattvad, vidu?a? ki? a?obhanam?" iti.

 :

        ;            .  ,        ;   ,   ,    -     ?.

ete ca padartha? ?rutisv api ga?ita?; yatha Garbho-'pani?adi: "a??au prak?taya?, ?o?a?a vikara" iti; Pra?no-'pani?adi ca "p?thivi ca p?thivi-matra ce" 'ty-adina; eva? Maitreyo-'pani?ad-adi?v api. a??au ca prak?taya? Karikaya vyakhyata?:

 :

        ; ,  -:     ,    -         ;        -.       [-]:




   ( 31)


"mula-prak?tir avikr?tir, mahad-adya? prakrti-vik?taya? sapta, soda?akas tu vikaro, na prak?tir na vik?ti? puru?a" iti.

 :

   - ;  ,     ,   ,  ;         ;     ,  .

ekam eva 'dvitiyam tattvam iti ?ruti-smrti-pravadas tu sarva-tattvanam puruse vilapanena ?akti-?aktimad-abhedene 'ty avirodha?. layas tu s?ksmi-bhavena 'vasthanam, na tu na?a iti. tad uktam: "asij j?anam atho artha ekam eva 'vikalpitam" iti. avikalpitam avibhaktam.

 :

         ,    -   ,    ,      ,      ()    ().    ()       ,     .    :          ,  .    ()   ().

etac ca Brahma-mimansa-bhasye 'dvaita-prasan-gato vistareno 'papaditam. vi?esas tv ayam, yat se?vara-vade 'nya-tattva-nam tatrai 'va 'vibhagad i?vara-caitanyam ev?i 'kam tattvam; niri?vara-vade tu tri-veni-vad anyo-'nya-'vibhaktatayai 'kasmin k??asthe tejo-man-dala-vad atma-mandale prakrty-akhya-suksma-'vasthaya mahad-uder avibha-gad atmai 'vai 'kam tattvam iti. tatha ca vaksyati "na 'dvaita-?ruti-virodho jati-paratvad" iti.

 :

        -      ().      :    (-),      ,       (-).     (-),     (-),         ()   (-),   ,        ,   (),      ()   .     :       ,        ().

ete?u padarthe?v acaksusanam anumanena bodham pratipadayati su-tra-jatena:

 :

          ,     ,    :




 I ( 62)


sth?lat pa?ca-tanmatrasya. 62.

 :

  [ ]   . 62.

bodha ity anuvartate. sthulam tavac caksusam eva, tac ca tanmatra-karyatayo 'ktam. tata? sthula-bhutat karyat tat-karanataya tanmatra-'numanena sthula-vivekato bodha ity arthah.

 :

  ()    .  (), ,   ,         ().  ,    ,     ,   ,    ()   ,   ;        .

aka?a-sadhara?yaya sthulatvani atra bahye-'ndriya-grahya-gunakatvam ?anta-'di-vi?esa-vattva? va. tanmatrani ca, yaj-jatiyesu ?anta-'di-vi?esa-trayam na tisthati, taj-jatiyanam ?abda-spar?a-rupa-rasa-gandhanam adhara-bhutani suk?ma-dravyani sthulanam avi?esa?;

 :

        (),      ,    ,     ,   ()  .    ()    ,    , ,  ,     ,          (  ..);      ()     .

"tasmins-tasmins tu tanmatra, tena tanmatrata sm?ta. na ?anta na 'pi ghoras te na m?dha? ca 'vi?esina " iti Visnupurana-'dibhya?.

 :

         ,  -            ().     ,  ,  ,   ()   -   .

asya 'yam arthali: tesu-te?u bhutesu tanmatras tisthanti 'ti k?tva dharma-dharmy-abhedad dravyanam api tanmatrata sm?ta. te ca padarthah ?anta-ghora-m?dha-'khyai? sthula-gata-?abda-'di-vi?esaih ?unya, eka-rupatvat. tatha ca ?anta-'di-vi?esa-??nya-?abda-'di-mattvam eva bhutanam ?abda-'di-tanmatratvam ity a?ayah. ato 'vi?esino 'vi?esa-sainj?ita iti.

 :

   :         ,         (--)       ().            ,   ,   ,     .  ,    ,      ,   ,    ,    ..,       ()     .            ().

?antai sukha-'tmakam, ghorain du?kha-'tmakam, m?dham moha-'tmakam. tanmatrani ca deva-'di-matra-bhogyatvena keva-lam sukha-'tmakany eva, sukha-'dhikyad iti.

 :

    ()    (),   ()    (),   ()   / ().   ,         ,           .

atre 'dam anumanam: apakarsa-kastha-'pannani sthula-bhutani sva vi?esa-gunavad-dravyo-'padanakani; sthulatvat; gha?a-pa?a-'di-vad iti. atra 'navastha-'pattya suksmam adayai 'va sadhyam paryavasyati. anukula-tarka? ca 'tra: karana-guna-kramena karya-guno-'tpatter badhaka-

 :

       ():  ,    ,     () ,     ;    ;  ,    .        (),         .       ,           ,        ...




   ( 32)


vyatireke?a 'pariharyatvam. ?ruti-smrtaya? ce 'ti. prakrteh ?abda-spar?a-'di-mattve tu badhakam asti

 :

...       ( );         .      ,        (),     :

"?abda-spar?a-vihinam tad rupa-'dibhir asamyutam, trigunam taj jagad-yonir an-adi-prabhava-'pyayam" iti Visnupurana-'di-vakya-jatam.

 :

    ,        [],     (),   ,   ,          -   .

buddhy-aha?karayo? ca ?abda-spar?a-'di-mattve bhuta-karanatva-?ruti-sm?taya eva badhika? santi; bahye-'ndriya-grahya-jatiya-vi?esa-guna-vattvasyai 'va bhuta-laksanatvena tayor api bhutatva-'pattya svasya sva-karanatva-'nupapatter iti.

 :

      ,       ()   ()          ,        ;            ,     ,                , -     ,      .

nany evam karana-dravyesu rupa-'dy-abha tanmatra-rupa-'de? kim karanam? iti cet, sva-karana-dravyanam nyuna-'dhika-bhavena 'nyo-'nyam samyoga-vi?esa eva; haridra-'dinam samyogasya tad-ubhaya-'rabdha-dravye rakta-rupa-'di-hetutva-dar?anat.

 :

  - :    -      [],              ()?,     :     ,   ,        ;  ,    ,                ,   .

drsta-'nusarena sva-'?raya-hetu-samyoganam eva rupa-'di-hetutva-sambhave t?rkikanam paramanusu rupa-kalpanam tu heyam. sajatiya-karana-gunasyai 'va karya-guna-'rambhakate 'ti tu tesam api na niyamah; trasarenu-mahattva-'dav avayava-bahutva-'der eva t?ir api hetutva-'bhyupagamad iti dik.

 :

       ,                ,    ()        ()  .     ,         ,         ;    ,      ()          ()  .    .

indriya-'numanam ca 'ka?a-'numana-vad dar?ana-spar?ana-vacana-'di-bhi? pratyaksabhir v?ttibhir eve 'ti. tad atra no 'ktam; tattva-'ntarena tattva-'ntara-'numananam eva prak?tatvad iti na nyunata.

 :

       (),      (),        (),  , ,   .     ,      ,               .

tanmatranam co 'tpattau Yoga-bhasyo-'kta-prakriyai 'va grahya; yatha 'ha?karach chabda-tanmatram, tata? ca 'ha?kara-sahak?tach chabda-tanmatrach chabda-spar?a-gunakan spar?a-tanmatram; evain krame?ai 'kaika-gu?a-v?ddhya tanmatrany utpadyanta iti.

 :

     (),       ,    -;  :   ()    ,             ,     ;   ,      ,    .

ya tu "aka?as tu vikurva?a? spar?a-matram sasarja ha; balavan abhavad vayus, tasya spar?o guno mata" ity-adina Visnupurane spar?a-'di-tanmatra-srstir aka?a-'di-sthula-bhuta-catustayad ukta, sa bhuta-rupena parinamana-rupai 'va mantavya; aka?a-'dini jala-'ntani hi sthula-bhutani sva-svo-'ttara-bhuta-rupena sva-'nugata-tanmatra? svo-'pastambhata? parinamayanti 'ti.

 :

    -   ,     ,  ,    ;    ,                  ,   ,       ()   ;                        .




 I ( 63)


bahya-'bhyantarabhyam tai? ca 'ha?karasya. 63.

 :

    [ ],     [ ]   . 63.

bahya-'bhyantarabhyam indriyabhyam taih pa?ca-tanmatrai? ca karyais tat-karanataya 'ha?karasya 'numanena bodha ity arthah.

 :

   ,       ,       (),    ,     ()    ()   .

aha?kara? ca 'bhimana-v?ttikam antahkarana-dravyam, na tv abhimana-matram; dravy-asyai 'va loke dravyo-'padanatva-dar?anat; susupty-adav aha?kara-v?tti-na?ena bhuta-na?a-prasa?gad vasana-'?rayatvenai 'va 'ha?kara-'khya-dravya-siddhe? ce 'ti.

 :

        (-),   ()  / (),       ;    ,        ;               ()          ,   ,        ,        ().

atre 'ttham anumanam: tanmatre-'ndriyany abhimanavad-dravyo-'pa-danakani; abhimana-karya-dravyatvat; yan n?i 'vam, tan n?i 'vam, yatha puru?a-'dir iti.

 :

       ():          () ,   ;     -,  ; ,    ,     ,   ()  .




   ( 33)


nanv abhimanavad dravyam eva 'siddham iti ced, aham g?ura ity-adi-vrtty-upadanataya caksur-adi-vat tat-siddeh; anena ca 'numanena mana ady-atireka-matrasya tat-karanataya prasadhyatvat.

 :

  - :     ,  ,   ,   :      ,      ()   ,         ,      ;          ,          ()   .

atra ca 'yam anuk?las tarkah: "bahu syam, prajayeye" 'ty-adi-?ruti-smrtibhyas tavad bhuta-'di-srster abhimana-purvakatvad buddhi-vrtti-purvaka-srstau karanataya 'bhi-mana? siddha?. tatra c?i 'ka-'rtha-samavaya-pratyasattyai 'va 'bhimanasya srsti-hetutvam laghavat kalpyata iti.

 :

      :         ,     ,   ...,        ,    ()       ,   .       () ,                 (---).

nanv evam kulala-'ha?karasya 'pi ghato-'padanatva-'patty? kulala-muktau tad-antahkarana-na?e tan-nirmita-gha?a-na?ah syat. na c?i 'tad yuktam; purusa-'ntarena sa eva 'yam ghata iti pratyabhij?ayamanatvad iti. m?i 'vam! mukta-purusa-bhoga-hetu-parinamasyai 'va tad-antahkarana-mokso-'ttaram ucchedat.

 :

   ,   ,             ,                  .   ,       , : "   ".   !      (),      ,         .

na tu parinama-samanyasya 'ntahkarana-svarupasya vo 'ccheda?; "k?tartham prati nastam apy anastam tad-anya-sadharanatvad" iti Yoga-s?tre mukta-puruso-'pakara-nasya 'py anya-purusartha-sadhakatva-siddher iti.

 :

             ;   -    ,   ,   ,    [],       ,           .

athava gha?a-'disv api Hiranyagarbha-'ha?kara eva karanam astu, na kulala-'dy-aha?ka, tatha 'pi samanya-vyaptau na vyabhicara?. samas?i-buddhy-ady-upadanikai 'va hi srstih purana-'disu samkhya-yogayo? ca pratipadyate,  tu tad-an?a-vyas?i-buddhy-ady-upadanika; yatha maha-p?thivya eva sthavafa-jafigama-'dy-upadanatvam, na tu p?thivy-an?a-losta-'der iti.

 :

               ,         ,          ()   .    ,       ,         ()    ,     () ;                ,   -         .




 I ( 64)


tena 'ntahkaranasya. 64.

 :

  [ ]  . 64.

tena 'ha?karena karyena tat-karanataya mukhyasya 'ntahkaranasya mahad-akhya-buddher anumanena bodha ity arthah.

 :

   ,    (),    ,     ()      ()   (),    (),   .

atra 'py ayam prayo-gah: aha?kara-dravyam ni?caya-vrttimad-dravyo-'padanakam; ni?caya-karya-dravyatvat; yan n?i 'vam, tan n?i 'vam, yatha puru?a-'dir iti.

 :

      :       ,    ;     -,   ; ,    ,     ,   ()  .

atra 'py ayam tarkah: sarvo 'pi lokah padartham adau svarupato ni?citya pa?-cad abhimanyate ayam aham, maye 'dam kartavyam>ity-udi-rupene 'ti tavat siddham eva.

 :

      :    ,              (),       :  ,       .

tatra 'ha?kara-dravya-karana-'k??ksaya? vrttyoh karya-karana-bhavena tad-??rayayor ego karya-karana-bhavo laghavat kalp-yate; kara?asya v?tti-labhena karya-vrtti-labhasyau 'tsargikatvad iti.

 :

      ,   -     ,      -      ;              .

?ru-tav api "sa iksam-cakre," "tad ?iksate" "ty-adau sarga-'dy-utpanna-bud-dhita eva tad-itara-'khila-srstir avagamyata iti.

 :

          ,       ,         (),      .

yady apy ekam ev? 'ntahkaranam, vrtti-bhedena trividham laghavat; "guna-ksobhe jayamane mahan pradur-babhuva ha; mano mahan? ca vij?eya. ekai tad vrtti-bhedata" iti Laingat;

 :

       ()   ,          ;     -:     (),    ();  ,   ()         ,     .

"pafica-vrttir mano-vad vyapadi?yata" iti Vedanta-sutrena prana-drstanta-vidhaya manaso 'pi vrtti-matra-bhedena bahutva-siddhe? ca;

 :

...  ,   -       ,       ()         ;

anyatha ni?caya-'di-vrttibhir iva bhrama-sam?aya-nidra-krodha-'di-vrttibhir api sva-sama-samkhya-'nanta-'ntahkarana-'patte?; buddhy-adi?v avyava-sthaya mana-adi-prayogasya Pata?jala-'di-sarva-?astresv anupapatte? ca.

 :

...   ,       , -  ,  , ,  ,    ,         ,    ;        ()      ()             ,      .




   ( 34)


tatha 'pi van?a-parvasv iva 'v?ntara-bhedam a?rity? 'ntahkarana-traye krama? karya-karana-bhava? co 'kta?; yogo-'payogi-?ruti-smrti-paribhasa 'nusarad iti mantavyam.

 :

  ,      ,     ,          - ;  ,          ,   .

tad uktam Vasisthe: aham-artho-'dayo yo 'yam citta-'tma vedana-'tmaka?, etac citta-drumasya 'sya bijam viddhi mahamate. etasmat prathamo-'dbhinnad ankuro 'bhinava-'k?ti? ni?caya-'tma nirakaro, buddhir ity abhidhiyate. asya buddhy-abhidhanasya ya '?kurasya prapinata samkalpa-rupini, tasya? citta-ceto-mano-'bhidhe ti.

 :

    :  ! ,  ,      "",    ()   ,      .        ,    ,    ;    ().     ,  ,     (),   ,    ().

aham-artho 'ntahkarana-samanyam. atra vakye bija-'akura-nyayenai 'kasyai 'va 'ntahkarana-vrksasya v?tti-ma-rupena citta-'dy-akhya-'vastha-bhedah kramikas trividha? parinama ukta iti. samkhya ?astre ca cinta-v?ttikasya cittasya buddhav eva 'ntarbhava?; aha?karasya ca 'tra vakye buddhav antarbhava?.

 :

    ""     .              ()       ,     ,   ,    ,    .      (),     (),      ();           ().




 I ( 65)


tata? prakrte?. 65.

 :

   [] . 65.

tato mahat-tattvat karyat karanataya prakrter anumanena bodha ity arthah.

 :

   ,      (),    ,    ()    ()   .

antahkarana-samanyasya 'pi karyatva? tavad ekada pa?ce-'ndriya-j?ana-'nutpattya madhyama-parimanataya deha-'di-vad eva siddham; ?ruti-smrti-pramanyac ca.

 :

 ,        ,  ,            ,       ,        ;  ,      .

tasya ca prak?ti-karyatve 'yam prayogah: sukha-du?klia-moha-dharmini buddhi? sukha-duhkha-moha-dharmaka-dravya-janya; karyatve sati sukha-du?kha-moha-'tinakatvat; kanta-'di-vad iti.

 :

   ,     ,   :  (),    ,   ,  ,   ,   ; ,  ,    ,  ;      .

karana-guna-'nusarenai 'va karya-gunau-'cityam c? 'tra 'nukulas tarka?; ?ruti-sm?tayo 'pi 'ti mantavyam.

 :

           ;  ,        .

nanu visayesu sukha-'di-mattve prama-nam na 'sti; aham sukhi 'ty-ady-eva-'nubhavat; tat katham kanta-'di-visayo drstanta? iti cen, na; sukha-'dy-atmaka-buddhi-karyataya srak-sukham candana-sukham ity-ady-anubhavena ca visayanam api sukha-'di-dharma-katva-siddhe?; ?ruti-smrti-pramanyac ca.

 :

   :      ,         ,        " ";          ?,   :   .  ,         ,  ,     ,      ,             ,      ;  ,      .

kim ca yasy? 'nvaya-vyatirekau sukha-'dina saha dr?yete, tasy?i 'va sukha-'dy-upadanatvari kalpyate; tasya nimittatvam parikalpya 'nyasyo 'padanatva-kalpane karana-dvaya-kalpana-gauravat.

 :

 ,           ,           (-);         (),    ()   - ,       () -     .

api ca 'nyo-'nya-sanvadena pratyabhij?aya ca visnaye?u sarva-purusa-sadharana-sthira-sukha-siddhih. tat-sukha-grahanaya 'sman-naye vrtti-niyama-'di-kalpani-gauravam ca phala-mukhatvan na dosa-'vaham; anyatha pratyabhij?aya 'vayavy-asiddhi-prasaligat tat-karana-'di-kalpana-gauravad iti.

 :

  ,         (),        ,    .    ,                     ,       ,        ;     -         ,    (),        -     .

visaye 'pi sukha-'dikam ca Markandeye proktam: "tat santu cetasy athava 'pi dehe sukhani du?khani ca; kim mama 'tre" 'ti.

 :

           -:            ;     ?.

aham sukhi 'ty-adi-pratyayas tv aham dhani 'ty-adi-pratyaya-vat sva-svami-bhava-'khya-sambandha-visayakah. tesam pratyayanam sam-avaya-sambandha-visayakatva-bhrama-nirasa-'rtham tu sukhi-du?khi-m?-dhebhya? puru?o vivicyate ?astresv iti.

 :

         ,  ,    ,     ,      .     ,            (),     ()     ,   .




   ( 35)


?abda-'disu ca sukha-'dy-atmata-vyavahara eka-'rtha-samavayat. astu v? ?abda-'disu sak?ad eva sukham ukta-pramanebhya?.

 :

               ,            (--).  ,     ,           .

visaya-gata-sukha-'de? ca buddhi-matra-grahyatvam phala-balat. yat tu vi?aya-'samprayoga-kale ?anti-sukham sattvikam susupty-adau vyajyate, tadeva buddhi-dharma atma-sukham ucyata iti.

 :

      ,    ,    ()      .    ,   (),       ()          ,       (-),      .

yady api vai?esika-'dya api t?rkika? prapafice 'nyatha 'pi karya-karana-vyavastham anumimate, tatha 'pi bahula-?ruti-smrty-upodbalanena 'smabhir anumitai 'va vyavastha mumuksubhir upadeya; m?la-??ithilya-dosena para-'numananam durbala-tvat.

 :

   ()             - ,       ()     ,          ;       -     .

ata ego "tarka-'pratisthanad" iti Vedanta-sutrena 'pratistha-dosatah kevala-t 'pastah. tatha Manuna 'pi arsan dharmo-'pade?am ca veda-?astra-'virodhina yas tarkena 'nusandhatte, sa dharmam veda, ne 'tara iti veda-'viruddha-tarkasyai 'va 'rtha-ni?cayakatvam uktam.

 :

   -       ...           .       :  ,           ,    ,    (),   ,         ,       .

tasmat "?rotavyah ?ruti-vakyebhyo mantavya? co 'papattibhir" ity-adi-vakyebhya? ?ravana-samana-'rthakam eva mananam balavat; anya-'karam mananam tu paresain durbalam. evam puruse 'pi sukha-du?kha-'di-mattvena tesam anumanum bahula-?ruty-adi-virodhad durbalam iti dik. prakrti-gata-vi?esam ca pa?cad vaksyama?.

 :

,    ,               ,      (),       ();   ,   ,  .        ,   ()   ,    ,           .    .   ,    (),   .

nanv akhila-jadebhya? purusa-viveka eva muktau hetu?; tat kim-artham jadanam anyo-'nya-viveko 'tra dar?ita iti cet, prakrty-adi-tattvo-'pasanaya sattva-?uddhy-artham vivekasya 'py apeksitatvad iti.

 :

  - :            ;             ?,   :   ,          ()      .

karya-karana-mudraya prakrti-paryantasya 'numanena vivekata? siddhim uktva, yath 'kta-karya-karana-bhava-??nyasya purusasya prakara-'ntarena 'numa-natas, tatha siddhim aha:

 :

  -    [ ]      ,       (),    - ,      :




 I ( 66)


samhata-pararthatvat purusasya. 66.

 :

 ,      , [ ] . 66.

samhananam arambhaka-samyogah; sa ca 'vayava-'vayavy-abhedat prakrti-karya-sadharanah. tatha ca samhatanam prakrti-tat-karyanam pararthatva-'numanena purusasya bodha ity arthah.

 :

  ()   ,   -;      ()     ()        ,    .  ,    ,     ()           ().

tad yatha: vivada-'spadam prakrti-mahad-adikam parartham, sve-'tarasya bhoga-'pavarga-phalakam: samhatatvat; ?ayya-'sana-'di-vad ity anumanena prakrte? paro 'samhata ego purusa? sidhyati; tasya 'pi samhatatve 'navastha-'patteh.

 :

 :    ,   ()       ,         - ,    ;    ;  ,    .        (),           ;                   ().

Pata?jale ca "parartham samhatya-karitvad" iti sutra-karena 'numan6? k?tam; tat tu yatha-?rutam eva 'ntya-'vayava-sadharanam; itara-s?hityena 'rtha-kriya-karitvasyai 'va samhatya-karita-?abda-'rthanat.

 :

         :     ,        ;                ;                .

purusas tu visaya-praka?a-rupayam svartha-kriyayam na 'nyad apeksate, nitya-praka?a-rupatvat; purusasya 'rtha-sambandha-matre buddhi-vrtty-apeksanat; sambandhas tu na 'sadharany artha-kriye 'ti. atra ca "na va are sarvasya kamaya sarvam priyam bhavaty, atmanas tu kamaya sarvam priyam bhavati" "ty-adi-gruti-

 :

     ,    ,      ,      ;        (-)       ;           .        : ,      ,     ()    ...




