    .  III - VII
 


    ( IIIVII)       :    , ,   ,   , , ,   .    quaestio: ,  , ,   .  :    ,    ,    ,  ,  ,   ,   .           .   ,   .





 

    .  III - VII





.


1.   .

              ,   IIIXI (XII) .  ,    ,       XIIIXIV .,           (quaestiones),    :  , ,  , ,   .

    ,    :  ( 1451)    ,  ( 4511000+)        , ,  ,    .        :     ,     ,        ,      .

2.   .

          .   ,  :

     ,  ;

 (    ,  par excellence   )      ;

      ,    ,   .

  ,       :     (arguitur quod non),     (oppositum),    (dicendum),       (ad rationes).      :        ,      ,      .

3.   .

 ,    , :

    ,   ,  ,  , , ,  ,      .;

 ()          ;     ,       (,         );

   ,   ,            ;

 ,  ,  ,   (),  , , ,  , ,          ,      ,     .

     ()          ,  ,  ;    ,        ,      .

4.  .

     ,      :

4.1.     .

     (ens)      .      ,     (univoce),  (analogice)   (aequivoce)    .       ,       ,      .

       (unum)     .      (  )     ;       ,     .

4.2.  .

      :   (, , ),  ,    .      ,      ,    ,      ,   ,  .

4.3.   .

      ,     :    ?           ,   ,          ,       .

4.4.  .

        .     (   , , , haecceitas)     :     ,      ,        .

4.5.     .

 IX      .     ,     ,    ,  ,     ,    .            :  ,    ,     ,     .

4.6.      .

       :       ,    ,        .    ,        ,         .

5.   .

     .        ,           ,     .

     :

    :     ,   ,  ,              .

    :     ,  ,      .

    ,    :      (  - ),   ,       .

      XIIIXIV .,       ,       .

6.   .

    .  :

  (duplex est..., triplex est...),      ;

  (sufficiens divisio)   ;

 (per inductionem)    ;

        ;

 (per se, per accidens, in quid, in quale  ..).

        (ut visum est prius, de hoc visum est, recurre).    ,   :        ,     .

7.  .

        :

-:     ,        ,    ,     .

:       ,    ,  ,         .

:          (,  De substantia orbis ,    ),        .

:  ,      ,   ,         .

8.  .

,   ,    ,     .  :

 :   (ens, essentia, quidditas, potentia, actus, subiectum, obiectum  ..)  ,      .

 :     (arguitur, oppositum, dicendum, ad rationes) ,      .

:           ,  ,     ,   .

  :     ; ,     ,       .

9.  .

 :

  ( IIIX),     ;

      ;

 ,  -     ;

   ,   .

    (quaestiones),      .        ,       ,      .

10. .

         .      ,     ,    ;      ,     ;      ,    .

  ,     ,       .        :   ,   ,       ,  ,        ,       ,      .






  .





 I.      [ ]  . .


[]    []. -,  :       . , -,  : ,        ,     ;      ,       ,    ,     ,    V [] .       ,  -  ,         ,    I   . ,       .

 ,       ,        ;    ,       .     []       ;            ,       .

 ,      ,      ,   .           ,       . ,           .

      [],  :     ...    ,  ...  . .

:   ,  ,       ,    .  :          [ ].  :       ,     .       .

 :   -      .

 :         ,   .

     .

 :     ,          ;    ,       .        ,      .    - ,    ;  ,  []   ,  ,      ,     .  ,    ,   ,  ;      ,    ,      . ,  ,   ,   [],     ,      ,  .        . ,    ,    ;       ,      .     I     [,    ]  ,   :      -   ,      [],     .

 ,    [],  ,      ,   ,           .  ,  :     [],  ,   .  ,  []   ,    ... [...]  ,    ,  .  ,   :   ,   ,   .     [ ]... [...]