   ( 36)


smrtayo 'nuk?la-tarkah. anyac ca: sukha-'di-mat pradhana-'dikam yadi svasya sukha-'di-bhoga-'rtham syat, tada tasya saksat sva-j?eyatve karma-karta-virodha?; na hi dharmi-bhanam vina sukhasya bhanam sambhavati; aham sukhi 'ty evam sukha-'nubhavad iti.

 :

...          .  :    ()   ,     ,        , ,        ,          (--);          ,          .

api ca samhanyamananam bahunam gunanam tat-karyanam ca 'neka-vikaranam aneka-caitanya-guna-kalpanaya? gauravena laghavad eka eva cit-praka?a-rupa? puru?a? sarva-samhatebhya? para? kalpayitum yujyata iti.

 :

 ,              ,    ,      (),      ()     -  (),          .

anena sutrena nimitta-karanataya purusa-'numanum uktam; purusar-thasya 'khila-vastu-samhanana-nimittatva-vacanat. ata eva sarga-'dy-ut-pannam purusam prak?tya Visnupurana-'dau smaryate:

 :

            (-);  ,     ()         .    -     ,     , :

"nimitta-matram eva 'sau s?jyanam sarga-karmani, pradhana-karani-bhuta yato v?i s?jya-?aktayah." "guna-samyat tatas tasmat ksetraj?a-'dhisthitan, mune, guna-vya?jana-sambhuti? sarga-kale, dvijo-'ttame" 'ty-adi.

 :

          ,    ,    ,  ,     .      ,  ,      (),      ,    !    .

ksetraj?a-'dhisthanain ca 'samapta-purusarthasya purusasya sam-yoga-matram; guna-vya?janam mahat tattvam, karanataya triguna-'tma-pradhana-vya?jakatvad iti.

 :

          ()   ,      ;        (),  ,     ,   ,    .

tad evam acaksusanam anumanena siddhir ukta. idani? sarva-kara-natvo-papattaye prakrti-nityatvam upapadyate purusa-kau?asthya-siddhy-artham:

 :

 ,     ,    ,   .  ,     ,   ,       ()  :




 I ( 67)


m?le m?la-'bhavad amulam m?lam. 67.

 :

     ,   . 67.

trayo-vin?ati-tattvanam mulam upada pradhanam m?la-??nyam; anavastha-'pattya tatra mula-'ntara-'sambhavad ity arthah.

 :

   ,   (),      ()     ,   - ;        ()    -   .

nanu "tasmad avyaktam utpannam trigunam, dvija-sattame" 'ty-adina pradhanasya 'pi purusad utpatti-?ravan?t purusa eva prak?ter mulam bhavatu; purusasya nityataya ca na 'navastha, 'vidya-dvarakataya ca  purusa-kau?asthya-hanih. tatha ca smaryate: "tasmad aj?ana-mulo 'yam samsara? puru?asya hi" 'ti. ity a?a?kya 'ha:

 :

 :      ,  "    ,    ,    !",          ,         ;   ,     ,     ,      ()      .       : "     ()       ",      :




 I ( 68)


paramparye 'py ekatra parini?the 'ti samj?a-matram. 68.

 :

           [],   []      . 68.

avidya-'di-dva? paramparaya purusasya jagan-m?la-karanatve 'py ekasminn avidya-'dau yatra kutra-cin nitye dvare paramparaya? paryava-sanam bhavisyati; purusasya 'parinamitvat.

 :

               ,         -    ,     - ;        ().

ato yatra paryavasanam, sai 'va nitya prak?ti?; prak?tir iha mula-kara?asya samj?a-matram ity arthah.

 :

,  ,      ,        ();    ,             (-)    .




   ( 37)


nanv evam pa?ca-vi?cati-tattvani 'ti no 'papadyate; mahat-tattva-kara?a-'vyakta-'peksaya 'pi jada-tattva-'ntara-'patter ity a?ayena m?la-samadhanam aha:

 :

 :            ()  ;      ,    ,       , ,     ,   :




 I ( 69)


samana? prakrter dvayo?. 69.

 :

   []  . 69.

vastutas tu prakrter mula-karana-vica dvayor vadi-prativadinor avayo? samana? paksah. etad uktam bhavati: yatha prakrter utpattih ?ruyata, evam avidyaya api "avidya pa?ca-parvai 'sa pradur-bhuta mahatmana" ity-adi-vakyai?.

 :

             ,   ,   .   :  ,       ,                 ().

ata ekasya ava?yam gauny utpattir vaktavya; tatra ca prak?tel ev purusa-samyoga-'dibhir abhivyakti-rupa gauny utpattir yukta; "samyoga-laksano-'tpattih kathyate karma-j?anayor" iti Kaurma-vakye prak?ti-purusayor gauno-'tpatti-smaranat; avidyaya? ca kva-'pi gauno-'tpatty-a?ravanat.

 :

             ()  .           ,      ()       ;     -                    ;               .

tasya anadita-vakyani tu pravaha-rupenai 'va vasana-'dy-anadi-vakya-vad vyakhyeyani 'ti. avidya ca mithya-j?ana-rupa buddhi-dharma iti yoge sutritam; ato na tattva-'dhikyam.

 :

   ,   ,            (-),       ()  .         ,  ,     (-),    (-);         .

athava dvayo? prakrti-purusayo? samana eva nyaya ity arthah. "yata? pradhana-puru?au yata? c?i 'tac cara-'caram, kara?a? sakalasya 'sya, sa no Visnuh prasidatv" ity-adi-vakyai? puru?asya 'py utpatti-cravanad iti bhava?.

 :

     ,                 .   : - ,     ,      ,        ,           !        .

tatha ca puru-sasye 'va prakrter api gauny evo 'tpattih; nityatva-?ravanad ity api sama-nam iti. tasmat prakrtir evo 'padana? jagata?, prakrti-dharma? ca 'vidya jagan-nimitta-karanam, tatha puruso 'pi 'ti siddham.

 :

   ,   ,     ;  ,         ,    . ,  ,       () ,   ,   ,    (-) ,        .

yat tu "avidyam ahur avyaktam sarga-pralaya-dharmi v?i, sarga-pralaya-nirmuktam vidya? vai pa?ca-vin?akam" iti Moksadharme prakrti-purusayor avidya-vidye 'ti vacanam, tat tad-ubhaya-visayatayo 'pacaritam eva; parinamitvena hi puru?a-'pek?aya pra-k?tir asati 'ti tasya avidya-visayatvam uktam.

 :

      -:  ,    ,  ;            ,        ,        ()    ;      ()       ,    ,     .

evam eva tasmin praka-rane sva-sva-kara?a-'peksaya bhuta-'ntam karya-ja avidye 'ty ktam, sva-sva-'peksaya ca sva-sva-karanam vidye 'ti. purusasya parinama-rupam jagad-upadanatva? tu prakrty-upadhikam eva kart?tva-'di-vac chruti-sm?tyor upasa-'rtham eva 'nudyate; anyatha "sthulam ananv ahrasvam" ity-adi-?ruti-virodha-'patter iti mantavyam.

 :

                     ,           .           ,        ()         ,      ()  ,      ();  ,            ,  []  ,  ,  ....

maya-?abdena ca prakstir ego 'cyate; "mayam tu prakrtim vidyad" iti ?rutau "asman mayi s?jate vi?vam etat, tasmin? ca 'nyo mayaya samniruddha" iti purva-prakranta-mayaya? prakrti-svarupata-vacanat;

 :

        ;        ,     ...           ,    [ ,  ]              .

"sattva? rajas tama iti prak?tam tu guna-trayam; etan-mayi ca prak?tir, maya ya vaisnavi ?ruta, lohita-?veta-krsne 'ti tasyas tadrg-bahu-praja "

 :

,       ,  ;          ;  ,  ,    ,     ...




   ( 38)


ity-adi-smrtibhya? ca. na tu j?ana-nacya 'vidya maya-?abda-'rtho, nityatva-'nupapatte?. kim c? 'vidyaya dravyatve ?abda-matra-bhedo, gunatve ca tad-adharataya prakrti-siddhi?; purusasya nirgunatva-'dibhya?.

 :

...         ().         (),   ,         .  ,     (),   [   ]    ;      (),        -      ;    ()   -  ()   .

atha dravya-guna-karma-vilaksanai 'va 'smabhir avidya vaktavye 'ti cen, na; "tad?k-padartha-'pratiter" uktatvad iti.

 :

   :     ,       ,    [ ],   : ,   ; ,    ,        .

nanv evam cet prakrti-puru?a-'dy-anumana-prakaro 'sti, tarhi sarve-sam eva katham viveka-mananam na jayate? tatra 'ha:

 :

 :          ,    ,            ?,        :




 I ( 70)


adhikari-traividhyan na niyama?. 70.

 :

        . 70.

?ravana-'dav iva manane 'py adhikarinas trividha, manda-madhyamo-'ttama ity ato na sarve?am eva manana-niyama?; kutarka-'dibhir manda-madhyamayor badha-satpratipaksata-sambhavad ?ity arthah.

 :

   ,    ,       ()  ,    ()       :  (),  ()   (),         ;        -   ()            .

mandair hi bauddha-'dy-ukta-kutarka-jateno 'kta-'numanani badhyante; madhyamai? ca Buddha-'dy-uktair eva viruddha-'sal-lingaih satpratipak?itani kriyante. ata uttama-'dhikarinam evai 'tadr?a-mananam bhavati 'ti bhava?.

 :

           ,     ;             ,     ,    ().   : ,         .

prakrte? svarupam guna-samyam prag evo 'ktam; suksma-bhuta-'dikari ca prasiddham eva 'sti 'ty ava?is?ayor mahad-aha?karayo? svaru-pam aha sutrabhyam:

 :

         ;           ,                      :




 I ( 71)


mahad-akhyam adya? karyam, tan manah. 71.

 :

    ,    . 71.

mahad-akhyam ady aim karyam, tan mano manana-vrttikam. mananam atra ni?cayas, tad-v?ttika buddr ity arthah;

 :

   ,        (),     (),      ().          (),       ();

"yad etad vist?tam bijam pradhana-purusa-'tmakam mahat tattvam iti proktam, buddhi-tattvam tad ucyata" ity-adi-vakyebhyo buddher eva 'dya-karyatva-'vagamat.

 :

...   ,    ,      ,   ;     ,  ,    ()      .




 I ( 72)


caramo 'ha?kara?. 72.

 :

   . 72.

tasya 'nantaro ya?, so 'hamkaroti 'ty aha?karo 'bhimana-vrttika ity arthah.

 :

   ,        ,      (-),      (),     ().

yato 'bhimana-vrttiko 'ha?karo, 'tas tat-karyatvam uttaresam upapan-nam ity aha:

 :

    ,           ,     :




 I ( 73)


tat-karyatvam uttaresam. 73.

 :

     []. 73.

sugamam. evam tri-sutrim vyakhyaya paunaruktya-'?a?ka 'pasta.

 :

  .  ,            ().

nanv evam prak?ti? sarva-karanam iti ?ruti-smrti-virodha ity a?a?-kayam aha:

 :

 :       ,      ,       ,     :




 I ( 74)


adya-hetuta tad-dvara paramparye 'py, anuvat. 74.

 :

        [ ],     ,  . 74.

paramparye 'pi saksad ahetutve 'py adyaya? prakrter hetuta 'ham-',

 :

    ,          ,      ...




   ( 39)


kara-'disu mahad-adi-dvara 'sti; yatha vai?esika-mate 'nunam ghata-'di-hetuta dvyanuka-'di-dvarai 've 'ty arthah.

 :

...    ()    ,    ()    ;    ,      ,     ()         ,    ()   .

nanu prak?ti-purusayor ubhayor eva nityatvat prakrter eva kara-natve kim niyamakam? tatra 'ha:

 :

 :    ,    ,         ?,        :




 I ( 75)


purva-bhavitve dvayor ekatarasya hane 'nyatara-yogah. 75.

 :

    [] ,   [ ]   , [ ]   . 75.

dvayor eva pum-prakrtyor akhila-karya-purva-bhavitve 'py ekatarasya purusasya 'parinamitvena karanata-hanya 'nyatarasya? karanatvau 'cityam ity arthah.

 :

   ,       ()   ()      ,   ,      ,    ,    (),    ,       ,    ,   .

purusasya 'parinamitve ce 'dam bijam: purusasya samhatya-karitve pararthatva-'pattya 'navastha. asamhatya-karitve sarvada mahad-adi-karya-prasangah.

 :

         :          ,  -          .       ,           .

prakrti-dvara parina-kalpane ca laghavat tasya eva parinamo 'stu, puruse tu svamitvena srast?tvo-'pacaro, yatha yodhesu vartamanau jaya-parajayau rajany upacaryete; tat-phala-sukha-duhkha-bhokt?tvena tat-svamitvad iti.

 :

       ,      ()       ,           ()     ;             ,               .

kim ca dharmi-grahaka-manena karanatayai 'va prakrte? siddhau na 'ny-kara?a-'ka?ksa 'sti; yatha dharmi-grahaka-pramanena drast?taya puru?a-siddhau na 'nya-drastr-aka?kse 'ti.

 :

 ,      ,    (--),       ,     -    ;   ,              (),        .

api ca purusasya parinamitve kada-cic caksur-mana-adi-vat ?ndhyatvam api syat; tatha ca vidyamanam api sukha-du?kha-'dikam na j?ayeta, tata? cu 'ham sukhi na ve 'ty-adi-sam?aya-'pattih.

 :

  ,      ,  -    ,   ,    ;       ,       ,         :    ?.

ata? sada praka?a-svarupatva-'napayena purusasya 'pari-namitvam sidhyati. tad uktam Yoga-sutrena: "sada j?ata? citt-vrttayas, tat-prabho? puru?asya 'parinamitvad" iti, tad-bhasyena ca: "sada j?ata-visayatvam tu purusasya 'parinamitvam paridipayati" 'ti. sada praka?a-svarupatve 'pi yatha nai 'kada vi?va-praka?atvaii, tatha vaksyama?.

 :

,            ().     -:      ,   ,     :   ,     ,    .   ,             ,   .

prakrter yugapat-kara?atvo-'papattaye vibhutvam api pratipadayati:

 :

        ,        ():




 I ( 76)


paricchinnam na sarvo-'pada. 76.

 :

      . 76.

sarvo-'padanam pradhanam na paricchinnam, vyapakam ity arthah. sarvo-'padanatvam atra hetu-garbha-vi?esanam; paricchinne tad-asambha-vad iti.

 :

   ,   (),    ,     ,    ().         ,     ;        .

nanu prak?ter aparicchinnatvain no 'papadyate; prak?tir hi sattva-'di-guna-trayad atirikta na bhavati; "sattva-'dinam a-tad-dharma-tvam tad-rupatvad" ity agami-s?trat; Yoga-s?tra-bhasyabhyam spastam avadhutatvac ca.

 :

 :       ;     -        ;      "       ,      ",            .

tesari ca sattva-'dinam laghutva-calatva-gurutva-'dayo dharma vaksyamana vibhutve sati virudhyante, srsty-adi-hetavah samyoga-vibhaga-'daya? ca no 'papadyanta  iti.

 :

...         (  ),  ,   ,        ,         ,       .

atro 'cyate: paricchinnatvam atra dai?ika-'bhava-pratiyogita-'vacchedaka-'vacchinnatvam, tad-abhava? ca vya-pakatvam.

 :

   :         ,       ,           ().

tatha ca jagat-k?ranatvasya dai?ika-'bhava-pratiyogita-'nava-cchedakatvam eve 'ti prak?ter vyapakatvam iti paryavasitam. yatha pranasya sthavara-jangama-'dy-akhila-?arira-vyapakatvam pranatva-samanyeno

 :

  ,     ,        ,         .   ,    ()                  ...




   ( 40)


'cyate, prana-vyaktinam sarva-deha-sambandhat, tadvat prakrter vyapa-katvam iti.

 :

...,         ;       ()       .

prakrter akriyai-'katva-'dikam ca sadharmya-vaidharmya-sutre pratipa-dayisyama?.

 :

   ,   ,   ,   ,  ,     .

na kevalam sarvo-'padanatvad, api tu:

 :

 [   ]     ,      ,   :




 I ( 77)


tad-utpatti-crute? ca. 77.

 :

        [ ]. 77.

te?am paricchinnanam utpatti-?ravanac ca; "atha yad alpam, tan mar-tyam" ity-adi-?rutisu marana-dharmakatvena paricchinnasyo 'tpatty-ava-gamat; ?ruty-antarebhya? ce 'ty artha?.

 :

   ,              ;     ,   ,   [],   ,         ;        .

idanim prak?ti-karanato-'papattaye 'bhava-'di-karanatam nirasyati:

 :

 ,       ,     ,       ()   :




 I ( 78)


na 'vastuno vastu-siddhi?. 78.

 :

     . 78.

avastuno 'bhavan na vastu-siddhir bhavo-'tpattih; ?a?a-?rigaj jagad-utpattya mok?a-'dy-anupapatteh; tad-adar?anac ce 'ty arthah.

 :

   ,   ,     (),         ();        -             ;          .

nanu jagad apy avastv eva 'stu, svapna-'di-vad iti. tatra 'ha:

 :

 :         ,     ,      :




 I ( 79)


abadhad adus?a-karana-janyatvac ca na 'vastutvam. 79.

 :

  ,       , []    . 79.

svapna-padarthasye 'va prapa?casya badhah ?ruty-adi-pramanair na 'sti; tatha ?afikha-pitima-'der iva duste-'ndriya-'di-janyatvam api na 'sti, dosakalpane pramana-'bhavad ity ato na karyasya 'vastutvam ity arthah.

 :

   ,     ()     ()      ,     ;              ,       ,    -       ;        .

nanu "vaca-'rambhanam vika namadheyam, m?ttike 'ty eva satyam" ity-adi-?rutibhir eva prapaficasya badho, badhac ca 'vidya-'khya-doso 'pi sva-karane 'sti 'ti cen, na; mrd-drstanta-siddhy-anyatha-'nupapatty? sva-karana-'peksaka-'sthairya-rupa-'sattva-paratvat; tadrg-vakyanam anyatha srsty-adi-vakya-virodhac ca.

 :

   :        ,  "      ,   ,     ",       ,           ,   (),   : ,   . ,          ,          ()       ;               ,      .

kim ca ?rutya prapa?ca-badha atma-'?rayah, svasya 'pi prapafica-'ntargatataya badhena tad-bodhita-'rthe puna? sam?aya-'patti? ce 'ti.

 :

 ,                 (-),   ,          ,            ,   .

ata ego badha-'badha-'di-vaidharmyad upalambhac ca jagrat-prapaficasya svapna-khapuspa-'di-tulyatvam atinirbandhena pratyacaste Vedanta-sutra-dvayam: "v?idharmyac ca na svapna-'di-vad" iti, "bhava upalabdhe? ce" 'ti ca.

 :

 ,    ()     ,       ,    -         ,     :    [   ]      ,         .

"ne 'ti ne 'ti" 'ty-evamvidha-vaky?ni ca viveka-parany eva, na tu svarupata? prapafica-nisedha-parani, "prak?tai-'tavattvam pratisedhati" "ti Vedanta-sutrat. evam anyany api vaky?ni Brahma-mi-mansa-bhasye 'smabhir vyakhyatani.

 :

      ,  ,        (),          ,     -: []      [   ].               -.

"na 'vastuno vastu-sidir" iti yad uktam, tatra hetum aha:

 :

            ,    :




 I ( 80)


bhave tad-yogena tat-siddhir, abhave tad-abhavat kutastaram tat-siddhih? 80.

 :

          ;   ,    ,        ? 80.

bhave kara?asya sad-rupatve tad-yogena satta-yogena karya-siddhir gha?eta; karanasya 'bhave 'sad-rupatve tu tad-abhavat karyasya 'py asattv?t

 :

    (),       ,               (-);    ,      ,    ,     ...




   ( 41)


katham vastu-bhuta-karya-siddhi? karana-svarupasyai 'va karyasyau 'cityad ity arthab.

 :

...        ?     ,         .  .

nan? tatha 'pi karmai 'va 'va?yakatvaj jagat-karanam astu; kim pradhana-kalpanaye? 'ti. tatra 'py aha:

 :

 :     ,     (),    ,   ;      ()?,       :




 I ( 81)


na karmana, upadanatva-'yogat. 81.

 :

  []  ,       . 81.

karmano 'pi na vastu-siddhir, nimitta-kara?asya karmano na mula-kara-natyam; gunanam dravyo-'padanatva-'yogat.

 :

      ,  ,    (-),      ;   ()         ()  .

kalpana hi drsta-'nusarenai 'va bhavati; v?i?esiko-'kta-gunanam co 'padanatvam na kva-'pi drstam ity arthah.

 :

           ;     ,         ,      ,     .

atra karma-?abdo 'vidya-'dinam apy upalaksaka?; gunatva-'vi?e-sena tesam apy upadanatva-'yogat. caksusah patala-'di-vad avidyaya? cetana-gata-dravyatve tu pradhanasya samj?a-matra-bheda iti.

 :

          ()    ;  ,     ,       .   ,     ,   ,   ()      ,            .

tad evam parinamitva-'parinamitva-pararthatva-'pararthatvabhyam pum-prak?tyor viveko dar?ita?.

 :

 ,   ,    ,          ,       ()   ().

idanim viveka-j?anasyai 'va 'viveka-nu?a-dvara parama-purusartha-hetutvam, na tu tatra vaidika-karmanam sak?ad-dhetuta 'sti 'ti yat prag uktam "avi?esa? co 'bhayor" iti sutrena, tad eva prapa?cayati paficabhi? sutr?ih:

 :

  ,            ,        (-)        ,      ()        ,        :




 I ( 82)


na 'nu?ravikad api tat-siddhi?; sadhyatvena 'vrtti-yogad apuru-sarthatvam. 82.

 :

        ;         , [ ]      . 82.

api-?abdena "na drstat tat-siddhir" iti prag-ukta-drsta-samuccayah. guror anu?ruyata ity anu?ravo vedah; tad-vihito yaga-'dir anu?ravikaim karma.

 :

   ()              .    ()  ,       ;           ,     (-).

tasmad api na purvokta-purusartha-siddhi?; yata? karma-sadhya-tvena punar-av?tti-sambandhad atyanta-purusarthatva-'bhava ity arthah.

 :

   ,            ; ,       ,        ,           .

karma-sadhyasya ca 'nityatve ?rutih: "tad yathe 'ha karma-jito lokah k?iyata, evam eva 'mutra punya-jito loka? k?iyata" iti 'ti.

 :

    ,    ,     :   ,  ,   ,  ,  ,     ,   ,  ,  .

"na karmana, 'nya-dharmatvad" iti sutrena purvam karmana bandho nirak?ta, idanina ca mokso nirakriyata ity apaunaruktyam.

 :

      ,           ,       ,       .

anya-dhar-matvena purvokta-hetuna bandha iva mokse 'pi karmano hetutvam nira-krta-prayam iti punar a?a?kai 'va no 'deti 'ti cen, na; bandha-hetutvena 'viveke siddhe tat-puru?iya-'viveka-jatvena karmanam tadiyatva-vyavastho-'papatter iti.

 :

  - :                       ,     ,         ,   : ,   .          (),        ,   ,            .

nanv evam pa?ca-'gni-vidya-rupe?o 'pasana-'khya-karmana tirtha-ma-rana-'di-karmana ca Brahma-lokam gatasya 'nav?tti-?ruti? katham upa-padyate? tatra 'ha:

 :

 :    ,               ,     (-)   ,     ,          ?,        :




 I ( 83)


tatra prapta-vivekasya 'nav?tti-crutih. 83.

 :

      ,    . 83.

tatra 'nu?ravika-karmani Brahma-loka-gatanam ya 'nav?tti-?rutih, se tatr?i 'va prapta-vivekasya mantavya. anyatha hi Brahma-lokad apy av?ttim pratipadayatam vakya-'ntaranam virodha ity arthah. tatha ca s?

 :

   ,        ,       ,    ,      ,        .            ,        .   , ...




   ( 42)


'py anav?ttir viveka-j?anasyai 'va phalam, na tu sak?ad eva karmana iti. etac ca sastha-'dhyaye prapa?cayisyati; Brahma-mimansa-bhasye ca tayor vakyany udah?ty? 'smabhir vyakhyatani.

 :

...     ,       .        ;       -    ,     .

karmanas tu phalam tada 'ha:

 :

      ,     :




 I ( 84)


du?khad du?kham, jala-'bhisekavan na jadya-vimoka?. 84.

 :

  [  ] ;   ,     . 84.

anu?ravikat tu hinsa-'di-dosena du?kha-'timaka-bhogena ca du?khad du?kham du?kha-dharai 'va bhavati, na tu jadya-vimoko 'viveka-niv?ttih; du?kha-vimokas tv atidura eva tisthati;

 :

   ,  - ,    ,          ()   ,   ,      ,     ;       (-),     ;          .

yatha jadya-'rtasya jala-'bhisekad du?kha-v?ttir eva bhavati, na tu jadya-vimoksa ity arthah. tad uktam:

 :

  ,   ,   /,        ,        .     :

"yatha pa?kena pa?ka-'mbha? suraya va sura-k?tam, bhuta-hatyam tathai 'v?i 'kam na yaj?air marstum arhati" 'ti.

 :

           ,       -     .

?ruyate ca Brahma-loka-sthanam Visnu-parsadanam api Jaya-Vijaya-'dinam puna-rak?asa-yonau du?kha-dhare 'ti. Karikaya ce 'dam uktam: "distavad anu?ravikah; sa hy avi?uddhi-k?aya-'ti?aya-yukta" iti.

 :

     ,    ,      ,    ,          -.       -: ,    ,   ;     ,   .

<nanu niskamad antaryaga-japa-'di-rupa-karmano na duhkham praty-uta moksah phalam ?ruyata iti. >tatra 'ha:

 :

 :     ,    ,    ()   ,    ,       ,      :




 I ( 85)


kamye 'kamye 'pi, sadhyatva-'vi?esat. 85.

 :

  ,     [    ],      . 85.

kamye 'kamye ca karmani du?khad duhkham bhavati. kutah? sadh-yatva-'vi?esat; karma-sadhyasya sattva-?uddhi-dvaraka-j?anasya 'pi tri-guna-'tmakataya du?kha-'tmakatvad ity arthah.

 :

   ,    ,          . ?       (-);    ,         (-),       ,       .

"na karmana na prajaya dhanena, tyagenai 'ke anistatvam ana?ur" ity-adi-?rutibhya? ca karman na sak?an moksah phalam iti bhavah. tya-gena 'bhimana-tyagena. eke kecid eva 'm?tatvam ana?u?, praptavanto, na sarve; abhimana-tyagasya tattva-j?ana-janyataya durlabhatvad ity arthah.

 :

  :        ,   ,  ,  ,      ,      .   ()      (/).    ,     ,    ;       ,     .

<nanu bhavan-mate 'pi katha? j?ana-sadhyasya na du?khatvam, sadh-yatva-'vi?esad? >iti. tatra 'ha:

 :

 :         ,   ,    ?           !,      :




 I ( 86)


nija-muktasya bandha-dhvansa-matram param, na samana-tvam. 86.

 :

      ,   []  . 86.

nija-muktasya svabhava-muktasya 'vidya-'khya-karana-na?ena yathok-tabandha-niv?tti-matram param atyantikam viveka-j?anasya phalam, dhvan-sa? c? 'vina?i,

 :

  ,        ,    ,   (),         ;     ()    ;

na tu karmana iva sukha-'dikam bhava-rupam karyam, yena na?itaya du?kha-dam tat syat. karmana? ca drsta-karanam vina na saksad eva 'vidya-na?akatvam ghatata iti. ato j?anasya 'ksaya-phalakatvan na samanatva? j?ana-karmanor ity artha?. j?anan na punar-?vittih sambha-

 :

...        (-)    ,      ,  ,  -      .     ,    ,        .    ,  -            .        ...




   ( 43)


vati; aviveka-'khya-karana-na?ad iti siddham. tad evam viveka-j?anam eva saksad-dhano-'paya ity uktam.

 :

...       ,  ;   .  ,  ,     (-)      .

idanim viveka-j?anasya 'pi sak?ad-upaya? pramanani pariksyante; atma va are drastavyah ?rotavyo mantavya ity-adi-?rutibhir hi pramana-traye?a 'tma-j?anam ity avagamyate. karma-'dikam tv anyan mana-adi-pramananam ?uddhy-adi-karam eve 'ti.

 :

     (),       ;     ,  ,   ,      ,  ,        .        ,        ()    .




 I ( 87)


dvayor ekatarasya va 'py asamnik???a-'rtha-paricchitti? prama; tat-sadhakatamam yat, tat trividham pramanam. 87.

 :

       ,   []  -   ;  ,      ,    ,   . 87.

asamnikrsta? pramatary anarudho, 'nadhigata iti yavat. evam-bhutasy? 'rthasya vastuna? paricchittir avadharanam prama; sa ca dvayor buddhi-purusayor ubhayor eva dharmo bhavatu, kim v?i 'katara-matrasyo, 'bhayathai 'va tasya? pramaya yat sadhakatamam phala-'yoga-vyavacchinna? kara?am, tat pramanam; tac ca trividham vaksyamana-rupene 'ty arthah.

 :

   ()      ,  ,  ,   .   ()     ()   (),   ;       ()      ,     -   ,          ()      (),   ,     ;     ,           .

smrti-vyavartanaya 'nadhigate 'ti, bhrama-vyavartanaya vastv iti, sa??aya-vyavartanaya tv avadharanam iti.

 :

        ();         ();         ().

atra yadi prama-rupam phalam purusa-nistha-matram ucyate, tada buddhi-v?ttir eva pramanam; yadi ca buddhi-nistha-matram ucyate, tade 'ndriya-samnikar?a-'dir eva pramanam. purusas tu prama-saksy eva, na pramate 'ti.

 :

  ,  ,    ,      (-),     (-)   ;        ,           (-)   .          (-),      ().

yadi ca pauruseya-bodho buddhi-v?ttie co 'bhayam api pramo 'cyate, tada tu 'ktam ubhayam eva prama-bhedena pramanam bhavati. caksur-adisu tu pramana-vyavahara? paramparayai 'va sarvathe 'ti bhava?.

 :

   ,  ,           , ,     ,        .              ,          .  .

Pata?jala-bhasye tu Vyasa-devai? purusa-nistha eva bodha? prame 'ty ukta?; puru?a-'rtham eva karananam prav?ttya phalasya purusa-nisthataya evau 'cityat. ato 'tra 'pi sa eva mukhya? siddhantalh.

 :

 -     ,    ()   ,    ;         ,            . ,              ().

na ca purusa-bodha-svarupasya nityataya katham phalatvam? iti vacyam; kevalasya nityatve 'py artho-'paraktasya karyatvat, puru?a-'rtho-'paragasyai 'va v? phalatvad iti.

 :

   :       ,    ,   ?.         ,      ,    ;   /       .

atre 'yam prakriya: indriya-pranalikaya 'rtha-samnikarsena ling-j?ana-'dina va 'd?u buddher artha-'kara v?ttir jayate.

 :

   :               (-)      ()   ,     .

tatra ce 'ndriya-samnikarsa-ja pratyaksa v?ttir indriya-vi?ista-buddhy-a?rita; nayana-'di-gata-pitta-'di-dosai? pitta-'dy-akara-vrtty-udayad iti vi?esah.

 :

     (-),       ,   ,    ;      ,  -     ()        ,     .

sa ca vr?ttir artho-'parakta pratibimba-rupena puru?a-'r?dha sati bhasate; purusasya 'parinamitaya buddhi-vat svato 'rtha-'karatva-'sambhavat; artha-'k?rataya eva ca 'rtha-grahanatvat; anyasya durvacatvad iti.

 :

  ,   , ,       ();  ,     (),        ,    ;           ;     .

tad etad vaksyati: "japa-spha?ikayor iva no 'paraga?, kim tv abhimana"iti; Yoga-sutrain ca: "v?tti-sarupyam itaratre" 'ti; smrtir api:

 :

    :  ,        ,     ;   -:       ;    () :

"tasmin? cid darpane sph?re samasta vastu-drstayah; imas ta? pratibimbanti, sarasi 'va tata-druma" iti. Yoga-bhasyam ca: "buddhe? pratisamvedi purusa" iti. pratidhvanivat

 :

         ;         .   -:   ,   .  ...




   ( 44)


pratisamvedah samvedana-pratibimbas, tasya '?raya ity arthah. etena purusanam kutastha-vibhu-cidrupatve 'pi na sarvada sarva-'bhasana-prasangah; asa?gataya svato 'rtha-'karatva-'bhavat;

 :

... ()   ,     ,    -  .   ,   ,   ()   (),  ()   ,        ;       ()       .

artha-'karatam vina ca samyoga-matrena 'rtha-grahanasya 'tindriya-'di-sthale buddhav adrstatvad iti.

 :

...     ,     ,     ()  ,      ()             .

puruse ca sva-sva-buddhi-v?ttinam eva pratibimba-'rpana-samarthyam iti phala-balat kalpyate; yatha rupavatam eva jala-'disu pratibimbana-samarthyam, ne 'tarasye 'ti.

 :

                   ;               ,    (),   .

rupavattva? ca na samanyata? pratibimba-prayojakam; ?abdasya 'pi pratidhvani-rupa-pratibimba-dar?anat.

 :

             ;        ,    ().

na ca ?abda-janyam ?abda-'ntaram eva pratidhvanir iti vacyam; spha?ika-lauhitya-'der api japa-samnikarsa-janyata-'pattya pratibimba-mithyatva-siddhanta-ksater iti.

 :

   :         ,   !.          ()      -      (),          ()  .

pratibimba? ca buddher eva parinama-vi?eso bimba-'karo jala-'di-gata iti mantavyam.

 :

  ,  ,      ,         (-)  ,     (-).

kecit tu v?ttau pratibimbitam sad eva caitanyain v?ttim praka?ayati; tatha ca vrtti-gata-pratibimba eva vrttau caitanya-visayata, na tu caitanye v?tti-pratibimbo 'sti  'ty ahu?. tad asat; upadar?ita-?astra-virodhena kevala-tarkasya 'prayojakatvat;

 :

    :    (),    ,    ;             ,    ,           .   ;        ,           .

vinigamana-virahena v?tti-caitanyayor anyo-'nya-visayata-'khya-sambandha-rupataya 'nyo-'nyasminn anyo-'nya-pratibimba-siddhe? ca; bahya-sthale 'rtha-'kara-taya eva visayata-rupatva-siddhya 'ntare 'pi tat-tad-artha-'karataya eva visayatatvau-'cityac ce 'ti.

 :

...  ,          (-),     ,        ,        ;   ,               ,                  .

ye tu tarkika j?anasya visayatam ne 'cchanti, tan-mate j?ana-vyaktinam anugamaka-dharma-'bhavena ghata-visayakam pa?a-visayakain j?anam ity-ady-anugata-vyavahara-'nupapattih.

 :

     (),     [  ]    ,    ,         ,        ,    , ,      .

kecit tu tarkika anayai 'va 'nupapattya visayatam atirikta-padarthain ahu?. tad apy asat; anubhuyamanam artha-'karatain vihaya visayata-'ntara-kalpane gauravad iti.

 :

              (-).    ;   -                 ().

<nanu tatha 'pi sva-svo-'padhi-v?tti-rupai 'va v?tti-caitanyayor anyo-'nya-visayata 'stu; svo-'padhi-vrttitvenai 'va 'nugamat; alam akara-'khya-pratibimba-dvayene! 'ti cen, na; pratibimbam vina svatvasya 'pi durvaca-tvat.

 :

 :     ,                 ();          ;        ,  !,  : ,   .            ().

svatva? hi sva-bhukta-vrtti-vasana-vattvam. bhoga? ca j?anam. tatha ca visayata-laksanasya visaya-samagri-gha?itatvena 'tma-'?rayah. tasmad acaitanya-caitanyayor anyo-'nya-visayata-rupo 'nyo-'nyasminn anyo-'nya-pratibimba? siddha?. adhikam tu Yogavarttike dras?avyam iti dik.

 :

           ,      .   ()     .    ,             ,      (-). ,            ,     .        -.    .

atra 'yam pramatr-adi-vibhagah:

 :

          :

pramata cetanah ?uddha?, pramanam v?ttir eva na?,

prama 'rtha-'kara-vrttinam cetane pratibimbanam;

pratibimbita-vrttinam visayo meya ucyate;

sak?ad-dar?ana-rupam ca saksitva? vaksyati svayam.

ata? syat kara?a-'bhavad v?tte? saksy eva cetanah.

Visnv-adeh sarva-saksitva? gaunam linga-'dy-abhavata iti.

 :

  ()       ;   ()    ;   ()         ,    .   ()  ,      .     (),    ,       :            .             ,     ()         [ ]   .

nanu

"yatha praka?ayaty eka? k?tsnam lokam imam ravi?,

ksetram ksetri tatha k?tsnam praka?ayati, Bharate"

 :

 :      : "        ,      ()    [],   !"...




   ( 45)


'ty-adi-vakyes? 'pamana-'di prakrti-purusa-viveke pramanam upanyastam. tat katham ucyate trividham? iti. tatra 'ha:

 :

...      ()             .    ,     ?    :




 I ( 88)


tat-siddhau sarva-siddher na 'dhikya-siddhi?. 88.

 :

    []  ,   . 88.

trividha-pramana-siddhau ca sarvasya 'rthasya siddher na pramana-'dhikyam sidhyati gauravad ity arthah. ata eva Manuna 'pi pramana-trayam evo 'panyastam:

 :

   ,             ,        -      ().         :

"pratyaksam anumanam ca ?astram ca vividha-'gamam trayam suviditam karyam dharma-?uddhim abhipsate" "ti.

 :

  ,     ,      ,         ,      .

upamanai-'tihya-'dinam ca 'numana-?abdayo? prave?a?; anupalabdhy-adina? ca pratyakse prave?a iti. ukta-vakye ce 'dam anumanam abhipretam:

 :

   ,   (),  ()  ,      ()    ();    ()       .     [ ]     :

a-pada-tala-mastakam k?tsnam sva-vyatiriktenai 'kena praka?yam; svayam apraka?atvat; trailokya-vad iti.

 :

 []         - ,     ;     ;   .

teja?-caitanya-sadhara?a? ca praka?atvam akhando-'padhi? praka?a-vyavahara-niyamakataya siddha iti.

 :

   (),     ,     ,       (-),     .

purusa-nistha prame 'ti mukhya-siddhantam ??ritya pramananam vi?esa-laksanani vaktum upakramate:

 :

      ,    ()    ,           :




 I ( 89)


yat sambaddham, sat tad-akaro-'llekhi vij?anam, tat praty-aksam. 89.

 :

    [  ] , ,  ,   ,     . 89.

sambaddham bhavat sambaddha-vastv-akara-dhari bhavati yad vij?anam buddhi-v?ttis, tat pratyaksam pramanam ity arthah. atra sad ity-antam hetu-garbha-vi?esanam.

 :

   ,      (-)         (-),  ,   ,         .   ,    (),    ,     .

tatha ca sva-'rtha-samnikarsa-janya-'karasya '?rayo v?ttih pratyaksam pramanam iti niskarsah. "vrttih sambandha-'rtham sarpati" 'ty agami-sutran na v?tte? samnikarsa-janyatvam ity akara-'?raya-grahanam.

 :

   :       ,    ,       .           ,        ,        [] .

caksur-adi-dvaraka-buddhi-vrtti? ca pradipasya ?ikha-tulya bahya-'rtha-samnikarsa-'nantaram eva tad-akaro-'llekhini bhavati 'ti na 'sambhava?.

 :

    ,        ,   ;           ,          ().

<nanu yoginam atita-'nagata-vyavahita-vastu-pratyakse 'vyaptih; sam-baddha-vastv-akara-'bhavad  ity a?a?kya tasya 'laksyatvena samadhatte:

 :

 :          ()       , ,     ;        , ,   ,        ,   :




 I ( 90)


yoginam abahya-pratyaksatvan na dosah. 90.

 :

 ,  []      ,   . 90.

aindriyaka-pratyaksam eva 'tra laksyari, yogina? ca bahya-pratyaksa-ka?; ato na doso, na tat-pratyakse 'vyaptir ity arthah.

 :

   ,          ,    (),          ;                .

vastavam samadha aha:

 :

   ,  :




 I ( 91)


lina-vastu-labdha-'ti?aya-sambandhad v? 'dosa?. 91.

 :

         []     . 91.

athava tad api laksyam eva; tatha 'pi na doso, n? 'vyaptih; yato lina-vastusu labdha-yogaja-dharma-janya-'ti?ayasya yogi-cittasya sambandho ghatata ity arthah.

 :

         ;         ;    ,               ,   ,         (-).

atra lina-?abdah para-'bhipreta-'samnikra?a-vaci; sat-

 :

  ()       ,       ;  ...




   ( 46)


karya-vadinam hy atita-'dikam api svarupato 'sti 'ti tat-sambandha? sam-bhawed iti. vyavahita-viprakrstesu sambandha-hetu-vidhaya labdha-'ti?aye 'ti vigesanam.

 :

...        [  ] (-)  ,           ,        .         ,         ,   .

ati?aya? ca vyapakatva? v?tti-pratibandhaka-tamo-niv?tty-adi? ce 'ti. idam c? 'tra 'vadheyam: "yat sambaddham sad" iti purva-sutre buddher artha-samnikarsasyai 'va pratyaksa-hetuta-labhat pratyaksa-samanye bahya-'rtha-sadharane buddhy-artha-samnikarsa eva karanam;

 :

       [],    (),    ,   .       :         [  ], ,  ... ,          ,     ,     ,       ;

indriya-samnikarsas tu caksusa-'di-pratyaksesu vi?isyai 'va karanani. nanv evam indriya-samnikarsa-yogaja-dharma-'dy-abhave 'pi buddhya bahya-'rtha-pratyaksa-'pattih. m?i 'vam! tamah-pratibandhena tadanim buddhi-sattvasya v?tty-asambhavat.

 :

...               ,     .   :             ,   ,           !,   :   !                (-)     .

tac ca tamah kada-cid arthe-'ndriyayo? samnikarsena kada cic ca yogaja-dharmena 'pasaryate; af?jana-samyogena nayana-malinya-vat.

 :

              ,       ,   ;           ().

na c?i 'vam tad-dhetor eva tad astu iti nyayene 'ndriya-sarinikarsa-'der eva bahya-'rtha-pratyaksa-samanye hetuta 'stv iti vacyam; susupty-adau tamaso buddhi-vrtti-pratibandhakatva-siddhe?;

 :

   :      "     ,     "                 ;      ()     ,          ;

"sattvaj jagaranam vidyad, rajasa svapnam adi?et, prasvapanam tu tamasa; turiyam trisu samtatam" ity-adi-smrtibhya? susupty-adau vrtti-pratibandhaka-'ntara-'sambhavac ca; caksusa-v?ttav api tamasah pratibandha-dar?anac ca.

 :

...         ,    ()   ,   ()  ,     -   ();    [ ]    ,          -     ;             .

yat tu ?uska-tarika? susuptau vrtty-anutpada-'rtham j?ana-samanye tvan-mano-yogam karanam kalpayanti, tad asat; tvag-indriyo-'tpatte? prag api kevala-buddhya Svayambhuva? sarva-pratyaksa-?ravanat;

 :

     (),                       (--),   ;     ,     ()                ();

tvai-mano-yoga-'nutpade 'pi tamasa eva nimittataya vaktavyatvac ca; kevala-tarkasya 'pratistha-dosa-grastatvac ce 'ti dik.

 :

...                       ;          .    .

nanu tatha 'pi '?vara-pratyakse 'vyaptih; tasya nityatvena samni-karsa-'janyatvad iti. tatra 'ha:

 :

 :     ,     ()       ();   ,    ,    ,      :




 I ( 92)


I?vara-'siddhe?. 92.

 :

   . 92.

I?vare pramana-'bhavan na dosa ity anuvartate. ayam ce '?vara-pratisedha eka-de?inam praudha-vadenai 've 'ti pra eva pratipaditam; anyatha hi '?vara-'bhavail ity evo 'cyeta.

 :

       ,     ()    .  ,            (-)      ,     ;             .

i?vara-'bhyupagame tu samnikarsa-janya-jatiyatvam eva pratyaksa-laksanam vivaksitam; sajatyam ca jianatva-saksad-vyapya-jatye 'ti bhava?.

 :

                ,    ;      ()    ,      .  .

?ruti-smrtibhyam katham i?o na sidhyati? 'ty aka?ksayam tarka-virodham laukikam eva badhakam aha:

 :

   :            ?,          :




 I ( 93)


mukta-baddhayor anyatara-'bhavan na tat-siddhi?. 93.

 :

  [ ]  -       ,     . 93.

i?varo 'bhimata? kim kle?a-'di-mukto va, tair baddho va? anyatarasya 'py asambhavan ne '?vara-siddhir ity arthah.

 :

   ,          ()   ,   .          ,    .




   ( 47) I ( 94)


ubhayatha 'py a-sat-karatvam. 94.

 :

    [ ]   . 94.

muktatve sati srast?tva-'dy-aksamatvam, tat-prayojaka-'bhimana-raga-'dy-abhavat; baddhatve 'pi m?dhatvan na srsty-adi-ksanatvam ity arthah.