 ,     ,           :     []... [...]    ,   ;     ,    [],   ,   ,  ,   ,  ,  ... [...]      . ,   ...         ,          .         ,     ,   V [],   ,     ,     ,   ... [...]        ;    ,      ,    [] ,        ;  .       -      ... [...]    .   ,        []  ,     .      , ,  ,    ,    [],       ,    ,    . ,        ,   ,  ,    ,   ,   []  ;      .  ... [...]    [],         .   .     ,    .   :    ,  ... [...]   :      ... [...]  ,  ... [...]     ,       ,    ,     ,       ... [...]    ,      .

     []:       ,    ,       ;  ... [...]  .

 ,  :  ... [...]     ,   ...  . .,  .  ,     ... [...]    ,     ,      .  ,            .  :       .  :  ,   ,  ,    ... [...]         ,     []        ,   -         ;     .

     [],     : ,    ,        ... [...]  .        [],  ,   -      .    , ,         ,        .    ;  .            ;        -    ,   ,   ,   [] ,   ,   ;     []  II   .  ,  -         ,     ,    , ,  [] .  []  ,  , [ ]:    ,   ,     ;    .  -       ,  [ ] ,  ,     .       ... [...]   .  :       . .  ,       ,          ... [...]     ,   .       , , ,    ,             ;   ,  .    ,       ... [...]       . ... [...]    ,       ... [...]  I    ,      ... [...]     .  :  ... [...]     .

  []      . .  ,      ... [...]      ,      ,    ... [...]       ;       ,            ... [...]  ,      ;   ,  -   ,   ... [...] ,          []... [...]  ;   ,  -     ,      ,           :    - ,        ;  . ,          ,  ,       [].     ,     ,      [].  ,      .

  :     ,         ;     .          .




 II. ,   ,    . .


[  ]      ,   ,        ,         ,    ,  .        II  []:      ,    - ,  ...

[]    :         . , -,  .   []    :    , ,     .     .      . ,      .

 :      ... [...]   ,       .

  :      [  ], [],   [    ].         [].   ,        [],  [ ] ,        , []       ,     , []     ,   []   ,  .

        [],  [ ]   [].  ,     ,  ,     ,        [ ]... [...]      ,         ,     ,   , [ ]   .     ,  ,  ,     ,     [] .

 :         ,  [  ]   ,   ,   ,      .           ,   : -,   , ... [...] []     .

  []   []:  ,    , []  []    ,    I    :       [].    ,        ,          . ,  ,       ,  ,  .

[]   :   [],    ,    .   ,      ,   .

 :    ,      ,   .        ,    ,       ,   ;          , [  ] X  [].    ,  []       ,    .             . ,     ,  ,     ;              ,         .

    II  []   .

,       ,  ,      []    ,  []       . ,   []  , -,  [ ]  IV  []:    .    :           ;    []    ,      .

   ,       . -,  ,         .

  ,      . -,  ,      .      ,     ,  ,     ,   ,         . ,        ,         ,      .             ,    .     ,         . , ,        ,   .          ,   ,    . ,       ,    ,     ,   ,   ,   ;          [].

     ,         ,  [ ]  ,   ;     ,    ,     ,          (     []),        .       ,           ,          [].     .   ,   ,  . ,  . .      IV  [],  ,      . ,        .     ,      ,      .

     ,  ,     ,   ;    ,     ,    ,       .       ,       ,     [],   ,   ,   ,         .    ,       ;   ,  [ ]   .    []  , [],  []   ,  [ ].      XII  [].

 , -,   : ,    ;   ,  ,    ,      .

       : -,   [],  ,   ,    . -,  ,   , ,  ,  . -,  ,   [],  [] ,     ,    ,     . -,  ,  , ,    .

  :   []  ,    ,   ,    ,    ,    ,  .     ,    VIII    XII  [],  ,    ,    .

  :     ,   ,     ,      ,     ,    I  . , ,    ,    .    ,     ,        .       ,      XII  [], [ ],          , , ,      . ,      ,     .         ,    ,  .