 :

   ,            ,       ,    (),  ()  ;     ,   /,        .

nanv evam i?vara-pratipadaka-?rutinain ka gatih? tatra 'ha:

 :

 :          ,     ?,      :




 I ( 95)


mukta-'tmana? pra?ansa upasa siddhasya va. 95.

 :

[   ]   ,  [ ]    . 95.

yatha-yogam kacic chrutir mukta-'tmana? kevala-'tma-samanyasya j?eyata-vidhanaya samnidhi-matrai-'?varyena stuti-rupa prarocana-'rtha;

 :

   ,     ,             ,     ()  ,     ,       ();

kacic ca samkalpa-purvaka-srast?tva-'di-pratipadika ?ruti? siddhasya Brahma-Visnu-Hara-'der eva 'nitye-'?varasya 'bhimana-'di-mato 'pi gauna-nityatva-'di-mattvan nityatva-'dy-upasa-pare 'ty arthah.

 :

...    ,     ,    (),     ()       (),   , ,   , ,          ,      .  .

nanu tatha 'pi prakrty-ady-akhila'dhisthat?tvam ?ruyamanam no 'papadyate; loke samkalpa-'dina parinamanasyai 'va 'dhisthat?tva-vyavaharad iti. tatra 'ha:

 :

 :     ,      /       ;      ()           ,      :




 I ( 96)


tat-samnidhanad adhisthat?tvam, mani-vat. 96.

 :

  []   ,  . 96.

yadi samkalpena arast?tvam adhisthat?tvam ucyate, tada 'yam dosah syat. asmabhis tu purusasya sannidhanad eva 'dhisthat?tvam srast?tva-'di-rupam isyate.

 :

           ,      .       ,      ,       ().

mani-vat, yatha 'yas-kanta-maneh samnidhya-matrena ?alya-niskarsakatva? na samkalpa-'dina, tathai 'va 'di-purusasya samyoga-matrena prakrter mahat-tattva-rupena parinamanam; idam eva ca svo-'padhi-srastrtvam ity arthali. tatha co 'ktam:

 :

   (-) :  ,     ()       ,       ,        ()   (-)        (-);              ().      :

"niricche samsthite ratne yatha lohah pravartate, satta-matrena devena tatha ce 'yarin jagaj-janih. ata ?tmani kart?tvam akart?tvam ca samsthitam: niricchatvad akarta 'sau, karta saimnidhi-matrata" iti.

 :

        []    ,            .         ,   :      ,        .

"tad aikxata bahu syam" ity-adi-?rutis tu kulam pipati?ati 'ti-vad gauni; prakrter asanna-bahutara-guna-samyogat.

 :

     ,   : "   ...",       (),      ;               ().

athava buddhi-purva-srs?i-visayam etadr?a-vakya-jatam, na tv adi-sarga-param; tasya 'buddhi-purvaka-tva-smaranad iti bhava?; yatha Kaurme:

 :

    :         ,  ,          (-);            (-); , ,   -:

"ity esa prak?ta? sargah samksepat kathito maya; a-buddhi-purvakas tv esa. brahmim srstim nibodhate" "ti. asya ca vakyasya 'di-purusa-buddhy-ajanyatvena samkoce gauravam iti.

 :

        ;      .    ,   .        ,       ,      ().

na kevalam sarga-'dav eva purusasya samyoga-matrena srast?tva-'dikam, api tv anye?v api samkalpa-'di-purvakesu bhuta-'disv akhilesu vi?esa-karye?v api sarva-puru?anam ity aha:

 :

                 ; ,           ()            ,     ,        :




   ( 48)


vi?esa-karye?v api jivanam. 97.

 :

    [  ]    . 97.

adhisthat?tvam samnidhanad ity anusajyate. antahkarano-'palaksitasyai 'va jiva-?abda-'rthani sastha-'dhyaye vaksyati.

 :

        []   .  ,       ()   ,    (),      .

tatha ca vi?esa-karye visarga-'khye vya?ti-srstav api jivanam antahkarana-pratibimbita-cetananam samnidhanad eva 'dhisthat?tvam, na tu kena 'pi vyaparena; kutastha-cin-matra-rupatvad ity arthah.

 :

  ,    ,   ,      (-),         ,    ,       ,     -  ;    ,        .

nanu cet sada sarva-j?a i?varo na 'sti, tarhi vedanta-maha-vakya-'rthasya vivekasyo 'pade?e 'ndha-parampara-'?a?kaya 'pramanyam prasajyeta. tatra 'ha:

 :

 :       ,     ,      (-),           "  " (-), -     ,      :




 I ( 98)


siddha-rupa-boddh?tvad vakya-'rtho-'pade?a?. 98.

 :

    [ ]  ,  [   ]    . 98.

Hiranyagarbha-'dinam siddha-rupasya yatharthasya boddh?tvat tad-vaktrka-'yurveda-'di-pramanyena 'vadh?tat tesam vakya-'rtho-'pade?ali pramanam iti ?esah.

 :

           ().    ,              ,               ,         .

nanu purusasya cet samnidhi-matrena gaunam adhisthat?tvam, tarhi mukhyam adhisthat?tvam kasye? 'ty akauk?ayam aha:

 :

   :     -         (),     ,  ()  ?,      :




 I ( 99)


antahkaranasya tad-ujjvalitatval loha-vad adhisthat?tvam. 99.

 :

    ,  ,     []. 99.

antalkara?asya 'nupacaritam adhisthat?tvam samkalpa-'di-dvarakam pratyetavyam. nanvadhisthat?tvam ghata-'di-vad acetanasya na yuktam. tatra 'ha: loha-vat tad-ujjvalitatvad iti.

 :

 ,     ()      ,        .   :     ,     ,     !,       :  ,    .

antahkaranaih hi tapta-loha-vac cetano-'jjvalitam bhavati. atas tasya cetanayamanataya 'dhisthatrtvam ghata-'di-vyav?ttam upapadyata ity arthah.

 :

  ,    ,      .    ,                 ,           .

nanv evain caitanyena 'ntah-karanasy 'jjvalane cite? sangitvam agni-vad eva syad iti cen, na; nity-'jjvala-caitanya-samyoga-vi?esa-matrasya samyoga-vi?esa-janya-caita-nya-pratibimbasyai 'va va 'ntahkarano-'jjvalana-rupatvat;

 :

  :        ,      ()      / (),      !,   : ,   .                ,      ,     ;

na tu caitanyam antahkarane samkramati, yeua sangita syat. agner api hi praka?a-'dikam na lohe samkramati; kim tv agni-sahyoga-vi?esa eva lohasyo 'jjvalanam iti.

 :

...          , -        .                ; ,         ,       .

nanv evam api samyogena parinamitvam iti cen, na; samanya-guna-'tirikta-dharmo-'tpattav eva parina-vyavaharad iti.

 :

  :      -          ()!,   : ,   ;     ()      ,      ,       .

ayam ca samyo-ga-vi?eso 'ntahkaranasyai 'va sattvo-'dreks-rupat parinamad bhavati 'ti phala-balat kalpyate; puru?asya 'parinamitvena samyoge tan-nimittaka-vi?esa-'sambhavad iti.

 :

    ,       ,       ,         (-);      ,      -  ,  ,  .

ayam eva ca sariyoga-vi?eso buddhy-atmanor any-'nya-pratibimbane hetuh. nanu pratibimba-hetutaya samyoga-vi?esa-'va?yakatve pratibimba-kalpana vyartha; pratibimba-karyasya 'rtha-j?ana-'deh samyoga-vi?esad eva sambhavad iti. m?i 'vam!

 :

            ()   ()   .  - :   -           ,       ;    ,       ,         !,   :   !

buddhau caitanya-pratibimba? caitanya-dar?ana-'rtham kalpyate, darpane mukha-pratibimba-vat; anyatha karma-karta-virodhena svasya saksat sva-dar?ana-'nupapatte?.

 :

            ,     ;    ,         (--),          .

ayam eva ca cit-pratibimbo buddhau cic-chaya-'pattir iti, caitanya-'dhyasa iti, cid-ave?a iti co 'cyate. ya? ca caitanye buddhe? pratibimbah,

 :

     (-)         ,    (-),     (-).    ,     ...




   ( 49)


sa ca 'rudha-visayai? saha buddher bhana-'rtham isyate; artha-'karatayai 'va 'rtha-grahanasya buddhe? sthale drstatvena tam vina samyoga-vi?esa-matrena 'rtha-bhanasya puruse 'py anaucityat; artha-'karasyai 'va 'rtha-grahana-?abda-'rthatvac ce 'ti.

 :

...            ;       ,         ,                     ;                .

sa ca 'rtha-'kara? puruse parinamo na sambhavati 'ty arthat pratibimba-rupa eva paryavasyati 'ti dik.

 :

     ,   (),     ,     ,        .    .

sa ca 'yam anyo-'nya-pratibimbo Yoga-bhasye Vyasa-dev?i? siddhantitah: "citi-?aktir aparinaminy apratisamkrama ca parinaminy arthe pratisamkrante 'va tad-vrttim anupatati; tasya? ca prapta-caitanyo-'pagraha-rupaya buddhi-v?tter anukari-matrataya buddhi-vrtty-avi?ista hi j?ana-v?ttir ity akhyayata" ity-adina. Yogavarttike c?i 'tad vistarato 'smabhi? pratipaditam.

 :

     (-)         -:   (-),      [ ],      ,     ;        ,     ,              .         -.

ka?cit tu buddhi-gataya cic-chayaya buddher eva sarva-'rtha-j?at?tvam; iccha-'dibhir j?anasya samanadhikaranya-'nubhavat; anyasya j?anena 'nyasya pravrtty-anaucityac ce 'ty aha. tad atma-'j?ana-m?lakatvad upeksaniyam.

 :

     :               ;                 ;     ,  -       .      ,         (-).

evam hi buddher eva j??t?tve "cid-avasano bhoga" ity agami-sutra-dvaya-virodha?, purus pramana-'bhava? ca; purusa-lingasya bhogasya buddhav eva svi-karat.

 :

              ,     ,          ;    (),    ,      .

na ca pratibimba-'nyatha-'nupapattya bimba-bhuta? puru-sah setsyati 'ti vacyam; anyo-'nya-'?rayat: prthag-bimba-siddhau buddhi-stha-caitanyasya pratibimbata-siddhi?, pratibimbata-siddhau ca tat-prati-yogitaya bimba-siddhir iti.

 :

   :              ,      ()!;         (-):           ,   ,               .

asman-mate ca j?at?taya purusa-siddhy-ananta-ram tasya j?eyatva-'nyatha-'nupapattya pratibimba-siddhau na 'nyo-'nya-'?rayah. ath v?tti-saksitaya bimba-rupa? cetana? sidhyati  'ti cet, tarhi saksina eva pramat?tvam apy ucitam; ubhayor j?at?tva-kalpane gauravat; vrtti-j?ana-gha?a-j?anayo? samanadhikaranya-'nubhavac ca.

 :

   ,                     ,     .   :   ,    ,     ,   :         ()     ;             ();                  .

kim c?i 'vam sati buddher eva bhokt?tve "bhoktr-bhavad" ity agami-sutrena bhokt?taya purusa-sadhanam virudhyeta.

 :

 ,              (),              ...,      .

atha buddhi-gata-cic-chaya-rupena samban-dhena bimbasyai 'va j?a, na tu citau buddhi-pratibimbah kalpyate ity etavan-matre cet tasya '?ayo varnyeta, tad apy asat; surya-'de? sva-pratibimba-rupa-sambandhena jala-'di-tat-stha-vastu-bhasakatva-'dar?anat, kiranair eva tad-ubhaya-bhasanat;

 :

         ,   ,       ,      ,         ,    ;      ,       ,     ,       ;          .

maru-maricika-'dau tu sva-'dhyasta-jala-'di-bhasakatvam drstam eve 'ti drsta-'nusarena 'smabhie citau buddhi-prati-bimba eva sarva-'rtha-bhana-hetutaya sambandha? kalpita iti.

 :

                   ;            ,      ,        .

yac co 'ktam anyasya jianena 'nyasya pravrtty-anupapattir  iti, tad api na; "akartur api phalo-'pabhogo 'nnadya-vad" ity aga-sutrena j?ana-pravrttyor vaiya-dhikaranyasya drstanteno 'papadayisyamanatvat; buddhe? samkalpena deha-kriyayam iva 'tra 'pi samyoga-vi?esa-'der eva niyamakatvad iti.

 :

    ,  -       ,    ;         ,             ()      ;    ,         ,           .

pratyaksa-pramanain laksayitva 'numanam laksayati:

 :

     ,     :




 I ( 100)


pratibandha-dr?a? pratibaddha-j?anam anumanam. 100.

 :

    , []   . 100.

pratibandho vyapti?; vyapti-dar?anad vyapaka-j?ana? v?tti-rupam anumanam pramanam ity arthah. anumitis tu pauruseyo bodha iti.

 :

  ()      ();    ,     (-)        (),     .     ()   ,  .




   ( 50)


?abda-pramanam laksayati:

 :

   ,       ( ):




 I ( 101)


apto-'pade?a? ?abda?. 101.

 :

      . 101.

aptir atra yogyata; vedasya 'pauruseyataya? pa?cama-'dhyaye vaksya-manatvat. tatha ca yogyah ?abdas, taj-janyam j?anam ?abda-'khyam pramanam ity arthah. phalam ca pauruseyah ?abdo bodha iti.

 :

  ()       / ;     -  ()      .   ,    ,     (-)    ,     .     ,   .

pramana-pratipadanasya svayam eva phalam aha:

 :

      ,     :




 I ( 102)


ubhaya-siddhi? pramanat; tad-upade?a?. 102.

 :

  []     ; [   ]  . 102.

ubhayor atma-'natmanor vivekena siddhi? pramanad eva bhavati; atas tasya pramanasya 'pade?a? k?ta ity arthah.

 :

   ,        ()  - ()           ;           .

tatra yena 'numana-vi?esena pramanena mukhyato 'tra prakrti-purusau vivicya sadhaniyau, tad varnayati:

 :

        ,                :




 I ( 103)


samanyato drstad ubhaya-siddhi?. 103.

 :

  [ ],   ,    []. 103.

anumanam tavat trividham bhavati: purva-vat, ?esa-vat, samanyato drstam ce 'ti. tatra pratyaksi-krta-jatiya-visayakam purva-vat; yatha dhumena vahny-anumanam; vahni-jatiyo hi mahanasa-'dau purvam pra-tyaksi-k?ta?.

 :

      :      (-),      (-),      (-).              ,        ;       ;                .

vyatireka-'numanam ?esa-vat. ?eso 'purvo 'rtho 'sya visa-yatvena sti 'ti ?esa-vat; aprasiddha-sadhyakam iti yavat; yatha p?thivi-tvene 'tara-bheda-'num?nam; p?thivi-'tara-bhedo hi prag asiddha?.

 :

,     ( ),      .     (-)  ,          (-);  ,  ,     ;             ;    ,    ,     .

sama nyato drstam ca tad-ubhaya-bhinnam anumanam. yatra samanyata? pratyaksa-'di-jatiyam adaya vyapti-grahat paksa-dharmata-balena tad-vija-tiyo 'pratyaksa-'dy-arthah sidhyati;

 :

 ,   ,    ,     .   ,    ,           ,    (),  ,         (-),        ,        ;

yatha rupa-'di-jiane kriyatvena karanavattva-'numanum; atra hi p?thivitva-'di-jatiyam kuthara-'di-karanam adaya vyaptim g?hitva tad-vijatiyam atindriyam j?ana-karanam indriyain sadhyata iti. tatra samanyato d???ad anumanad dvayo? prakrti-purusayoh siddhir ity arthah.

 :

...                    ;    ,         ,   ()   ,    ,         ,           ().    ,       ,   ,        .

tatra prakrte? samanyato drstam anumanam, yatha: mahat tattvam sukha-du?kha-moha-dharmaka-dravyo-'padanakam; karyatve sati sukha-duhkha-moha-dharmakatvat; suvarna-'di-ja-kundala-'di-vad ity-adi.

 :

      ,   ,   :   ()     ,   ,   ; ,  ,     ,   ;     ,          .

puruse tu yady apy anumana-'peksa na 'sti, sarva-sammatatvat, tatha 'pi prakrty-adi-viveke samanyato drstam eva 'peksyate. tad yatha: pra-dhanam parartham; samhatya-karitvat; grha-'di-vad iti.

 :

   ,                ,               ,   .  :  ()    ;         ;     .

atra hi praty-aksa-siddham deha-'dy-arthakatva? g?hadi?u g?hitva tad-vijatiya? puru-sah pradhana-'di-paratvena 'numiyate. deha-'dinam ca bhokt?tvam avivek-ena prag g?hitam ity ubhaya-siddhir iti.

 :

   ,                   ,            (),     .      ()             ,          .

<ya pramanasya phala-bhuta prama-'khya-siddhir ukta, taya purusasya parinama-'pattir  ity a?a??kayam tasya? svarupam aha:

 :

 :  -  ,     ()      ,       !,            :




   ( 51) I ( 104)


cid-avasano bhogah. 104.

 :

   . 104.

purusa-svarupe caitanye paryavasanam yasyai, 'tadr?o bhoga? siddhir ity arthah. buddher bhogasya vyavartanaya cid-avasana iti, cita? parina-mitva-sadharmatva-'di-?a?ka-nirasaya 'vasana-padam.

 :

   ,    ,    (),           .          ,     ;     ()     ,      ()       .

citau bhogasya svarupe paryavasitatvan na kau?asthya-'di-hanir ity a?ayah. tatha hi pramana-'khya-v?tty-arudham prak?ti-purusa-'dikam prameya? v?ttya saha puruse pratibimbitan sad bhasate.

 :

  :            ,    ()       .   ,   ,    ,     ,   ,   ,          .

ato 'rtho-'parakta-vrtti-pratibimba-'va-cchinnam svarupa-caitanyam eva bhanam, purusasya bhoga?, pramanasya ca phalam iti. tata? ca pratibimba-rupena 'rtha-sambandhe dvarataya v?ttinam karanatvam iti.

 :

    ,    ,    ,    ;         ()   .     ,             ,       / ().

tad uktam Visnupurane: "g?hitan indriyair arthan atmane ya? prayacchati, antahkarana-upaya tasmai vi?va-'tmane nama" iti. raj?o hi karana-vargah svamine bhogya-jatam samarpayati 'ti drstam iti.

 :

    -:    ,  ,    ()  ,   .     ,    (-)       ,    .

bhoga-?abda-'rtha? ca 'bhyavaharanam, atmasat-karanam iti yavat. sa ca deha-'di-cetana-'ntesu sadhara?a?; vi?esas tv ayam: aparinamitvat puru-sasya visaya-bhoga? pratibimba-'dana-matram, anyesam tu parinamitvat pusty-adir api 'ti.

 :

    ()  ,  ,  ,       .                ;      :               ,      ,    ,      ,    .

ayam eva ca parina-rupa? paramarthiko bhogah puruse pratisidhyate "buddher bhoga iva 'tmani" 'ty-adibhir iti mantav-yam. asmin sutre purusasya 'pi phala-vyapyata siddha; cid-avasanataya evo 'bhaya-siddhitva-vacanad iti.

 :

  ,     ,    ,       ,           .        ,     ;  ,                .

nanu kartur eva loke kriya-phala-bhogo drstah; yatha samcarata eva samcaro-'ttha-du?kha-bhoga iti. tat katham buddhi-kria-dharma-'di-pha-lasya sukha-'dy-atmikaya artho-'parakta-buddhi-v?tter bhogah puruse gha-?ete 'ty a?a?kayam aha:

 :

 :      ,        ;     ,  ,   ,    .       ,          ,     ()     ,    ?,        :




 I ( 105)


akartur api phalo-'pabhogo 'nnadya-vat. 105.

 :

    ,     . 105.

buddhi-karma-phalasya 'pi v?tter upabhogas tad-akartur api purusasya yuktah. annadya-vat, yatha 'nya-krtasya 'nna-'der upabhogo raj?o bhavati, tadvad ity arthah.

 :

   ,    ,     ,      ,      .      :   ,   ,  ,         .

avivekasya sva-svami-bhavasya va bhoga-niyamakatv?t tu na 'tiprasangah. sukha-du?kha-'deh karma-phalatvam abhyupetya buddhi-gatam karma-phalam purus bhunkta ity uktam.

 :

            (),         (),       .    ,        ,      ,  ,         .

idanim purusa-gata-bhogasyai 'va karma-phalatva? svik?tya buddhi-karmana purusa eva phalam utpadyata iti mukhya-siddhantam aha:

 :

 ,       ,    ,      ()  ,          :




 I ( 106)


avivekad va tat-siddhe? kartuh phala-'vagama?. 106.

 :

 ,     - ,    . 106.

athava kartari phalam eva na bhavati, sukham bhunjiye 'ty-adi-kamanabhir bhogasyai 'va phalatvat. ato bhoktr-nistham eva phalam bhavati. ?astra-vihitam phalam anusthatari 'ti ?astresu kartu? phala-

 :

     [ ]    ; ,        ,       ().          ().         ,  ,   ,     ...




   ( 52)


'vagamas tu tat-siddher akartr-nisthaya bhoga-'khya-siddhe? karta-buddhav avivekad ity arthah.

 :

...           (-)          ,   ().  .

yo 'ham karomi, sa eva 'ha? bhunja iti hi laukika 'nubhava iti; ya ca sukham me bhuyad ity-adi-kamana, sa putro me bhuyad iti-vat phala-sadhanatvenai 'vo 'papadyate.

 :

      :   ,  ,     ;        ,   ,        ,           .

bhogas tu na 'nyasya sadhanam; ata? sa eva phalam iti mukhya? siddhantah.

 :

     ()     - ; ,      /,       (-).

bhogasya puru-sa-svarupetve 'pi, vai?esikanam mate ?rotra-vat, karyata bodhya; sukha-'dy-avacchinna-citer eva bhogatvat.

 :

        ,    ()     ,      ()    ;         (),     .

asmin? ca bhogasya phalatva-pakse du?kha-bhoga-'bhava eva 'pavargo bodhya?.

 :

   ,    ,    ()        .

athava bhogyata-rupa-svatva-sambandhena sukha-du?kha-'bhavayor eva phalatvam astu; tena samban-dhena dhana-'der iva sukha-'der api purusa-nisthatvad iti.

 :

      ,       (---),     ,    ;     ,           ,      .

tad evam pramanani pramana-phala-bhutam prameya-siddhim ca prati-padya prameya-siddher api phalam aha:

 :

 ,   ,        ,          :




 I ( 107)


no 'bhayam ca tattva-'khya. 107.

 :

    [] . 107.

pramanena prakrti-purusayos tattva-'khyane tattva-saksatkare saty ubhayam api sukha-duhkhe na bhavata?; "vidv?n harsa-?okau jahati" 'ti ?ruter, nyayac ce 'ty arthah.

 :

   ,                (-)   ,    ,   ,    ;           ,  ,    .

samksepato vivekena 'numapitau prak?ti-purusau. tayo? prakrti-purusayor anuma 'v?ntara-vi?esa ita? param adhyaya-samaptim yavad vicarya?; tatra ca 'dau prakrty-ady-anumane?v anupalambha-badhakam apakaroti:

 :

          .                         ;        ,     ()  :




 I ( 108)


visayo 'visayo 'py atidura-'der hano-'padanabhyam indriya-sya. 108.

 :

        -     ,     []. 108.

indriya-'nupalabhyata-matrato ghata-'dy-abhava-vat pratyaksena car-vakai? prakrty-ady-abhava? sadhayitum na ?akyate; yato vidyamano 'py artha indriyanam kala-bhedena visayo 'visaya? ca bhavati; atiduratva-'di-dosad, indriya-ghate-'ndriya-grahabhyam ce 'ty arthah.

 :

   ,                       ,         ;               ,  ; -  ,     ,         , ,    .

samagri-sam-avadhane saty anupalambhasyai 'va 'bhava-pratyaksa-hetuta. prakrty-ady-upalambhe tu vaksyamana-pratibandhan na samagri-samavadhanam iti bhava?. atidura-'daya? ca do?a vi?isya Karikaya pariganit?h :

 :

 ,    (-),           (-).    :      ,     ,     .   ,     ,    -:

"atidurat samipyad indriya-ghatan mano-'navasthanat sauksmyad vyavadhanad abhibhavat samana-'bhiharac ce" "ti.

 :

-  , -  ,    ,    , -  ,  ,   ,   -   .

samana-'bhihara? sajatiya-samvalanam, yatha mahise gavya-mi?ranan ma-hisatva-'grahanam iti.

 :

    (-)        ;    -              .

nanv atiduratva-'disu madhye prakrty-ady-upalambhe kim prati-bandhakam?` iti. tatra 'ha:

 :

 :                   ?,      :




 I ( 109)


sauksmyat tad-anupalabdhi?. 109.

 :

  [] - . 109.

tayo? purvoktayo? prakrti-purusayor anupalabdhis tu sauksmyad ity arthah. suk?matvam ca na 'nutvam, vi?va-vyapanat; na 'pi duruhatva-

 :

   ,             -   ().          (),      ;      ...




   ( 53)


'dikam, durvacatvat; kim tu pratyaksa-prama-pratibandhika jati?. yoga-ja-dharmasya co 'ttejakataya prakrti-puru?a-'dinam pratyaksa-prama bhav-ati. jati-samkaryam ca na dosa-'vaham.

 :

...  ,     ;        (),      .     ()  ,   ,    ,        .      (-)         .

athava niravayava-dravyatvam eva 'tra suk?matvam; yoga-ja-dharma? co 'ttejaka eve 'ti.

 :

    ()         (-);   ,   ,      .

nanv abhavad eva 'nupalabdhi-sambhave kim-artham sauksmyam kalpyate? anyatha ca ?a?a-?riga-'der api sauksmyad anupalabdhi? kim na syad? iti. tatra 'ha:

 :

 :            ,      ?         ,          -  ?,        :




 I ( 110)


karya-dar?anat tad-upalabdhe?. 110.

 :

   []   . 110.

karya-'nyatha-'nupapattya prakrty-adi-siddhau satyam tesam suksma-tva? kalpyate. anumanat purvam ca suk?matva-'di-sam?ayena 'bhava-'nirnayad anumanam upapadyata ity arthah.

 :

   ,           (--)       ,     .   ,       -               ,      .

atra ?a?kate:

 :

     :




 I ( 111)


vadi-vipratipattes tad-asiddhir iti cet, 111.

 :

  ,         , [  :] 111.

nanu karyam ced utpatte? prak siddham syat, tada tad-adharataya nitya prakrtih setsyati; karya-sahityenai 'va karana-'numanasya vaksya-manatvat. vadi-vipratipattes tu sat-karyasyai 'va 'siddhir iti yadi 'ty arthah.

 :

   :           ,     -      ; ,    ,           .  -       (-)       ()        .

abhyupetya pariharati:

 :

   ,      (-):




 I ( 112)


tatha 'py ekatara-d???yai 'katara-siddher na 'palapa?. 112.

 :

   ,    []   ,    . 112.

ma 'stu sat karyam, tatha 'py ekatarasya karyasya drstya 'nyatarasya kara?asya siddher apalapo na 'sty eve 'ti nityam karanam siddham eva.

 :

      [   ],     ,   ,    ,    ,     ,     ,       .

tata eva ca parinaminah saka?ad aparinamitaya purusasya vivekena mokso-'papattir ity arthah.

 :

           ,    ,           ().  .

anenai 'va 'bhyupagama-vadena vai?esika-'dy-astika-?astram pravartate. ato na sat-karya-vadi-?ruti-smrti-virodhe 'pi tesam an?a-'ntare?v aprama-nyam iti mantavyam.

 :

       (-),          .    ,             ,     ,          .

parama-'rthatah pariharam aha:

 :

   ,       ( ):




 I ( 113)


trividha-virodha-'patte? ca. 113.

 :

        . 113.

sarvai karyam trividham sarva-vadi-siddham: atitam anagataim var-tamanam iti. tatra yadi karyam sada san ne 'syate, tada trividhatva-'nupapattih;

 :

     ,     :  (),  ()   ().    ,         ,       ;

atita-'di-ka ghata-'dy-abhavena ghata-'der atita-'di-dharma-katva-'nupatte?, sad-asatoh sambandha-'nupapatteh; kim ca pratiyogitva-sya pratiyogi-svarupatve tad-dosa-tadavasthyat.

 :

... -             ,        ,      ,           ;   ,       ()      ,        .

abhava-matra-svarupatve pa?a-'dy-abhavo ghata-'dy-abhava? syat; abhavatva-'vi?esat; abhave?v api svarupato vi?esa-'figika ca 'bhavatvasya paribhasa-matratva-prasaligat.

 :

         ,           ,          ();              ,           (-).

atha pratiyogy eva 'bhava-vi?esaka iti cen, na; asata? pratiyoginah

 :

  :       ()        ,   : ,   ;      ...




   ( 54)


prag-abhava-'disu vi?esakatva-'sambhavad iti. tasman nityasyai 'va karyasya 'tita-'nagata-vartamana-'vastha-bheda eva vaktavya?;

 :

...             (-)    . ,             ,   ;

ghato 'tito ghato vartamano ghato bhavisyann iti pratyayanam tulya-rupatau-'cityat; na tv ekasya bhava-visayatvam anyayo? ca 'bhava-visayatvam iti.

 :

...    ,   ,        ,        ;    ,          (),      ().

te eva 'tita-'nagatatve avasthe dhvansa-pragabhava-vyavaharam janayata?; tad-atirikta-'bhava-dvaye pramana-'bhavad iti dik; adhikam tu Pata?jale drastavyam.

 :

                  ()    (-);     -          .    ;          .

evam atyanta-'bhava-'nyo-'nya-'bhavav apy adhikarana-svarupav eva. na c?i 'vam vartamani pratiyogi-satta-kale 'py adhikarana-svarupa-'napayad atyanta-'bhava-pratyaya-prasanga iti vacyam;

 :

      (-),   / (-)    ,     - (-).    :  ,              ,         !;

parair api pratiyogimati de?e tad-atyanta-'bhava-'nangikarat; pratiyogi-sambandhasya 'tita-'nagata-'vasthayor eva samayika-'tyanta-'bhavatva-sambhavac ca. tasman na 'smat-siddhante 'bhavo 'tirikta?.

 :

...           ,     ;     ,                    . ,         .

kim ca ghato dhvasto ghato bhavi na 'yam ghato ghato 'tra n? 'sti 'ty-adi-pratyaya-niyamakataya kimcid-vastv-aka?ksayam tad bhava-rupam eva kalpyate laghavat; abhavasya 'drstasya kalpane gauravad iti mantavyam.

 :

 ,        ,   ,  ,   ,   ,    -  ,      ()     ,    ;  ,          ().

ita? ca sat-karya-siddhir ity aha:

 :

          ,    :




 I ( 114)


na 'sad-utpado, nr-?riga-vat. 114.

 :

   ,   . 114.

nara ?riga-tulyasya 'sata utpado 'pi na sambhavati 'ty artha?.

 :

   ,    ,    ,    .

atra hetum aha:

 :

    ,  :




 I ( 115)


upadana-niyamat. 115.

 :

     . 115.

mrdy eva gha?a utpadyate, tantusv eva pa?a ity eva? karyanam upadana-karanam prati niyamo 'sti.

 :

          (-),   ,      ,      .

sa na sambhavati; utpatte? prak karane karya-'sattayam hi na ko 'pi vi?e?o 'sti, yena kamcid eva 'santam janayen, na 'ntaram iti.

 :

    ;             ,           (),          ,   - .

vi?esa-'agikare ca bhavatva-'patter gatam asattaya. sa eva ca vi?eso 'smabhi? karyasya 'nagata-'vasthe 'ty ucyata iti.

 :

      ,       ,         .              (-).

etena, yad vai?esika? prag-abhavam eva karyo-'tpatti-niyamakam kalpayanti, tad apy apastam; abhava-kalpana-'pek?aya bhava-kalpane laghavat; bhavanam drstatvad anya-'napeksatvac ca.

 :

       ,                (-);            ;               .

kim c? 'bhave?u svato vi?e?e bhavatva-'pattih; pratiyogi-rupa-vi?e?a? ca pratiyogy-asatta-kale na 'sti. ato 'bhava-nam avi?is?ataya na karyo-'tpattau niyamakatvam yuktam iti.

 :

 ,                 ;   ,     (),       . ,         ,           .

upadana-niyame pramanam aha:

 :

         ,    :




 I ( 116)


sarvatra sarvada sarva-'sambhavat. 116.

 :

  [] ,   . 116.

sugamam. upadana-'niyame ca sarvatra sarvada sarvam sambhaved ity a?ayah.

 :

  .     ,                    .




   ( 55)


ita? ca na 'sad-utpada ity aha:

 :

       ,     ,  :




 I ( 117)


?aktasya ?akya-karanat. 117.

 :

 ,      ,    . 117.

karya-?akti-mattvam evo 'padana-karanatvam; anyasya durvacatv?t; laghavac ca.

 :

 / ()              (-);     ,       .

sa ?akti? karyasya 'nagata-'vasthai 've 'ty atah ?aktasya ?akya-karya-karanan na 'sata utpada ity arthah.

 :

      ,      (-);  ,           ,    ,    .  .

ita? ca:

 :

   :




 I ( 118)


karana-bhavac ca. 118.

 :

    [ ]   . 118.

utpatte? prag api karyasya karana-'bhedah ?r?yate; tasmac ca sat-karya-siddhya na 'sad-utpada ity artha?. karyasya 'sattve hi sad-asator abheda-'nupapattir iti.

 :

   ,             ()    ;         (-)    .                  .

utpatte? prak karyanam kara?a-'bhede ca ?rutayah: "tad dhe 'dam tarhy avyak?tam asit," sad eva, saumye, 'dam agra asit," "tama eve 'dam agra asit," "apa eve 'dam agra asur" ity-adya?.

 :

               : ,  []   , ,  ,    ,      ,         .

?a??kate:

 :

  :




 I ( 119)


na bha bhava-yoga? cet, 119.

 :

 [ , ]        , [  :] 119.

nanv evan karyasya nityatve sati bhava-rupe kary bhava-yoga utpatti-yogo na sambhavati; asata? sattva evo 'tpatti-vyavaharad iti ced ity arthah.

 :

   :       ,    ,     ,           (-)   ;     ""   ,         .

pariharati:

 :

   :




 I ( 120)


na, 'bhivyakti-nibandhanau vyavahara-'vyavaharau. 120.

 :

, []    []  . 120.

kary-'tpatter vyavahara-'vyavaharau karya-'bhivyakti-nimittakau: abhivyaktita utpatti-vyavaharo, 'bhivyakty-abhavac co 'tpatti-vyavah?ra-'bhava?; na tv asata? sattaye 'ty arthah.

 :

   ,                ():       ,        ;     ,     .

abhivyakti? ca na jianam, kiin tu vartamana-'vastha. karana-vyaparo 'pi karyasya vartamana-laksana-parinamam eva janayati.

 :

   ()      ,   ,    (-).           ,    .

sata? ca karyasya kara?a-vyaparad abhivyakti-matram loke 'pi distam; yatha ?ila-madhya-stha-pratimaya laiigika-vyapa?a 'bhivyakti-matraim, tila-stha-tailasya ca nispidanena dhanya-stha-tandulasya ca 'vaghatene 'ti.

 :

 ,            ,      ;     ,     ,    ,    ;   ,    ,   ;   ,   ,   .

tad uktam Vasi-sthe: "susupta-'vasthaya cakra-padma-rekha? ?ilo-'dare yatha sthita?, citer antas tathe 'yaii jagad-avali" 'ti. prakrti-dvare?e 'ty arthah.

 :

    :               ,         .    ,      .

nanu bhavatu 'tpatte? prak sato yatha-katham-cid utpattih; na?as tv anadi-bhavasya katham syad? ity akanksayam aha:

 :

   :           - ;         (-)   ?,      :




 I ( 121)


na?a? karana-laya?. 121.

 :

    . 121.

li? ?lesana ity Anu?asanal laya? suksmataya kara?e?v avibhagah. sa eva 'tita-'khyo na?a ity ucyata ity arthah. anagata-'khyas tu laya? prag-

 :

      li?  ,   ()        .    ,      ,     ();  ,    (),   ...




   ( 56)


abhava ity ucyata iti cesah. lina-karya-vyaktes tu punar abhivyaktir na 'sti; pratyabhij?a-'dy-apattya Pata?jale nirak?tatvat;

 :

...        .         ,   ,    ;          -         ()   ;

paresam iva 'smakam apy anagata-'vasthaya? prag-abhava-'khyaya abhivyakti-hetutvac ce 'ti.

 :

...  ,    ,       ,   ,      .

nanv atitam apy asti 'ty atra kim pramanam? na hy anagata-sattayam iva ?ruty-adayo 'tita-sattayam api sphutam upalabhyanta  iti. m?i 'vam!

 :

 :      ,     ?                  ,    ,  :   !

yogi-pratyaksatva-'nyatha-'nupapattya 'nagata-'titayor ubhayor eya sattva-siddhe?; pratyaksa-samanye visayasya hetutvat; anyatha vartamanasya 'pi pratyaksena 'siddhy-apatteh.

 :

           (-)         ,  ;           ;              ,  .

tasmad dhiyam autsargika-pramanyena 'sati badhake yogi-pratyaksena 'titam apy asti 'ti sidhyati. yoginam atita-'nagata-pratyakse ?a ?ruti-smrti-'tihasa-'dikam pramanam Yogavarttike prapa?citam iti dik.

 :

,       (-)          ,     .         ,      , ,          -.    .

tad evam abhivyakti-layabhyam karyanam utpatti-na?a-vyavaharav uktau.

 :

 ,    ()   ()            .

nanv abhivyaktir api purva? sati va 'sati va? adye karana-vyaparat prag api karyasya 'bhivyaktya sva-karya-janakatva-'patti? karana-vyapara? ca viphalah;

 :

  :            ?           -            ,          ;

antye ca 'bhivyaktav eva sat-karya-siddhanta-ksatih; asatya eva 'bhivyakter abhivyakty-angikarad iti.

 :

...                   (-);         .

atro 'cyate: karana-vyaparat prak sarva-karyanam sad-asattva-'bhyupagameno 'kta-vikalpa-'navak??at;

 :

   :                   ,         ;

ghata-vat tad-abhivyakter api vartamana-'vasthaya prag-asattvena tad-asatta-niv?tty-artham karana-vyapara-'peksanat; anagata-'vasthaya ca sat-karya-siddhantasya 'ksateh.

 :

...   ,      ,                    ;      (-)          .

nanv ekada sad-asattvayor virodha  iti cet, prakara-bhedasyo 'ktatvat. nanv evam api prag-abhava-'nangikarena prag-asattvam eva karyanam durvacam . m?i 'vam! avasthanam eva paraspara-'bhava-rupatvad iti.

 :

  :        !,   :   ,         .   :      -    (-)      ,   :   !            (-)     .

nanu sat-karya-siddhanta-rak?a-'rtham abhivyakter apy abhivyaktir estavya, tatha ca 'navasthe 'ty a?a?kya ha:

 :

 :                     ,      (),     :




 I ( 122)


paramparyeto 'nvesana, bija-'okura-vat. 122.

 :

 [  ]   ,    . 122.

paramparyata? parampara-rupe?ai 'va 'bhivyakter anudhavanam kar-tavyam; bija-'akura-vat pramanikatvena ca 'sya adosatvad ity arthah.

 :

   ,         ;      (),     ,       .

bija-'akurabhyam c? 'tra 'yam eva vi?eso, yad bija-'ikura-sthale kramika-paramparaya 'navastha, 'bhivyaktau c?i ka-kalina-paramparaye 'ti. pra-manikatvam tu tulyam eve 'ti.

 :

              ,               ,        .        .

sarva-karyanam svarupato nityatvam avasthabhir vina?itvam ce 'ti Pata?jala-bhasye vadadbhir Vyasa-devair api 'yam anavastha pramanikatvena svik?te 'ti.

 :

             ,   -,         ,         .

atra ca bija-'akura-drstanto loka-drstyo 'panyastah; vastutas tu janma-karma-'di-vad ity atrai 'va tatparyam. tena bija-'akura-pravahasya 'di-sarga-'vadhikatvena 'navastha-virahe 'pi na ksatih.

 :

            ;           ,    .                     (-)      .

adi-sarge hi v?ksari vinai 'va bijam utpadyate Hiranyagarbha-samkalpena tac-charira-'dibhya iti ?ruti-sm?ty? prasiddham.

 :

        ,         -  ,             .




   ( 57)


"yatha hi padapo mula-skandha-?akha-li-samyutah adi-bijat prabhavati, bijany anyani v?i tata" iti Visnupurana-'di-vakyair iti.

 :

   ,  , ,    ,    ,                 -   .

vastutas tv anavastha 'pi na 'sti 'ty aha:

 :

        ,        :




 I ( 123)


utpatti-vad va 'dosa?. 123.

 :

 ,  ,   . 123.

yatha ghato-'tpatter utpattih svarupam eva vai?esika-'dibhir asad-utpada-vadibhir isyate laghavat, tathai 'va 'smabhir gha?a-'bhivyakter apy abhivyakti? svarupam evai 'stavya laghavat.

 :

   ,          (--)          () ,         ,             ,         .

ata utpattav iva 'bhivyaktav api na 'navastha-dosa ity arthah.

 :

,   ,    ,        (-).  .

athai 'vam abhivyakter abhivyaky-anangikare karana-vyaparat prak tasya? sattva-'nupapattya sat-karya-vada-ksatir iti cen, na, asmin pakse sata eva 'bhivyaktir ity eva sat-karya-siddhanta ity a?ayat.

 :

  :    ,        ,  -                   !,   : ,   .        ,         (-)      :    ,    .

abhivyakte? ca 'bhivyakty-abhavena tasya? prag-asattve 'pi na 'sat-karya-vadatva-'pattih.

 :

  ,  -             ,              .

nanv evam mahad-adinam eva prag-asattvam isyatam kim abhivyakty-akhya-'vastha-kalpanene? 'ti cen, na; "tad dhe 'dam tarhy avyak?tam asid"ity-adi-?rutibhinavyakta-vasthaya satam eva karyanam abhivyakti-siddheh.

 :

  :               ,     -  ,  ?,   : ,   .      ,  ,  []   ,      ,       .

tatha 'py abhivyakte? prag-abhava-'di-svikara-'pattir iti cen, na; tis?nam anagata-'dy-avastlianam anyo-'nyasya 'bhava-rupatayo 'ktatvat; tadr?a-'bhava-niv?ttyai 'va ca ka-na-vyapara-saphalya-'di-sambhavat.

 :

  :                  !,   : ,   .    ,                 ;                  .

ayam eva hi sat-karya-vadinam asat-karya-vadibhyo vi?eso, yat tair ucyamanau pragabhava-dhvaisau sat-karya-vadibhi? karyasya 'nagata-'tita-'vasthe bhava-rupe procyete,

 :

                      :  ,      ()   (),            ,     (-);

varta-manata-'kha ca 'bhivyakty-avastha gha?ad vyatirikte 'syate, gha?a-'der avastha-traya-vattva-'nubhavad iti. anyat tu sarvam samanam; ato n? 'sty asmasv adhika-?a?ka-'vaka?a iti dik.

 :

...  ,     (),     ,                  .       ;           -  .    .

"karya-dar?anat tad-upalabdher" iti sutrena karyena mula-karanam anumeyam ity ktam. tatra kiyat-paryantam karyam ity avadharayituri sarva-karyanam sadharmyam aha:

 :

           ,         .  ,   ,        ,     ()      :




 I ( 124)


hetumad anityam avyapi sakriyam anekam a?ritam lingam. 124.

 :

  ,  ,  , ,     . 124.

karana-'numapakatval laya-gamanad va 'tra lingam karya-jatam: na tu mahat-tattva-matram atra vivaksitani; hetumattva-'dinam akhila-karya-sadharan?at.

 :

   ()         ,         ,  ,        (-);           (-);   ,     ,      .

"hetumad anityam avyapi sakriyam anekam ??ritam liigam savayavam para-tantraih vyaktam, viparitam avyaktam" iti Karikayam apy etad ego vyakta-'khyam sarvai karyam eva lingam ity ktam.

 :

 -    ,  ,  , , ,   ,   , ;           ,    (),      ().

tatha ca tal lingam hetumattva-'di-dharmakam iti vakya-'rthah. tatra hetumattvam kanavattvam; anityatvam vina?ita; pradhanasya ya vyapita purvokta, tad-vaiparityam avy?pitvam; sakriyatvam adhyavasaya-

 :

  ,      ,      ,     .      ()    ;   ()   ;  - ()  ,      ()  ;   ()      ...




   ( 58)


'di-rupa-niyata-karya-karitvam. pradhanasya tu sarva-kriya-sadharanyena karanatvan na karyai-'kade?a-matra-karitvam.

 :

...      ,        [].     (),      ,      ,        -    .

na ca kriya karmai 'va vaktum ?akyate; prakrti-ksobhat srs?i-?ravanena prak?ter api karmavattaya 'tra sakriyatva-'patter iti.