 : ,      ,       ,       ,      ,     .        ,    ,  ,     XII  [].       ,       ,    .        ,   ,    ;           .         ,    XII  [].             ,      . ,     II   :        ,     ,   []   ,   .   []   ,       ,     .       ,  .

  :       ,    ,    ,  ,    ,   ,    ,  []   .   [],  [] ,   ,    VI  VII  []  II  ;       .   []       ,    . ,    ,    ,      ,    []   ,     .   : ,   ,     .     []  ,     ,  ,            . ,    ,   . ,    ,     ,     ,     .        ,   ,       .        ,    [] ,           .      ,  ,       .    ,     ,         ,   ,   .           [].

  :       ,            ,      ,     , [  ] I  ,      ,     XII  [].   []    ,      III ,  ,      .    ,      [],    ,     .     ,      .

 :   [],      ,     ,     [],       , ,  ,      ,    VII  .    []    ,    []    ,     ,     ,      .

 :   []      ,      ,     .   []     .       ,          [],       ;       .

      .   ,    []    ,     ,     .   ,    ,    , , ,   .     . .




 III. ,     . .


[]    ,   ,    []    :   . , -,     .

  []    ,      ,     , [  ] I  ,    .    []    .   :    ,     .     ,     III  [],        .

 :   []    ,     ,       .   []    ,    []   ,   .     ,     ,     ,   []  ,        ,    V  . ,  . .

 :    .   []  . ,    , , , .

    ,  ,    []     ,   - autoagathon,      .

    ,   [] ,   ,     ,   [];  ,     ,     ,   ,     ,     .   []       ,    . ,    ,    ,      ,    []   ,     .   : ,   ,     .     []  ,     ,  ,            . ,    ,   . ,    ,     ,     ,     .        ,   ,       .        ,    [] ,           .      ,  ,       .    ,     ,         ,   ,   .           [].

  :       ,            ,      ,     , [  ] I  ,      ,     XII  [].   []    ,      III ,  ,      .    ,      [],    ,     .     ,      .

 :   [],      ,     ,     [],       , ,  ,      ,    VII  .    []    ,    []    ,     ,     ,      .

 :   []      ,      ,     .   []     .       ,          [],       ;       .

      .   ,    []    ,     ,     .   ,    ,    , , ,   .     . .




 IV.         . .


   :       .  , -,   .

: ,        ,   [] ,          .      ,   ,   ,      VII  , ,       ,     .  ,         .     ,      ,  []      .

 :      ,     ,    ,  .      ,  ,      I  ,       .

 , ,      ,      ,  .   ,       .       ,    VIII  ,   ,   ,      ,      .        .        .

    :     ,       ,       .    []     . ,  . .

    ,     [] ,   ,      [] ,     ,          , [  ] II  [].         ,  ,    :         ,  .

. :      ,       ,     .         ,    ,      []   [ , ]    ,     XII  [].    ,   :      ,     .

  .

 : ,      . .  ,       , [ ]    ,       . , , ,     ,       ,       ,     ,   ,      . .       ,   ,         , ,  .

  :        . .  .  ,      . .  ,    []    ,   ,      ,    ,      .    []   ,      ,   []    ,    ,    VII  []  II  .

 :       . .  .  ,     . .  ,      .  ,   .  ,    .         ,     ,   ,   ,   .     :    ,     .       ,     ,  ,  ,     ,    .     .

 :      . .  ,    ,     ,    ,    . , []  .

  ,     ,  ,       ,  :       . .  .  ,      . .  ,      :    [ ]     []  []   ,      .      ,  ,   []  ,         ,   .    ,    . .




 V.      . .


   []:       - [] . , -,  .

       - ,      .   ,  []    .  :    ,        , [ ]  ,        .

 :   -    ,  [  ]   ,  .   ,   . ,  . .     ,        -    -, [  ] II   .       ,       .       ,     , [  ] III  []  V  .

 :      ,       ,  .      ,       ,    ;         ,             ,   ,  .     ,     I   ,  [ ] ,     ,     .