 :

   ()         /;          ,       -          .

anekatvam sarga-bhedena bhinnatvam, sarga-dvaya-'sadharauyam iti yavat; na puna? sajatiya-'neka-vyaktikatvam; prak?tav ativyapte?; prakrter api sattva-'dy-aneka-rupatvat, "sattva-'dinam a-tad-dharmatva?, tad-rupatvad" ity agami-sutrad iti. a?ritatvam c? 'vayavesv iti.

 :

  ()      ,  ,  ,     ;           ;         ()    ;            ,    :        ,      .     ()       .

karya-karanayor bhede hetumattva-'di sidhyati 'ty ata? kara?a-'tirik-ta-karya-siddhau pramanany aha:

 :

  ,     ,         ,              :




 I ( 125)


a?jasyad abhedato va guna-samanya-'des tat-siddhi?, pradhana-vyapade?ad va. 125.

 :

  []  ,          ,    . 125.

tat-siddhir, linga-'khya-karyasya karana-'tirekata? siddhi?, kva-cid afijasyat pratyaksata eva 'nayasena bhavati; yatha sthaulya-'dina dhar-mena tantv-adibhya? patadinam.

 :

   ,         ,   (),             (),         ;               ,      .

kva-cic ca guna-samanya-'der abhedato guna-samanya-'dy-atmakatvena lingena 'numanena bhavati; yatha 'dhy-avasaya-'di-guna-'tmakatva-rupena karana-v?idharmyena mahad-adinam; yatha ca maha-p?thivitva-'di-samanya-'tmakata-rupena tanmatra-vaidhar-myena prthivy-adinam.

 :

              ,      (),           ;     ()          (-),       ,     ;               (),        ,       .

kva-cit tv adi-?abda-g?hitena karma-'dy-atmakata-v?idharinyena; yatha sthira-'vayavebhyo 'tiriktasya ca?cala-'vayavina?.

 :

       ,   /   ,        ();     ,   (-),       .

tatha pradhana-vyapade?at pradhana-?ruter api kara?a-'tirikta-karya-siddhir bhavati; pradhiyate 'smin hi karya-jatam iti pradhanam ucyate. tac ca karya-karanayor bheda-'bhedau vina na ghatate; atyanta-'bhede svasya 'dharatva-'sambhavad ity arthah.

 :

                  (-)           ;   ()      ,    / ()   .          (-)    ;                - ()   .  .

karyanam sadharmya-rupain laksanam karana-'tirikta-karyesu prama-nam ca sutrabhyam dar?itam. idani karya-sadharmakataya karana-'numanaya karya-karanayor api sadharmyam pradar?ayati:

 :

          ,     ,             .  ,               ,     ,    ,  :




 I ( 126)


triguna-'cetanatva-'di dvayo?. 126.

 :

  ,      . 126.

dvayo? karya-karanayor eva trigunatva-'di-sadharmyam ity arthah. adi-?abda-grahya? ca Karikayam ukta? :

 :

   ,                :  ,  .   ,       (),    -:

"trigunam aviveki vi?aya? samanyam acetanam prasava-dharmi vyaktari, tatha pradhanam, tad-viparitas tatha ca puman" iti.

 :

  , ,  , ,       ;      ;    .

traya? sattva-'di-dravya-rupa guna atra santi 'ti trigunam. tatra mahad-adi?u karana-rupena sattva-'dinam avasthanam, guna-traya-sumuha-rupena tu pradhane sattva-'dinam avasthana? vane v?k?avad eva 'vagantavyam.

 :

    () ,     ,       .    ,          (  )      ,              ,     .

athava sattva-'di-?abdena sukha-duhkha-mohanam api vacanat karya-kara-nayos trigunatvam sama?jasam iti. aviveki-visayo 'j?air eva dr?yam, bhogyam iti yavat; aviveki ca visaya? ce 'ti tac-chede tu avivekitvam

 :

 ,          ,   ,           .     (-)    ,  ,  ,    ();           ,    ()...




   ( 59)


sambhuya-karitvam, visayatvam tu bhogyatvam eva. samanyam sarva-purusa-sadharanam, purusa-bhede 'py abhinnam iti yavat; prasava-dharmi parinami; vyaktam karyam; pradhanam karanam ity arthah.

 :

...      ,    ()     ,      ().   ()     ,  ,  ,      ;     (-)  ,  ;   ()  ;   ()  .  .

karya-karanayor anyo-'nya-vaidharmyam api Karikaya dar?itam: "hetumad anityam avyapi sakriyam anekam a?ritam lingam savayavam para-tantram vyaktam, viparitam avyaktam" iti.

 :

   ()           -:   ,  ,  , , ,   ,   , ;    .

atrai 'katva? sarga-bhede 'py abhinnatvam. ata? prakrter aneka-vyakti-katve 'pi n?i 'katva-ksatih.

 :

   []           . ,              .

"mahantam ca samav?tya pradhanam samavasthitam; anantasya na tasya 'nta? samkhyana? ca 'pi vidyata" iti Visnupuranena 'samkhyeyata-vacanat tu pradhanasya vyakti-bahutva-siddhir iti.

 :

    -      ,    ;    []   ,             .

pradhana-'khanam jagat-kara?a-gunanam anyo-'nya-vivekaya tesam avantaram api v?idharmyam siddhantayati; vividha-jagat-karanatvo-'pa-pattaye ca; na hy eka-rupat karanad vicitra-karyani sambhavanti 'ti:

 :

      (),  ,    ,                   ;           :




 I ( 127)


prity-apriti-visada-'dyair gunanam anyo-'nya-yam vaidharmyam. 127.

 :

   []  , ,    . 127.

gunanam sattva-'di-dravya-trayanam anyo-'nya-yam sukha-du?kha-'dyair vaidharmyam, karyesu tad-dar?anad ity arthah.

 :

   ,       ()    ,  ,    ,    ,        .

sukha-'dikam ca ghata-'der api rupa-'di-vad eva dharmo, 'ntahkarano-'padanatvad anya-karyanam ity uktam.

 :

   ,               ,       ,    ()         [      ].

atra 'di-?abda-grahya? Pa?ca?ikha-'caryair ukta, yatha: sat-tvam na prasada-laghava-'bhisvanga-priti-titiksa-samtosa-'di-rupa-'nanta-bhedam, samasatah sukha-'tmakam;

 :

  ,       (),       : ,    (),    ,   , , , , ,    ,       ();

evam rajo 'pi ?oka-'di-nana-bhedarin, samasato du?kha-'tmakam; evam tamo 'pi nidra-'di-nana-bhedam, samasato moha-'tmakam iti.

 :

...     ()        ,       ();      ()         ,      / ().

atra prity-adinam guna-dharmatva-vacanad agami-sutre ca laghutva-'der vaksyamanatvat sattva-'dinam dravyatvain siddham.

 :

            (),    ,         ,    ,     ()  ,    [      ].

sukha-'dy-atma-kata tu gunanam, manasa? samkalpa-'tmakata-vad, dharma-dharmy-abhedad evo 'papadyate; na tu vai?esiko-'kta? sukha-'daya eva sattva-'di-guna iti.

 :

   ,          , ,        (),              (--);     ,  ,       ,      ,     - (  ).

sattva-'di-trayam api pratyekaim vyakti-bhedud anantam; anyatha hi vibhu-matratve guna-vimarda-vaicitryat karya-vaicitryam iti siddhanto no 'pa-padyate, vimarde 'v?ntara-bheda-'sambhavat.

 :

                 ;    ,        ,         ,           ,              .

gunanam sattva-'dinam ekaika-vyakti-matratve v?ddhi-hrasa-'dikam no 'papadyeta; tatha paricchinnatve ca tat-samuha-rupasya pradhanasya paricchinnatva-'pattya ?ruti-smrti-siddham ekada 'samkhya-brahmanda-di-kam no 'papadyeta.

 :

   (  )     -   ,   ,        ;  ,   ,    ,  -       ,    ,         ()   ,       .

ato 'samkhyatve gunanam tritva-samkhyo-'papada-naya viveka-'dy-artham ca tesam sadharmya-vaidharmye pratipadayati:

 :

,    ,         ,         ,        [  ]:




   ( 60) I ( 128)


laghv-adi-dharmai? sadharmya? vaidharmyam ca gunanam. 128.

 :

      []    . 128.

ayam arthah: laghv-adi 'ti bhava-pradhano nirde?a?. laghutva-'di-dharmena sarvasam sattva-vyaktinam sadharmya? vaidharmyam ca rajas-tamobhyam.

 :

   :             .    ()         (-),       ()   ().

tatha ca p?thivi-vyaktinam p?thivitvene 'va sattva-vyaktinam ekajatiyatayai 'kata, sajatiyo-'pastambha-'dina v?ddhi-hrasa-'dikam ca yuk-tam ity ??ayah.

 :

   ,           ()        ,              ,           .  .

evam caf?calatva-'di-dharmena sarvasam rajo-vyaktinam sadharmyam sattva-tamobhyain ca v?idharmyam. ?esam purva-vat.

 :

    / ()        (-),        .     .

evam gurutva-'di-dharmena sarvasam tamo-vyaktinam sadharmyam sattva-rajo-bhyam vaidharmyam. ?esam purva-vad iti.

 :

      ()        (-),        .       .

vaidharmyasya prag evo 'ktataya 'tra punar-vaidharmya-kathanam sampata-'ya. atra vaidharmyan ve 'ti patha? pramadika eve 'ti.

 :

   ()    ,       .        ( )   .

atra sutre sattva-'dinam karana-dravyanam pratyekam aneka-vyakti-katvam siddham; anyatha laghutva-'dinam sadharmyatva-'nupapatte?, samananam dharmasyai 'va sadharmyatvat.

 :

                 ;                 ,     ()       .

na ca karya-sattva-'dinam anekataya laghutva-'dikam sadharmyam syad iti vacyam; triguna-'tma-katvena gha?a-'dinam api karya-sattva-'di-rupataya laghutva-'dinaih sattva-'di-sadharmyatva-'nupapatteh. tasmat karana-gunanam ev? 'tra sadharm-ya-'dikain ucyata iti.

 :

   :                 !;  -  ,    ,              ,   -                   . ,             -.

sattva-'dinam laghutva-'dikam co 'ktain Karikaya: "sattvam laghu praka?akam is?am, upastambhakain calam ca raja?, guru varanakam eva tama?; pradipa-vac ca 'rthato v?ttir" iti. arthata? purusartha-nimitt?t.

 :

             -:     ,     ,       ;       ,  .     ()        .

nanv evam mula-kara?asya paricchinna-'samkhya-vyaktikatve v?i?e-sika-matad atra ko vi?e?a? iti cet, karana-dravyasya ?abda-spar?a-'di-rahit-yam eva,

 :

 :           ,            ?,  :          ,     ,

"?abda-spar?a-vihinam tad rupa-'dibhir asariyutam, trigunam taj jagad-yonir an-adi-prabhava-'pyayam" iti Visnupurana-'dibhya?. etac ca Pataf?jale 'smabhi? prapa?citam.

 :

...    -   :     ,        ,     (),   ,   ,   .            .

nanu mahad-adinam svarupatah siddhav api tesam pratyakseno 'tpatty-adar?anat karyatve na 'sti pramanain, yena tes?m hetumattvam sa-dharmyam syat. tatra 'ha:

 :

 :     ()         ,   ,          ,        , -         ,   ,      :




 I ( 129)


ubhaya-'nyatvat karyatvam mahad-?der, gha?a-'di-vat. 129.

 :

   ,       ,    . 129.

mahad-adi-pa?ca-bhuta-'ntam vivada-'spadam tavan na puruso, bhogya-tvat; na 'pi prakrtir, mok?a-'nyatha-'nupapattya vina?itvat.

 :

             , -,    (),        (); -,      (),             .

atah prak?ti-purusa-bhinnam tad-bhinnatvac ca karyain gha?a-'di-vad ity arthah.

 :

   ,  ,          ,             (),     .

nanu vikara-?akti-daha-'dinai 'va mok?a-'dy-upapatter vina?itvam api tesam asiddham ity a?a?kaya? karyatve hetv-antarany aha:

 :

 :                   ,             ,             :




   ( 61) I ( 130)


parima?at. 130.

 :

 [] . 130.

paricchinnatvad dai?ika-'bhava-pratiyogita-'vacchedaka-jatimattvad ity arthah. tena gu?a-vyaktinam kiyatinam paricchinnatve 'pi na tatra vy-abhicara?.

 :

   ,     ,     ,       .   ,       -    ,       .

kim ca:

 :

 :




 I ( 131)


samanvayat. 131.

 :

  /  . 131.

upavasa-'dina k?i?am hi buddhy-adi-tattvam anna-'dibhi? samanva-yena samanugatena punar upaciyate. ata? samanvayat karyatvam un-niyata ity arthah.

 :

   ,     ()     -    ,            . ,         .

nityasya hi niravayavataya 'vayava-'nuprave?a-rupa? samanvayo na ghatata iti.

 :

   ,      , ,        ,  .

samanvaye ca ?rutih prama?am mana? pra-krtya: "evam te, saumye, ?o?a?anam kalanam eka kala 'ti?i??a 'bhut; sa 'nneno 'pasamahita prajvalid" iti, Yoga-sutram ca: "jaty-antara-pari?ama? prakrty-apurad" iti.

 :

         ,     ():     ,  ,      - ;    ,   ;   -:         .

kim ca:

 :

 :




 I ( 132)


?aktita? ce 'ti. 132.

 :

    [ ]. 132.

kara?ata? ce 'ty arthah. puru?asya yat kara?am, tat karyam, cak?ur-adi-vad iti bhava?.

 :

   ,     / ().   : ,     ,   ,      .

puru?e sak?ad vi?aya-'rpakatvam prakrter na 'sti 'ti prak?tir na kara?am iti.

 :

         ,     .

ato mahat-tattvasya kara?ataya karyatve siddhe sutaram anye?am api karyatvam.  iti-?abda? ca hetu-varga-samapti-sucana-'rthah.

 :

 ,             (),            .      ()         .

yadi ca mahad-adi-madhye ki?cid akaryam svikriyate, tada 'pi tad eva prak?ti? puru?o ve 'ti siddha? na? samihitam.

 :

          -      ,         ,   ,          .

prak?ti-puru?au pra-sadhya pari?amitva-'parinamitvabhyam vivektavyav ity atrai 'va 'smakam tatparyad ity aha:

 :

         , ,     ,         ,     :




 I ( 133)


tad-dhane prak?ti? puru?o va. 133.

 :

   [ ,  ]  ,  . 133.

tad-dhane karyatva-hane yadi pari?ami, tada prak?ti?; yadi va 'pari-?ami bhokta, tada puru?a ity arthah.

 :

   ,    ,      ,     ,    ;           ,    .

nanu nityam apy ubhaya-bhinnam syat? tatra 'ha:

 :

 :        ,    ?,      :




 I ( 134)


tayor anyetve tucchatvam. 134.

 :

     []  . 134.

akaryasya prak?ti-puru?a-bhinnatve tucchatvam ?a?a-?ri?ga-'di-vat, pra-ma?a-'bhavat; akaryam hi kara?ataya va bhokt?taya va sidhyati, na 'nyathe 'ty arthah.

 :

   ,                  (),      ,     ;  ,   ,     ,      ,   .

tad evam mahad-adi?u karyatvam prasadhya sampratam tai? prak?ty-anumane 'nuktam vi?e?am aha:

 :

 ,          ,                ,     :




 I ( 135)


karyat kara?a-'numanam, tat-s?hityat. 135.

 :

    []   ,     . 135.

karyan mahat-tattva-'der li?gat samanyato d???am kara?a-'numanam yad uktam, tat tatasthya-niv?ttaye tat-sahityat karya-sahityenai 'va kartav-yam.

 :

      ,    (-),             ,      ,         ,       ,         .




   ( 62)


yam, "sad eva, saumye, 'dam agra asit," "tama eve 'dam agra asid" ity-adi-?ruty-anusarat,

 :

...       ,  ,  ,    ,         .

tad yatha: mahad-adikam svo-'pahita-triguna-'tmaka-vastu-'padanakam; karyatvat; ?ila-madhya-stha-pratima-vat t?ila-'di-vac ce 'ty arthah. atra 'nukula-tarka? prag eva dar?ita?.

 :

 :   ()        ()  ,     ()      ;     ;  ,    ,        .  .           .

tasya? prakrte? karyad v?idharmyam viveka-'rtham aha:

 :

              ()   :




 I ( 136)


avyaktam trigunal lingat. 136.

 :

 []  ,    . 136.

abhivyaktat trigunan mahat-tattvad api mula-karanam avyaktaim s?k-smam;

 :

           (-)     (),   ;

mahat-tattvasya hi sukha-'dir gu?ah saksat kriyate, prak?te? ca gu?o 'pi na sak?at kriyata iti pradhanam parama-'vyaktam, mahat-tattvam tu tad-apeksaya vyaktam ity arthah.

 :

...    ,     ,    ,            ,    ()     (-),         .  .

nanu parama-suk?mam cet, tarhi tasya 'palapa evo 'cita? ity akari-k?ayam parvoktam smarayati:

 :

   :     ,          ?,         :




 I ( 137)


tat-karyatas tat-siddher na 'palapa?. 137.

 :

        . 137.

sugamam.

 :

  .

prakrty-anumana-gata vi?esa vistarato vicarita?; ita? param adhyaya-samapti-paryantam purusa-'numana-gata vi?esa vicaryah. tatra kamcana 'dau vi?esam aha:

 :

 ,      ,   ;               ,       ().            :




 I ( 138)


samanyena vivada-'bhavad dharma-van na sadhanam. 138.

 :

     ,  [ ]  ,   /  . 138.

yatra vastuni samanyato vivado na 'sti, na tasya svarupata? sadhanam apeksyate, dharmasye 've 'ty arthah.

 :

   ,     ,        ,          ,   /  ().

ayam bhavah: yatha prakrtch samanyena 'pi sadhanam apeksitam, dharminy api vivadat, n?i 'vam puru-?asya sadhanani apeksitam;

 :

  :           ,        ,        ;

cetana-'palape jagad-andhya-prasafigato bhok-tary aham-padarthe samanyato b?uddhanam apy avivadat.

 :

...               ,         ,   ߻,           .

dharma iva, dharmo hi samanyato b?uddhair api svikriyate tapta-?ila-'rohana-'disu dharmatva-'bhyupagamat. atah puruse viveka-nityatva-'di-sadhana-matram anumanum karyam iti.

 :

   ():         ,    ,         ,      . ,             [ ],     .

"samhata-pararthatvat puru?asye" 'ty-ukta-sutre?a 'pi viveka-'numa-nam eva 'bhipretam, na tu tatra puru?asya sarvathai 'va 'pratyaksatvam abhipretam iti. tatra cu 'd?u viveka-pratij?a-sutram:

 :

         ,      , [ ]       ,                .      ,    :




 I ( 139)


?arira-'di-vyatirikta? puman. 139.

 :

       []. 139.

?arira-'di-prak?ty-antam yac catur-vin?ati-tattva-'tmakam vastu, tato 'tirikta? puman bhokte 'ty arthah. bhokt?tva? ca drast?tvam iti.

 :

   ,   ()     ()      ,      ,         .         / ().

atra hetun aha sutraih:

 :

    ,    :




 I ( 140)


samhata-pararthatvat. 140.

 :

 ,      . 140.

yata? sarvam samhatam prakrty-adikam parartham bhavati, ?ayya-'di-vat. ato 'samhata? samhata-deha-'dibhya? para? puru?a? sidhyati 'ty

 :

   ,     ,    ;     .        ,              ...




   ( 63)


arthah. ayam ca hetuh "samhata-pararthatvat puru?asye" 'ty atra vya-khyata?. uktasya 'pi hetoh punar-upanyaso hetu-varga-samkalana-'rthah.

 :

 .              ,      , [ ] .               .

kim ca:

 :

 :




 I ( 141)


triguna-'di-viparyayat. 141.

 :

      . 141.

sukha-dulkha-moha-'tmakatva-'di-vaiparityad ity arthah.

 :

   ,    ,   , ,    .

?arira-'dinam hi ya? sukha-'dy-atmakatva? dharma?, sa sukha-'di-bhoktari na sambha-vati; svayam sukha-'di-grahane karma-kartu-virodhat; dharmi-puraskare-nai 'va sukha-'dy-anubhavad iti.

 :

       ,          ,        ;                   (--);                     ().

nanu buddhi-vrtti-pratibimbitam sva-sukha-'dikam puru?e?a grhyatam, sva-vad iti cen, na; evam sati buddher eva sukha-'di-kalpanau-'cityat puru?a-gata-sukha-'der buddhau pratibimba kalpane gauravat.

 :

  :                    ,       !,   : ,   .                   (),                   ().

aham sukhi du?khi mu?ha ity-adi-pratyayas tu na puru?e sukha-'di-sadhakah; tat-svamitvena 'py upapatte?; buddhe? sukha-'di-mattvena 'py upapatte? ca.

 :

       ,  ,  ,             ;               ,              .

laukikya? hy aham-buddhav ava?yam buddhir api vi?aya?; mithyaj?ana-vasana-'di-rupa-do?a-'nuv?tte?; tat-prati-bimba-kalpanaya? ca gauravad iti.

 :

      ߻          ;      ,         ;             .

adi-?abdena ca 'tra "trigu?am aviveki vi?aya" iti Kariko-'kta-'viveki-tva-'dayo grahya?; tatha rupa-'daya? ?arira-'di-dharma grahya?.

 :

      ()         - ,   ()   -;           ,       .

kim ca:

 :

 :




 I ( 142)


adhis?hanac ce 'ti. 142.

 :

     . 142.

bhoktur adhi??hat?tvac ca 'dhi??heyebhya? prak?ty-antebhyo 'tiriktate 'ty arthah. adhi??hanam hi bhoktu? samyoga?; sa ca prak?ty-adinam bhoga-hetu-pariname?u kara?am, "bhoktur adhi??hanad bhoga-'yatana-nirma?am" iti vak?yamana-sutrat. samyoga? ca bhede saty eva bhavati 'ti bhava?.  iti-?abdo hetu-samaptau.

 :

   ,          ()             .          ()   ;            ,    ,    :          .    :            .     ()      .

ukta-'numane 'nukula-tarkam pradar?ayati sutrabhyam:

 :

              :




 I ( 143)


bhokt?-bhavat. 143.

 :

    . 143.

yadi hi ?arira-'di-svarupa eva bhokta syat, tada bhokt?tvam eva vyahanyeta; karma-kart?-virodhat; svasya sak?at sva-bhokt?tva-'nupa-patter ity arthah. anupapatti? ca purvam eva vyakhyata.

 :

   ,                  ,         ;          ;             .         .

atra sutre puru?asya bhoga? svik?ta iti smartavyam; apari?amina? ca puru?asya bhoga? "cid-avasano bhoga" ity atra vyakhyata?.

 :

  ,   ,    ()    ;                    .

kim ca:

 :

 :




 I ( 144)


kaivalya-'rtham prav?tte? ca. 144.