         [] .        ,       . ,        ,     ;  []            .     ,      ,  .

 :   - []   ,       [],    .      ,  ,  , ,  ,     ,     ,        ;  ,        ,       .

    IV  [],   :  , [ ]    ...,  ,    ,    ,    ,        .




 VI. ,    . .


   []:        . , -,  .

     ,  []    ,       .   ,         ,     I  .  :      ,  [  ]   ,       []     ,   ,    I   .  ,        ,  []    ;      ,     .

 :  [],      ,    ,   [ ]    [],     .        ,     ,  ;              ,    X  [].

 , -,        .   ,      []: , [ ]     [] ...   :         ,      .   , [  ] VII  [],   [] ,   [] ,    I   .  :      []     ,     ,   .

  []    IV  [],  :     ...  . .

   , -,          ,      . -,  ,             . -,  ,              .

  :           .      ,       . ,  . .     I   .     IV  [],   ,  ,    ,     ,    .

  :   []    ,         ,    IV  [].         ,      ,     ,     ,     ,     IV  [].

 :            ,   ,       ;  , [ ],  ,       I   ,       []       ,    I   .  :        ,        .

  :            ,  []    ;      ,     .   ,   ,   .  :         ,  []    ,       ;      ,    .

    .    : ,        ,  [ ]     ,   ;          ,                 .

 , ,        ,     ,     [ ]  ,     [],   [ ]  ,       [] .        ,         ,  []  ,     . ,     .

  , ,        ,        ,   ,          .         ,     XII  [];         .      []  I  II   , ,           [ ] ,   ,      ,    . ,  ,    ,    ,     ,     ;       ,     , [  ] II  []     II  .   []     , ,    ,       []   ,   .

 .  :   ...   ,    ,        ,     ,  []  .             ,   ,  .

  : ,   ...   ,   ,   [],   [ ]   ,     ,  ,       ,    IV  [].  ,   ...  ,  :           ,       ,      .

 :       ...   ,   ,            ,  ,  :   ,   ,        ,      .




 VII. ,    . .


   []:       ,      ,     . , -,  .

  [ ]    ,   .   [ ]   ,  ,  ,        . ,     [],              [].

 :   [] . ,      ,    .    II     I  VIII  .  :  [] ,       . ,       ,  ,     .

 : ,     ,   ,     .   ,   ,     ,   ,     .    []    ,   [],    ,    ,      . ,    -   ,     ,  .

    VII  [],   :    []  ...

    ,       ,      ,     . -,  ,   []     ,      .

  :          ,     ,       ,   [],      .   ,     ,      ,      ; []     ,         ,    [].

 :           , [  ] X  [].     ,     ,  . ,     ,     [],   .

      ,        X [],  ,       .    ,        ,       ,    ,      ,      ,   []   .   ,        .       .    ,            .     III  [],      ,    ,    ,    ,       ,   ,   .

  :  . , ,       .    VIII  .  ,             ,    .

 .  :   [ ]    ,    .  :  [ ]      : ,          []  .    ,        ,  []   .

    :   ,       ,      ,   .

 : ,   ...  ,  ,     ,   -   .   ,   [  ]    ,   .

    ,     .        ,     ;    []    ,       .   ,      ,    ,    ;  ,   - ,    -   ,     ;      ,    ,     - ,    ,     .   ,       [] ,   ,  ,      .    []      ,   [],  ,    .

  ,   []     ;     ,   []    ,     .      .   ,   ,      ,    ,    - ,      ,      ;   []      .




 VIII. ,      . .


   :    [],    ,   []  . , -,  .

      ,       .  .  :         [],     []    , , , ,       [],      []  .

 :    []      []  ,         .  ,       ,       II  [].  :  ,       ,         ;     .

 :  [],  ,    [],      ,   .   [] ,    . ,  . .

 :     ,    ,       , [  ] III   .   []    [], [  ] VI  []  I  . ,    .

 :    []      []  ,        .   , [  ] IV  .  ,          .