 :

    ,    . 144.

?arira-'dikam eva ced bhokt? syat, tada bhoktu? kaivalya-'rtham du?kha-'tyanto-'ccheda-'rtham kasya-'pi prav?ttir no 'papadyeta; ?arira-'dinam vina?itvat; prak?te? ca dharmi-grahaka-ma nena du?kha-svabhavya-

 :

           ,   ,     ()            ,       ; -        ,   ,         (--)         ...




   ( 64)


siddhya kaivalya-'sambhavat; na hi svabhavasya 'tyanto-'cchedo ghatata ity arthah.

 :

...-       ()   ;    ,            [ ,            ,     ,   ].

atra <kaivalya-'rtham prakrter>iti sutra-patha? pramadikatvad upeksaniyah; "samghata-pararthatvat triguna-'di-viparyayad adhisthapat puruso 'sti bhoktr-bhavat kaivalya-'rtham prav?tte? ce" 'ti Karikata? <kaivalya-'rtham prav?tte? ce 'ti pathat; artha-'samgate? ce 'ti.

 :

         (- )        ;    -   ,      ,       ,    ,     ,     ,    ,               ,    ;             .

catur-vin?ati-tattva-'tiriktataya puru?a? sadhita?; idanim purusa-gato vi?eso viveka-sphu?i-karanaya 'numiyate:

 :

    ,     ,  ;  ,        (),      ,   :




 I ( 145)


jada-praka?a-'yogat praka?a?. 145.

 :

  []   , [  ] . 145.

v?i?esika ahu?: prag apraka?a-rupasya jadasya 'tmano manah-samyogaj j?ana-'khya? praka?o jayata iti. tan na; loke jadasya 'praka?asya losta-'de? praka?o-'tpatty-adar?anena tad-ayogat.

 :

    :    ,      ()      ()  ,  .   ;          ,       ,     ,      .

ata? surya-'di-vat praka?a-svarupa eva purusa ity arthah. tatha ca smrtih:

 :

   ,  ,  ()          (-),     .        ():

"yatha praka?a-tamasoh sambandho no 'papadyate, tadvad aikyam na sambaddham prapa?ca-paramatmanor" iti.

 :

         ,                .

"yatha dipah praka?a-'tma, hrasvo va yadi va mahan, j?ana-'tmanam tatha vidyat purusam sarva-jantusv" iti ca.

 :

 :       ,      ,                .

praka?atva? ca tejah-sattva-caitanyesv anugatam akhando-'padhir anugata-vyavaharad iti.

 :

   (),     ,   ()    (),      (-),      .

nanu praka?a-svarupatve 'pi tejo-vad dharma-dharmi-bhavo 'sti na va? tatra 'ha:

 :

 :        ,     ,    ,       (--)?,      :




 I ( 146)


nirgunatvan na cid-dharma. 146.

 :

  , []    . 146.

sugamam. purusasya praka?a-rupatve siddhe tat-sambandha-matrena 'nya-vyavaha-papattau praka?a-'tmaka-dharma-kalpana-gauravam ity api bodhyam.

 :

  .   ,          ,                ,    -  ,   ,      ().

tejasa? ca praka?a-khya-rupa-vi?esa-'grahe 'pi spar?a-puraska-rena grahat praka?a-tejasor bhedah sidhyati;

 :

  ,            ,  ,          [],               -;

atmanas tu j?ana-'khya-pra-ka?a-'graha-ka grahanam na 'sti 'ty ato laghavad dharma-dharmi-bhava-??nyam praka?a-rupam eva 'tma-dravyam kalpyate.

 :

...    ()     ,   ,      ,       ()       ,        .

tasya ca na gunatvam; samyoga-'di-mattvat; ana?ritatvac ce 'ti. tatha ca smaryate:

 :

        ();        ,   ,        .       :

j?anam n?i v? 'tmano dharmo, na guno va katham-cana; j?ana-svarupa eva 'tma nitya? pur?a? sada ?iva" iti.

 :

      ,       ;  ()        ,  ,    .

nanu nirgunatva eva ka yuktir?  iti ced, ucyate: purusasye 'ccha-'dyas tavan nitya na sambhavanti, janyata-pratyaksat. janya-guna-'figikare parinamitva-'pattih.

 :

  :              ?,   :   ,     , -,    ,     ()    . -,              ().

tatha co 'bhayor eva prakrti-purusayo? parinama-hetutva-kalpane gauravam; andhya-parinamena kada-cid aj?atvasya 'pattya

 :

                       ;     - ,   /,   -      ...




   ( 65)


j?ane-'ccha-'di-gocara-sam?aya-'patti? ca. tatha jada-praka?a-'yogasyo 'kta-tvad api na nityasya 'nitya-j?ana-sambhava iti.

 :

...           ,    .   ,         ,        .

iccha-'dikam anvaya-vy-atirekabhyam manasy eva laghavat sidhyati; manah-samyogasya 'tmana? co 'bhayos tad-dhetutve gauravat.

 :

             (-)     ()      ();         ,         ().

guna-?abda? ca vi?esa-guna-vaci 'ty uktam eva. ata atma nirgunah.

 :

     ,    ()         . ,  ()    ().

api ca ye t?rkika atmana? kart?tvam icchanti, tesam mok?a-'nupapat-tih; <aham karte  'ti buddher eva Gita-'disv adrsto-'tpatti-hetutayo 'ktatvat;

 :

 ,   (),       (),      ;   -                    ();

tasya? ca tan-mate mithya-j?anatva-'bhavena tattva-j?ana-nivartyatva-'sam-bhavat. atah ?ruty-ukta-mok?a-'nupapattya 'tmano 'kartrtvam asmabhir isyate.

 :

...             (-),       (-)   . ,         ,      ()  .

akart?tvac ca 'drsta-sukha-'dy-abhava?. tata? ca manasa? k?ty-adi-hetutve kalpaniye laghavad antar-dr?ya-gunatva-'vacchedenai 'tat kalpyate. ata atma nirguna iti.

 :

            ,    .         ()         ,                  . ,    .

yathoktasya ca parama-suk?masya 'tmana? svarupam Vasisthe kara-'malaka-vat proktam vivicya pratipaditam, yatha:

 :

              ,    ,     :

"asambhavati sarvatra dig-bhumy-aka?a-rupini praka?ye yadr?am rupain praka?asya 'inalam bhavet, tri-jagat tvam aham ce 'ti dr?ye 'sattam upagate drastuh syat kevali-bhavas tadr?o vimala-'tmana" iti.

 :

    ,     ,    ,   ,         ()     ,    ,    , ""  "",      .

<<nanv <aham janami 'ti dharma-dharmi-bhava-'nubhavat puru?asya cid-dharmakatvam sidhyati; gauravasya pramanikatvena 'dosatvad iti. tatra 'ha:

 :

 :         " "         ,       ;     ,          ,      :




 I ( 147)


?rutya siddhasya na 'palapas, tat-pratyaksa-badhat. 147.

 :

 ,   , ,    []  . 147.

bhaved evam, yadi kevala-tarkena 'smabhir nirgunatva-'cid-dharmatva-'dikam prasadhyate; kim tu ?rutya 'pi.

 :

   ,      ,     ,                 ;         .

atah ?rutya siddhasya nirgunatva-'der na 'palapa? sambhavati; tat-pratyaksasya gu?a-'di-pratyaksasya ?rutyai 'va badhat; ity-adi-pratyaksa-vad ity arthah.

 :

,           ;                     ()   ;    ,          .

anyatha hi gauro 'ham iti pratyaksa-balena deha-'tirikta-'tma-sadhika api yuktayo badhita? syur iti jitain nastikaih.

 :

   ,           ,    ,        ,    ,        -.

nirgunatve ca ?rutaya? "sak?i ceta kevalo nirguna? ce" 'ty-alyah; cin-matratve tu ?rutayo ""karta caitanyam cin-matram sac, cid-eka-raso hy ayam atme" 'ty-adya iti.

 :

           ,    , ,    -    ;        (-)          ,    ,   ,  ,             .

sarvaj?atva-'di-?rutayas tu <rahoh ?ira>iti-val laukika-vikalpa-'nuvada-matra?; vidhi-nisedha-?ruti-madhye nisedha-?ruter eva balavattvat; "atha ta ade?o: ne 'ti ne 'ti; na hy etasmad iti ne 'ty anyat param asti" 'ti ?rute?.

 :

      ,      - ,  ,       [     ],       ;             ;     :      :  ,  ;   ,     ,   " ".

kim ca 'j?anam <aham janami ti pratyaye pramatva-kalpanayam eva gauravam; anady-avidya-dosasya 'nuvartamanataya bhramatvasyai 'vau 'tsargikatvat.

 :

 ,                     ;  -      ()    ()        .

ato bhrama-?ata-'ntahpatitvena 'pramanya-?a?ka-'skanditatvac c?i 'tat-pratyaksa-badhane laghava-tarka-'dy-anug?hitam anumanam api samartham iti.

 :

,  ,                  ,            ,        .

nanv atmano nitya-j?ana-svarupatve kidr?am laghavam iti ced, ucyate: naiyayika

 :

  :               ?,      :   ...




   ( 66)


'dibhir antahkaranam vyavasaya-'nuvyavasayau tad-a?raya? ce 'ti catvara? padartha? kalpyante; asmabhis tv antahkaranam, vyavasaya-sthaniya ca tad-vrttir, ananta-'nuvyavasaya-sthaniya? ca nityai-'ka-j?ana-rupa atme 'ti traya? padartha? kalpyanta iti.

 :

...      :  ,   (),    (),    -.             :  ,         (),          (),      .

nanu yadi praka?a-rupa eva 'tma, tada susupty-ady-avastha-bhedas tasya no 'papadyate; sada praka?a-'napayad iti. tatra 'ha:

 :

 :         ,         ,     ;      ,      :




 I ( 148)


susupty-adya-saksitvam. 148.

 :

[  ]      . 148.

susupty-adyasya 'vastha-trayasya buddhi-nisthasya saksitvam eva pumsi 'ty arthah. tad uktam:

 :

   ,   ()          ,         ().     :

"jagrat svapna? susuptam ca gunato buddhi-v?ttaya?; tasam vilaksano jiva? saksitvena vyavasthita" iti.

 :

,        -   ;      ()     .

tasam buddhi-vrttinam saksitvena tad-vilaksano jagrad-ady-avastha-rahito nirnita ity arthah.

 :

   ,                        .

tatra jagran nama 'vasthe 'ndriya-dvara buddher visaya-'kara? pari-namah; svapna-'vastha ca samskara-matra-janyas tadr?a? parinama?,

 :

  ,   (),    () ,        ;    ()      ,      ().

susupty-avastha ca dvividha 'rdha-samagra-laya-bhedena. tatra 'rdha-laye vi?aya-'kara v?ttir na bhavati, kim tu sva-gata-sukha-du?kha-moha-'karai 'va buddhi-v?ttir bhavati;

 :

   ()          .       ,    , ,    ,       ,   ;

anyatho 'tthitasya sukham aham asvapsam>ity-adi-rupa-susupti-kalina-sukha-'di-smarana-'nupapatteh. tad uktam Vyasa-sutrena: "mugdhe 'rdha-sampatti? pari?esad" iti.

 :

...                      .      :     ,    .

samagra-laye tu bud-dher v?tti-samanya-'bhavo marana-'dav inva bhavati; anyatha "samadhi-susupti-mok?e?u brahma-rupate" 'ty agami-sutra-'nupapatter iti.

 :

       -   ,        ;          ,      []      .

sa ca samagra-susuptir v?tty-abhava-rupe 'ti purusas tat-saksi na bhavati; puru-sasya vrtti-matra-saksitvat; anyatha samskara-'der api buddhi-dharmasya saksi-bhasyata-'patteh.

 :

            ,      ;         ;                  .

susupty-adi-saksitvam tu tadr?a-buddhi-vrttinam sva-pratibimbitanam praka?anam iti vaksyama?. ato jhana-'rtham puru-sasya na parinama-'pekse 'ti.

 :

        ,  ,    ,       ,     . ,          .

syad etat. susupte yadi sukha-du?kha-'di-gocara buddhi-vrttir isyate, tarhi jagrad-?d?v apy akhila-vrttinam v?tti-grahyatva-svikara eva yukta iti vyartha tat-saksi-purusa-kalpana sva-gocara-vrttitvenai 'va sva-vyavahara-hetutaya? samanyata? suvacatvad  iti. m?i 'vam!

 :

  :   .          ,   ,    ,                   ,          ;                  ,    .   !

niyamena vrtti-gocara-vrtti-kalpane 'navastha-'pattir gauravam ca syat.

 :

         ,   ,        ()   .

kim c? 'ham suklii 'ty-adi-vrttisu sukha-'dinam vi?esanataya nirvikalpakan taj-j?anam adav apeksate. tatra ca 'nanta-nirvikalpaka-vrtty-apeksaya laghavena nityam ekam eva 'tma-svarupam j?ana? kalpyate.

 :

 ,    ,   ,             ,   (-).                       ,    .

<aham sukhi 'ty-adi-vi?ista-j?ana-'rtham buddhi-v?tter eva tadr?a-'karatvam; puruse vrtti-sarupya-matra-svikarena v?tty-akara-'tirikta-'kara-'nabhyupagamat; svatantra-'kana parinama patter iti.

 :

     (-)   ,         ;          (-),     -        ;               .

athai 'vam purusasya susupty-adi-saksi-matratvena purusai-'kyasya 'py upapattau sa kim eko 'neko ve 'ti sam?ayah. tatra 'yam purva-paksali:

 :

                       ,  :    -    ?        (-) :




   ( 67)


laghava-tarka-sahakarena balavatibhyo 'bheda-?rutibhya eka eva 'tma sidhyati; jagrad-ady-avastha-rupanam vaidharmyanam buddhi-dharmatvat.

 :

...          ,  ,    -  ();    ,      ,    .

yady apy ekasya 'tmana? sarva-buddhi-saksitvam, tatha 'pi yasya buddher ya v?tti?, s?i 'va buddhis tad-vrtti-vi?istataya sak?inam grhnati ghatam janami 'ty-adi-rupai?.

 :

         ,   ,         ,                 "  "   .

ata ekasya buddher ayam gha?a iti v?ttau satyam anya-buddhi-vrtti-dvara na 'nubhavo <ghatam janami 'ti. tatra siddhantam aha:

 :

 ,       " ",         "  "   .           ()   :




 I ( 149)


janma-'di-vyavasthatal purusa-bahutvam. 149.

 :

  []        . 149.

punyavan svarge jayate, papi nar, 'j?o badhyate, j?ani mucyata ity-ade? ?ruti-smrti-vyavasthaya vibhagasya 'nyatha 'nupapattya puru?a bahava ity arthah.

 :

   ,               ()        ,    ,   ,    ,  ()  .

janma-marane ca 'tra no 'tpatti-vina?au, purusa-nistha-tva-'bhavat; kim tv apurva-dche-'ndriya-'di-samghata-vi?esena samyoga? ca viyoga? ca bhoga-tad-abhava-niyamakav iti.

 :

             ,       ;         ,     ,     ,           .

janma-'di-vyavasthayam ca ?rutih "ajam ekam lohita-?ukla-krsnam bahvih praja? s?jamanam sarupa? ajo hy eko jusamano 'nu?ete, jahaty enam bhukta-bhogam ajo 'nyah."

 :

              :  -  []  ,   ,        ,    [ ],  ,  ;    []   ,    .

"ye tad vidur, am?tas te bhavanty, athe 'tare duhkham eva 'piyanti" 'ty-adir iti.

 :

 : ,   ,  ;           .

nanu puru?ai-'kye 'py upadhi-rupa-'vacchedaka-bhedena janma-'di-vyavastha bhavet. tatra 'ha:

 :

 :                   ,     (),      :




 I ( 150)


upadhi-bhede 'py ekasya nana-yoga, aka?asye 'va gha?a-'dibhi?. 150.

 :

       [ ]    ,      . 150.

upadhi-bhede 'py ekasyai 'va puru?asya nano-'padhi-yogo 'sty eva, yathai 'kasyai 'va ka?asya gha?a-kudya-'di-nana-yogah.

 :

   ,        -         ,            ()   ,    .

ato 'vacchedaka-bhedenai 'kasya 'tmana eva vividha-janma-mara?a-'dy-apatti?, kaa-vyuha-'dav ive 'ti na sambhavati vyavasthai 'ka? puru?o jayate, na 'para ity-?dir ity arthah.

 :

  -                 ,    ,        (-);  ,    ,       ,       .

na hy avacchedaka-bhedena kapi-samyoga-tad-abhavavaty ekasminn eva vrkse vyavastha ghatate: eko vrksah kapi-samyogi, anya? ca ne 'ti.

 :

 -     - ,       ,     ,           ,     [       ].

kim c?i 'ko-'padhito muktasya 'py atma-prade?asyo 'padhy-anta-rai? punar-bandha-'pattya bandha-mok?a-'vyavastha tad-avasthai 'va; yathai 'ka-gha?a-muktasya ka?a-prade?asya 'nya-gha?a-yogad ghata-'ka??- vyava-stha, tadvad iti.

 :

 ,      ,        , -                    ;      ,    ,     , -           .

na ca bandha-moksa-vyavastha-?rutir api laukika-bhra-ma-'nuvada-matram iti vacyam; moksasya 'laukikatvat; mithya-puru-sartha-pratipadanena ?rute? pratarakatva-'dy-apatte? ca.

 :

   ,                   ;        ();                         .

nanu caitanyai-'kye 'pi tat-tad-upadhi-vi?istasya 'tiriktatam abhyupa-gamya vyavastho 'papadaniya? tatra 'ha:

 :

 :       ,          ,      ,      ?,      :




 I ( 151)


upadhir bhidyate, na tu tadvan. 151.

 :

  ,     . 151.

upadhir eva nana, na tu tadvan upadhi-vi?isto 'pi nana 'bhyupeyah;

 :

   ,        (),     ,             ;




   ( 68)


vi?istasya 'tiriktatve nana-'tmataya eva ?astra-'ntare 'py abhyupagama-'patter ity arthah.

 :

...     [  ]   ,          (-),      [       ].  .

bandha-bhagino vi?is?atve vi?esana-viyogena vi?is?ana??n na mokso-'papattir ity-adiny api d?sanani.

 :

 ,        ,        ()      , -    ()    ,       .

nanu "vi?istasya jivatvam anvaya-vyatirekad" iti sastha-'dhyaye svayam eva 'ha?kara-vi?is?asyai 'va jivatvam vaksyati 'ti cen, na; tatra prana-dharakatva-rupa-. jivatvasyai 'va vi?ista-'dheyatva-vacanat; na tu bandha-moksa-vyavasthaya vi?ista-'?ritatvam vaksyate; moksa-kale vi?ista-'sattvad iti.

 :

  :        "     [],       "     ,     ()   ,   ()!,   : ,   .               (),       ;      ,          ;        .

yad api kecin navina vedanti-bruva ahu?: ekasyai 'va 'tmana? karya-karano-'padhisu pratibimbani jive-'?vara?, pratibimbanam ca 'nyo-'nyam bhedaj janma-'dy-akhila-vyavastho-'papattir iti, tad apy asat; bheda-'bheda-vikalpa-'saha-tvat.

 :

   ,      :   ()   ()    ,   -   ()   ,     ,                    ,    ;             .

bimba-pratibimbayor bhede pratibimbasya 'cetanataya bhokt?tva-bandha-mok?a-'dy-anupapattih; jiva-brahma-'bheda-rupa-tat-siddhanta-ksa-ti? ca; jive-'?vara-bhinnasya 'tmano 'pramanikatva? ca. abhede tu sam-karya-'parihara?. bheda-'bheda 'bhyupagame tu tat-siddhanta-hanir, bhed? 'bheda-virodha? ea.

 :

        ()   (),  -           ,  ,    ;                 ;     ,      ,    .     ,       [   ].        ,   (-),                   .

asman-mate tv abhed 'vibhaga-laksano bheda? c? 'nyo-'nya-'bhava ity avirodha iti. avaccheda-pratibimba-'di-drstanta-vak-yani tv agre vyakhyasyama?.

 :

         (),      / (-),      .     ,     ,    ,      .

syad etat. bimba-pratibimba-'di-bhedam parikalpya ?rutya bandha-moksa-vyavastha kalpite 'ty eva 'smabhir ucyate; na tu paramarthato bimba-pratibimba-bhavas tayor bhedo bandha-moksa-'dikarin ce 'syata  iti. m?i 'vam!

 :

  :   .      ,                    ;      ()           ,    ,  ,  ,   .   !

evain sati bandha-mok?a-'di-?ruti-ganasya bheda-?ruti-ganasya co 'bhayor badha-poksaya kevala-'bheda-?ruti-ganasyai 'va 'vibhaga-paratayai 'va samkoco laghavad yukta?; ?ruti-smrty-antarair avibhagasya siddhatvac ce 'ti.

 :

   ,     ()           ,      ,              ,       [     ];                .

atmai-'kya-vadis? 'ktam dusanam upasamharati:

 :

          ,    :




 I ( 152)


evam ekatvena parivartamanasya na viruddha-dharma-'dhy-asa?. 152.

 :

 ,      []  []  . 152.

evam rityai 'katvena sarvato vartamanasy? 'tinano janma-marana-'di-rupa-viruddha-dharma-prasaigo na yukta ity arthah.

 :

   ,              ,   ,    ,   .

yad vai 'katva iti cchedah. ekatve 'bhyupagamyamane parita? sarvato vartamanasya sarvo-'padhi?v anugatasya viruddha-dharma-'dhyaso ne 'ti na; kim tu sarvatha viruddha-dharma-samkaro 'pariharya ity arthah.

 :

          ().    ,        ,   ,             [ ]     ; ,        ()     .

<nanu puruso nirdharmakali; tatra katham janma-marana-bandha-moksa-'di-viruddha-dharma-samkaryam apadyate; bhavadbhir api sarve?am dharmanam upadhi-nisthatva-'bhyupagamad? iti cen, na;

 :

 :      -   ();             ,  , , ,    ,                ?,  : ,   .

ukta-dharma-nam samyoga-viyoga-bhoga-'bhoga-rupataya purus svikarat; parinama-rupa-dharmanam eva puruse pratisedhasyo 'ktatvad iti.

 :

          ,      , ,     ;            ,      ().

yatha spha?ike?u lauhitya-nilima-'di-dharmanam aritanam api vy-avastha 'sti, tatha puru?esv api buddhi-dharmanam sukha-duhkha-'dinam

 :

   ,              ,   ,    ,      ,        [  ]      ,    ...




   ( 69)


?arira-'di-dharma?am ca brahmanya-k?atriyatva-'dinam aropitanam api vyavastha 'sti ?astre?u; yatha Vi??upura?e:

"yathai 'kasmin gha?a-'ka?e rajo-dhuma-'dibhir v?te na ca sarve prayujyanta, eva? jiva? sukha-'dibhir" iti.

 :

...  [  ]         ,     ,   ,  ,      ,         ;  , ,  -:      ,                ,               .

sa 'pi vyavasthai 'katmye sati janma-'di-vyavastha-vad eva no 'pa-padyata ity aha:

 :

              ,   ,       ,        :




 I ( 153)


anya-dharmatve 'pi na 'ropat tat-siddhir, ekatvat. 153.

 :

     [],      ,  . 153.

anya-dharmatve 'pi dharma?am sukha-'dinam aropat puru?e vyavastha na sidhyati; aropa-'dhi??hana-puru?asyai 'katvad ity arthah.

 :

   ,     ,       [   ],            ;   ,  -   ,    .

aka?asyai 'katve 'pi gha?a-'vacchinna-'ka?anam gha?a-bhedena bhinnatayau 'padhika-dharma-vyavastha gha?ate.

 :

    (),     ,           ,  ,   ,   -     .

atmatva-jivatva-'dikam tu no 'padhy-avacchinnasya; upadhi-viyoge gha?a-'ka?a-na?a-vat tan-na?ena "na jivo mriyata" ity-adi-?ruti-virodha-prasangat; kim tu kevala-caitanyasye 'ti prag evo 'ktam.

 :

   ,      -    -,    ;        ,         ,        ,            ,     ; ,      ,        (-).

imam bandha-mok?a-'di-vyavastha-'nupapattim suk?mam abuddhvai 'va 'dhunika vedanti-bruva upadhi-bhedena bandha-mok?a-vyavastham aikatmye 'py ahu?. te 'py etena nirasta?.

 :

          ,    ,                       .       .

ye 'pi tad-ekade?ina imam eva 'nupapattim pa?yanta upadhi-gata-cit-pratibimbanam eva bandha-'diny ahus, te tv ati 'va bhranta?; uktad bheda-'bheda-vikalpa-'sahatva-'di-do?at; "antahkara?asya tad-ujjvalitatvad" ity atro 'kta-do?ac ca.

 :

    , ,      ,          ,    ,      ;    ,              ,     ,                .

kim ca Vedanta-sutre kva-'pi sarva-'tmanam atyantai-'kyam no 'ktam asti; praty-uta "bheda-vyapade?ac ca 'nyah," "adhikam tu bheda-nirde?at," "an?o nana-vyapade?ad" ity-adi-sutrair bheda uktah.

 :

 ,  -             ; ,   ,        ,  []  [],     ,   [  ] ,   ,     .

ato adhunikanam avaccheda-pratibimba-'di-vada apasiddhanta eva; sva-?astra-'nukta-samdigdha-'rthe?u samana-tantra-siddhantasyai 'va siddhantatvac ce 'ty-adikam Brahma-mimansa-bhasye pratipaditam asmabhi?.

 :

,      ,        ,    ();        ,        ,             (-) [     ],            -.

nanv evam puru?a-nanatve sati

"eka eva hi bhuta-'tma bhute-bhute vyavasthita?; ekadha bahudha cai 'va d??yate jala-candra-vat."

"nitya? sarva-gato hy atma ku?astho do?a-varjita?; eka? sa bhidyate ?aktya mayaya, na svabhavata"

ity-adya? ?ruti-sm?taya atmai-'katva-pratipadika no 'papadya?te? iti. tatra 'ha:

 :

 :        ,              ,     , : ", -         ;      ,   ,     ",   ",   ,      - ;  ,      ,       "?,      :




 I ( 154)


na 'dvaita-?ruti-virodho, jati-paratv?t. 154.

 :

      ,       . 154.

atmai-'kya-?rutinam virodhas tu na 'sti; tasam jati-paratvat.

 :

   ,      ,   ,  ;         ().

jatih samanyam eka-rupatvam, tatrai 'va 'dvaita-?rutinam tatparyat; na tv akha??atve, prayojana-'bhavad ity arthah. jati-?abdasya cai 'karupata-'rthakatvam uttara-sutral labhyate.

 :

  ()      (),     ,           ()     ;        -   ,       -  .  .  ,    ()       ,        .




   ( 70)


yatha-?ruta-jati-?abdasya 'dare "atma va idam eka eva 'gra asit," "sad eva, saumye, 'dam agra asid, ekam eva 'dvitiyam" ity-ady-advaita-?ruty-upapadakatayai 'va sutra? vyakhyeyam.

 :

    ()    ,              , : ,        , ,  ,      ,     .

jati-paratvat, vijatiya-dvaita-nisedha-paratvad ity arthah. tatra 'dya-vyakhyayam ayam bhava?.

 :

   ,       ,       .        :

atmai-'kya-?ruti-smrtisv eka-'di-?abda? cid-ekarupata-matra-para?, bheda-'di-?abda? ca vaidharmya-laksana-bheda-para?;

 :

...     ,   ,   /            ,            ,    ;

"eka eva 'tma mantavyo jagrat-svapna-susuptisu; sthana-traya-vyatitasya punar janma na vidyata" ity-adi-vakyesv ekarupa-'rthatva-'va?yakatvat;

 :

...   ,   ,    ,          ;   ,       ,     ,        ;

anyatha 'vastha-traye 'py atmana ekata-ma-j?anena sthana-traya-vyatita-?abdo-'ktaya avastha-traya-'bhimana-niv?tter asambhavat;

 :

...    -                      ,          ;

tathai 'karupata-pratipadanenai 'va nikhilo-'padhi-vivekena sarva-'tmanam svaru-bodhana-sambhavac ca.

 :

...        ,           (),              .

na hy anyatha nirdharmakam atma-svarupam vi?isya Brahmana 'pi ?abdena saksat pratipadayitum ?akyate; ?abdanam samanya-matra-gocaratvat.

 :

   -                 ;          ().

a-Brahma-stamba-paryantesv atmana ekarupatve tu pratipadite tad-upa-patty-artham ?isya? svayam eva tavad vivecayati, yavan nirvi?ese ?abda-'gocare svarupe paryavasyati 'ti. tata? ca nih?esa-'bhimana-niv?ttya k?ta-k?tyo bhavati.

 :

                  ,             ,        ,  -        .           -        (-).

yadi punar alv?ita-vakyany akhandata-matra-parani syus, tarhi vebhyo na 'bhimana-niv?ttih sambhavati; aka?e vividha-?abda-vad akhande 'py "-"] atmani sukha-du?kha-tad-abhava-'dinam avacchedaka-bhedair upapatteh.

 :

 , ,              ,           ; ,        ,      ,                 .

ekasyai 'va vakyasy? 'khandatva-'v?idliarmyo-'bhaya-paratve ca vakya-bhedo 'khandata-paratva-kalpanayam phala-'bhava? ca; avaidhar-mya-j?anad eva sarva-'bhimana-niv?tteh.

 :

                    ,              (-),            -  ;                 .

ato 'dvaita-v?ky?ni n?a 'khandata parani; nyaya-'nugrahena balavatibhir bheda-grahaka-?ruti-smrtibhir viro-dhac ca.

 :

,          ;     ,     ,            ,   .

kim tv avaidharmya-laksana-'bheda-parany eva: samya-bodhaka-?ruti-smrtibhir eka-vakyatvat; "samanyat tu" iti Brahma-sutrac ce 'ti.

 :

,     ,     ;       (-)      ,   /;       -:    [].

tatra samye ?rutayah "yatho 'dakam ?uddhe ?uddham asiktam tad?g eva bhavati, evam muner vijanata atma bhavati, Gautama," "nira?janah paramam samyam upaiti" "ty-adya?;

 :

   /       , :     ,    ,     ,       ,  ,  ,    /   ;

smrtaya? ca "jyotir atmani na 'nyatra; sarva-bhute?u tat samam, svaya? ca ?akyate drast su-samahita-cetasa."

 :

...     :      ,   - ;       ,          ;

"yavan atmani bodha-'tma, tavan atma para-'tmani; ya evam satatam veda, jana-stho 'pi na muhyati" 'ty-adya?.

 :

     ,        ; ,    ,     ,        .

ukta-?rutau moksa-da?ayam api bheda-ghatita-samya-vacanat svarupato 'pi bhedo 'tmanam asti 'ti siddham.

 :

            (-)    /,       ,  ,            (-).

avaidharmya-'bheda-paratvam ca 'sman-mate "Visnur aham, ?ivo 'ham" ity-adi-vakyanam mantavyam. na tu "tat tvam asy," "aham brahma 'smi" 'ty-adi-vakyanam api; tatra

 :

                  ,    ,   .          ,    ,      ;   ...




   ( 71)


sa?khya-mate pralaya-kalinasya pur?a-'tmana eva tad-adi-pada-'rthataya <nitya-?uddha-muktas tvam asi >'ty-adi-yatha-?rutasya tadr?a-vakya-'rtha-tvat.

 :

...       (-),      (),          ,           :       .

yadi tu sarga-'dy-utpanna-puru?o Naraya?a-'khya eva tat-pada-'rthas, tada "tat tvam asi" 'ty-adi-vakyanam apy avaidharmya-'rthakatai 'va 'stu.

 :

                 ,     ,    ,        [  ].

nanu prayojana-'bhavan na bheda-paratva? ?rutina? sambhavati  'ti cen, na; mok?o-'papadanasyai 'va prayojanatvat; sr??i-samharayo? pravaha-rupe?a 'nucchedat tasyai 'kye mok?a-'nupapatte?.

 :

  :               ,   : ,   .    ()         ();  -          ,            .

athai 'vam atma-bhedasya loka-siddhataya na tat-paratvam ?rutinam gha?ata  iti. m?i 'vam; laghava-tarke?a 'ka?a-vad atmany ekatvasya 'numanata? pra-saktasya ?ruty-adibhir ni?edhat; sva-para-caitanyayor bhedasya ca 'praty-ak?atvat; deha-'di?v eva 'nubhavat.

 :

  :            ,          ,   :   !       ,            ,          ;                  ,            .

"ya etasminn udaram antaram kurute, 'tha tasya bhayam bhavati" 'ty-adi-bheda-ninda tu vaidharmya-vibhaga-'nyatara-laksana-bheda-pare 'ti.

 :

         ,        ,    ,      ,     ,   .

nanv evam uktanam pratibimba-'vaccheda-?rutinam ka gatir?  iti ced, ucyate: aneka-tejomaya-'ditya-mandala-vad aneka-'tmamayam api cid-aditya-mandalam eka-rasam avibhaktam eka-pindi-krtya tasya kirana-vat sva-'n?a-bhutair asa?khya-puru?air asa?khyo-'padhi?v asa?khya-vibhaga eva pratibimba-'di-dr??antai? pratipadyate, vibhaga-laks?a?a-'nyatvasya vaca-'rambha?a-matratva? bodhayitum, na punar akhandatvam;

 :

  :         ,       ?,      :   ,    ,    (--),        ,      ;        ,      ,      ,                ,         ,  ,    ,      ,        ;

"vayur yathai 'ko bhuvanam pravi??o rupa?-rupam pratirupo babhuve" 'ty-adi-san?a-dr??anta-?rutinam nyaya-'nugrahena balavattvad iti.

 :

...    ,   ,        ,       ,   ,     ,          .

tatha ca smaryate: "yasya sarva-'tmakatve 'pi kha?dyate n?i 'ka-pi?date" "ti.

 :

       :   ,      ,       .

Brahma-mimansaya? tu nitya-'bhivyakte parame-'?vara-caitanye 'nye?a? laya-rupa-'vibhagena 'py advaitam uktam "avibhago vacanad" iti sutre?e 'ti. adhikam tu Brahma-mimansa-bhasye proktam asmabhir iti dik.

 :

 -   ()        (),             (),     [] ,   .           -.    .

sutrasya dvitiya-vyakhyaya? tv ayam bhavah. pralaya-kale puru?a-vijatiya? sarvam eva 'sat; artha-kriya-karitva-'bhavat. puru?a?am ku?asthatvena 'rtha-kriyai 'va 'prasiddhe 'ti; atah sarga-kala iva pralaye 'pi sattvam.

 :

          .      ,       ,  ;         (--).    ,      (),      ;     ,   ,     ,    .

atas tada 'tmanam vijatiya-dvaita-rahityam. tatha sarga-kale 'pi ku?asthatva-rupa-paramarthika-sattvam, na 'nyatr 'ti vijatiya-dvaita-rahityat sarga-kalina-'dvaita-?rutayo 'py upapanna iti.

 :

,         .        ,   (-),    ,   ,   - ,                    ,      .

nanv atmana ekatva-vad eka-rupatvam api nana-rupata-pratyaksena viruddham; tat katham uktam "jati-paratvad"? iti. tatra 'ha:

 :

 :     ,     ,         ;     ,       ?,        :




 I ( 155)


vidita-bandha-kara?asya d???ya 'tad-rupam. 155.

 :

    ,    , [ ]  . 155.

viditam spa?tam bandha-kara?am aviveko yatra, tasya d???yai 'va puru?e?v a-tadrupa? rupa-bheda ity arthah. ato bhranta-dr??ya na rupa-bheda-siddhir iti.

 :

   ,         (-)           ,          (),   . ,       (-)         .




   ( 72)


nanu tatha 'py anupalambhad eka-rupatva-'bhava? setsyati. tatr? 'ha:

 :

 :     ,     (),        ,      :




 I ( 156)


na 'ndha-'d???ya cak?u?matam anupalambha?. 156.

 :

-    []     . 156.

anupalambha eva 'siddha?; aj?air adar?ane 'pi j?anibhir eka-rupatvasya dar?anad ity arthah.

 :

   ,        ; ,   -   ()  ,   ()       .

advaita-?ruty-anupapattim samadhaya 'khanda-'dvaite badhaka-'ntaram aha:

 :

         ,               :




 I ( 157)


Vamadeva-'dir mukto, na 'dvaitam. 157.

 :

   ,     . 157.

Vamadeva-'dir mukto 'sti, tatha 'pi 'danim bandha? svasminn anubhava-siddhah; ato na 'khanda-'tma-'dvaitam ity arthah.

 :

   ,         ,               ;    ,    ()  .

"sa ca 'pi jati-smara?a-'pta-bodhas tatrai 'va janmany apavargam ape" 'ty-adi-vakya-?ata-virodha? ce 'ti ?esah.

 :

     :            ,  " ,        ,         ".

na cai 'vam bandha-mok?av upadher eve 'ty avagantavyam; ?ruti-sm?ti-siddhanta-virodhat; <duh-kham ma bhunjiye 'ti kamana-dar?anena puru?a-mok?asyai 'va mok?a-'khya-parama-puru?arthatvac ca;

 :

           ,         ();             ;   ,            ,          (-),    .

upadher du?kha-hanasya ca tadarthyena paramparayai 'va puru?arthatvat, putra-'di-vad iti.

 :

       ,       ,         ,           .

yad apy adhunikair maya-vadibhir ucyate: <advaita-?ruti-virodhad bandha-mok?a-sr??i-samhara-'di-?rutayo badhyanta iti, tad apy asat;

 :

   ,       ():             , , ,        ,    ;

mok?a-'kliya-phalasya 'pi ?rava?a-kala eva 'bhava-ni?caye ?rava?o-'ttaram manana-'di-vidher ananusthana-laksana-'pramanya-prasangat;

 :

...          ,  ,       ,              , -         ;

prapa?ca-'ntargatasya ved?ntasya 'py advaita-?rutya badhe vedanta-'vagate 'py advaite puna? sai??aya- patte? ca, svapna-vakyasya jagrati badhe tad-vakya-'rthe puna? sam?aya-vat.

 :

...             ,       ,        ,      ,         ,   ,          .

kiin ca "mithya-buddhir nastikate" "ty Anu?asanad dharma-'disu svapa-van mithya-distayo bauddha-prabheda eva samv?tika-?abdena prapa?casya 'vidyikataya? ca tair abhyupagamad iti dik.

 :

 ,         ,    -       ,    ,   ;      / ()           .    .

nanu Vamadeva-'der api parama-mok?o na jata ity abhyupeyam. tatra 'ha:

 :

 :       ,            ,      :




 I ( 158)


anadav adya yavad abhavad bhavi?yad apy evam. 158.

 :

  []       ,       . 158.

anadau kale 'dya yavac cen mok?o na jata? kasya-'pi, tarhi bhavi?yat-kalo 'py evam mok?a-?unya eva syat; samyak-sadhana-'nusthanasya 'vi?e?ad ity arthah.

 :

   ,                  ,            ;         ()        .

tatra prayogam apy aha:

 :

      ,    :




 I ( 159)


idanim iva sarvatra na 'tyanto-'cchedah. 159.

 :

,   ,   ,     []. 159.

sarvatra kale bandhasya 'tyanto-'cchedah kasya-'pi pu?so na 'sti, vartamana-kala-vad ity anumanam sambhaved ity arthah.

 :

   ,           :                 (),     ,   .

puru?a?am yad eka-rupatvam ekatva-pratipadaka-?ruty-artha-'vadharitam, tat kim mok?a-kale kim sarvadai 've 'ty akarik?ayam aha:

 :

   :     ,           ,  ,               ?,      :




   ( 73) I ( 160)


vyav?tto-'bhaya-rupa?. 160.

 :

[]   . 160.

sa ca puru?o vyav?tto-'bhaya-rupo, vyav?tto niv?tto rupa-bhedo yasmat, tathe 'ty arthah. ?ruti-sm?ti-nyayebhya? sadai 'ka-rupata-siddher iti ?e?a?.

 :

   ,    ()   ,     ,        .      :    ,          .

tad uktam: "bahu-rupa iva 'bhati mayaya bahu-rupaya; ramamano gu?e?v asya <mama 'ham>iti badhyata" iti,

 :

    :    -  ;   -,       " "  "".

"jagad-akhya-maha-svapne svapnat svapna-'ntaram vrajat rupam tyajati no ?antam brahma ?antatva-b??hitam" iti ca.

 :

 :      "",      , ,   ,       .

nanu sak?itvasya 'nityatvat puru?a?am katham sadai 'ka-rupatvam? tatra 'ha:

 :

 :     ()  ,           ?,      :




 I ( 161)


sak?at-sambandhat sak?itvam. 161.

 :

  [ ]   . 161.

puru?asya yat sak?itvam uktam, tat sak?at-sambandha-matrat; na tu pari?amata ity arthah.

 :

   ,            ,      -  .

sak?at-sambandhena buddhi-matra-sak?ita 'vagam-yate "sak?ad dra??ari sa?j?ayam" iti sak?i-?abda-vyutpadanat. sak?ad-dra???tva? ca 'vyavadhanena dra???tvam.

 :

            ();      ()        ,   .           .

puru?e ca sak?at-sambandha? sva-buddhi-v?tter eva bhavati; ato buddher eva sak?i puru?o, 'nye?a? tu dra???-matram iti ?astriyo vibhagah.

 :

             ;        ,           ,       .

j?ana-niyamaka? ca 'rtha-'karata-sthaniya? pratibimba-rupa eva sambandho, na tu sa?yoga-matram, atipra-sa?gad ity asak?d aveditam.

 :

    ,       ,    ()      ,        (), -       .

Vi??v-ade? sarva-sak?itva? tv indriya-'di-vyavadhana-'bhava-matre?a gau?am.

 :

            ,     ()                 .

ak?a-sambandhat sak?itvam iti pa?he tv ak?am atra buddhi?, kara-natva-samanyat. tasya yathoktat pratibimba-rupat sambandhad ity arthah.

 :

        -    (-),   ()      ,        .    ,      ,   .

ubhaya-rupatva-'bhava-siddhy-artham puru?asya 'parau vi?e?av aha sutrabhyam:

 :

                    :




 I ( 162)


nitya-muktatvam. 162.

 :

[ ]   . 162.

sadai 'va puru?asya du?kha-'khya-bandha-?unyatvam; du?kha-'der buddhi-pari?amatvad ity arthah.

 :

   ,          ,  ;            ().

puru?arthas tu du?kha-bhoga-niv?ttih pratibimba-rupa-du?kha-niv?ttir ve 'ty uktam eva.

 :

     , ,    ,      ,      ,   .




 I ( 163)


audasinyam ce 'ti. 163.

 :

  . 163.

audasinyam akart?tvam. tena ca 'nye 'pi ni?kamatva-'daya upalak-?aniya?;

 :

  ()    ().           ,    ()  ;

"kama? sa?kalpo vicikitsa ?raddha '?raddha dh?tir adh?tir hrir dhir bhir ity etat sarva? mana eva" iti ?ruteh.  iti-?abdah puru?a-dharma-pratipadana-samaptau.

 :

...    : , , , , , , , , ,         ,    ().      ()        ,     .

nanv evam prak?ti-puru?ayor anyo-'nya? vaidharmye?a viveke siddhe puru?asya kart?tvam buddher api ca j?at?tva? ?ruti-sm?tyor ucya-mana? katham upapadyeyatam? tatra 'ha:

 :

 :               ,                         ?,      :




   ( 74) I ( 164)


uparagat kart?tvam, cit samnidhyac-cit samnidhyat. 164.

 :

  [ ]  , [    ]    ,    . 164.

atra yatha-yogyam anvayah: puru?asya yat kart?tvam, tad buddhy-uparagat; buddhe? ca ya citta, sa puru?a-samnidhyat; etad ubhayam na vastavam ity artha?.

 :

      :    (),   ,       ;     (),   ,      ;    ,        .

yatha 'gny-ayasoh parasparam samyoga-vi?e?at paraspara-dharma-vyavahara aupadhiko, yatha va jala-suryayo? samyogat paraspara-dharma-'ropas, tathai 'va buddhi-puru?ayor iti bhava?.

 :

    :       -               [  ,      ],     -           ,           .

etac ca Karikaya 'py uktam: "tasmat tat-samyogad acetanam cetanavad iva lingam, gu?a-kartrtve ca tatha karte 'va bhavaty udasina" iti.

 :

      -: ,          ;    ,     -,    .

cit-samnidhyad iti dvih-patho 'dhyaya-samapti-sucana-'rthah.

 :

                   .

heya-hane tayor hetu iti vyuha yatha-kramam catvara? ?astra-mukhya-'rtha adhyaye 'smin prapa?cita?.

 :

,    [],   ,           ()               .

samk?ipta-samkhya-sutra?am arthasya 'tra prapa?canat ?astra? yoga-vad eve 'da? Sa?khya-pravacana-'bhidham.

 :

         ,   ,    "-",    .

iti Vij?ana-'carya-nirmite Kapila-samkhya-pravacanasya bha?ye vi?aya-'dhyaya? prathamah.

 :

   ,    ,      -,   .





 2





 II ( 1)


vimukta-




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/vidzhnianu-bkhikshu-34075119/ioga-i-sankkh-ia-sankkh-ia-pravachana-bkhash-ia-vidzhn-74491944/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