     XIII  XIV  [],     .

: []  .   ,  ,   []      [];     .      ,     []       [],             [].   ,    [ ]    ,    ,          ,  .     [ ]  ,      [],   [ ]   .  :    []     [],    [ ]   ,         , , ,   .

  ,   []    [], ,     [],     ,     []     [],   [,  ]    [].    ,  ,      ,     ,      .     ,      ,         [],      .  , []    []     [],  ,   ,     .

 :     ,        ,     IV  .         ,      ,   ,    ,   [],        .   ,     ,   ,     [].

 :     ,   []      [],   ,       ,      ,   , [  ] II  .  ,  ,    .       ,       ,        .

     ,   []    []      []  .     XIII  XIV  []  II  ,             .     :      ,         [],     [],      .       [],    ,   ,    .

  ,        [].   ,  ,        [],      .  .      []    [],    VI  VII  []  II  .

 .  :    []     ...   ,   [ ]    []   ,    . ,      []      [],     ,   [] ,    . ,     ,    ,    , []   ,      ,     ,      . ,   .  ,      []    [],      ,        .  ,          []   [],        II  .

 :    []   ...    ,           ,      [],  ,     ,    .

     ,    []    []    ,    ,     .

 :     ...   ,  :         ,   ,   .  ,   []  .  ,   []     []   :         []      ;      ,     ,       []   .    []   []   ,     ,      ,     ,      ,     ,      .      []    .




 IX.   :     . .


   []:      []  . , -,  .

    []    ,       ,     .   ,    II  [],        . .

 : ,    ,    ,    .

 :     ,       .   []    ,    VII  []  II   .

 :    []  ,      ,   .   [] ,   ,      ,    .   []       []. ,      .

 :    ,    ,   ,  ,     .

 :      [],    ,   .    []     [],    [],          ;     ,     .

   ,     VII  [],     []    [],   ,       [],   , , ,         ,        .    .  : ,     ,   .   ,      . , ,      ,  .   []    ,          ,         ,   ,   ;   ,       ,   .

       ;      ,  .  ,    ,  ,   []         .    :     []     ,    , []   ;   ,   []  ;  ,    .   []         [],      . -,  ,   []      ,    :    ,     ,           .

    ,      ,  ,      ,     ,    .     I  [],        ,      .             .

  ,  :  ...  .       []       ,    ,     I   .  ,    ...  ,   ,       ,     ,          ,     [],    .                ,        []  , []   , ,   .      .

-,  ,     []   ,     ,     ,       . ,  . .        ,     XII  []. ,       ,  .  ,   ,     ,     ,     .       I   ,   ,         ,     ,     .       [].

   ,   ,   []      [] .      .        ,   ,   []    ,       [],     ,    []    ,       .    .  ,   ,     []  ,     ,     ,      , , , ,   , , ,        [],      []  ,   .




 X. :     . .


   []:   []     [  ].  , -,  .

      ,      .       XII  [],  ,      ;       ,     . ,  .  :         ,          , ,   .

 :   II  []      . ,      .    ,         []  ,       ,         .

 :     []    [].     ,    .

 :  ,  ,      .   .      ,     ,     V  []. ,     .

 :       ,   []   ,       ,      -.       [],      ,     ,             .

      I   ,   []  ,    .       .

  :  []      ,    []  I   ,      .  :            ,    ,      , -; ,        ,          .

 :  []  , [  ] II   ,     ,      ,    ,     .      ,    IV  [].

 :            ,          .      .  :     , [  ] X  []  IV  .           ,  : ,              .

      XII  []   ,    ,    .       .   :   , ,    .

    ,     .     ,             . -,  ,               . -,  ,            .

  :         ,             .          XII  [],   ,     .  :       ,    ,     ,       ,    [ ].

 :    ,       [],  ,     ,   XII  [],  ,        . ,      .  :    ,  .

  : ,      ,        .   , [  ] VII  [],   []     . , ,        ,  []        .      IV  [].         ,    X  []:           ,    X  [];       .

 :   []      ,     II   .      ;  ,     ,       ,    .

 ,   : ,    ,    ,      .      ,     IX  [],    .      ,            ,   .

 :                ,  [ ]    ,  ,   .    ,    ,     .




 XI.     . .


   :       []. , -,  .

        ,     ,  .   , [  ] I   ,      .  :        ,    ,      , -; ,        ,          .

 :  []  , [  ] II   ,     ,      ,    ,     .      ,    IV  [].

 :            ,          .      .  :     , [  ] X  []  IV  .           ,  : ,              .

      XII  []   ,    ,    .       .   :   , ,    .

    ,   :  ,    ;  ,   []  .     ,             . -,  ,               . -,  ,            .

  :         ,             .          XII  [],   ,     .  :       ,    ,     ,       ,    [ ].

 :    ,       [],  ,     ,   XII  [],  ,        . ,      .  :    ,  .

  : ,      ,        .   , [  ] VII  [],   []     . , ,        ,  []        .      IV  [].         ,    X  []:           ,    X  [];       .

 :   []      ,     II   .      ;  ,     ,       ,    .

 ,   : ,    ,    ,      .      ,     IX  [],    .      ,            ,   .

 :                ,  [ ]    ,  ,   .    ,    ,     ,      ,  [],  I   ,  []   ,       ,      -.       [],      ,     ,             .       I   ,   []  ,    .       .

  :  []      ,       ,    ,         [].       ,      ,     I   .        ,     ,       .      ,     .

 : ,    ,   ,     ,     VII  [].        ,    X  [],     .

,   []     ,  : []     ;   ,     ,        [],     ,      ,    ,     .  :    ,        []. :    ,        []. :     ,        [].

       ,       ,         []      ;    ,   ;   ,      ,     .   ,       ,        []:   ,   ,  ,        [].    :         [].  :    ,      ...  ,  []  ,      [ ]     [].    ,       ,   [],       ,     XII  [],          ͸,        .      .    [].

   [] :     ,    ,    ;         ,      .

    ,   []      ,      ,  ;  ,   []  ,    ,    I     I  .      XII  [].

      ,        ,        []    .     VIII  :  , []  ,  []  ,        []     . ,    II   ,         .       ,         , []     ,     ,  [] ,  []  .     ,           [].

    ,    ,            .    ,            .        ,     .




 XII.        . .


,   ,  , :        . , -,  ,    , []  VI  ,   ,         .

 :       . ,   .  ,  ,         . ,         , []   .

 ,     ,         , [] :   .    .     ,   ,  ,           ;  ,     ,        .  ,    ,      ,          ,     ,   ,        ,   ,       ,    ,   .    ,   ,    .   ,      ,     ,       ,       ,  .      ,       .             ,            .      ,   ,  ,    .    :        ,       .   ,   ,   ,       (     2, 3  4    ), ,          ,          .              ,             ,      ,   ,   ,  ,     .   ,   ,   ,   ,        ,   ,       .      ,  ,     I   ,             .       ,  . , ,        .

 :         ,       .   .   .     VI  ,     ,    .    : []       ,       ,      ,         ,    ,      ,       ,          .

 : ,         ,       ,       ,     ,    . ,     ,      .           ,       ,    .         ,        ,     XI  [].

 :     ,    .  ,         ,      .  ,    ,    ,    ,  ,     ,       ,     .          III []   VI  .

 ,    ,     . : ,       ,  ,       ,         .          ,  . ,       .

:       ,      ,      ,       ;      ,   ,           .     . ,       .   .   ,     ;         , [ ]   ,    .

:       ,      ,  .     . ,       .

:    :      ;      .  [] , [ ]  I   . ,      .   ,      ,  ,     ,    II   .

  :    IV  []:            ,   ,           .         ,         . , [   ]    .

 , ,     ,        .      ,         ,      ,     .       [],       .   ,  ,     :        ,   ,        .  ,      .  : ,     ,     ,     , , ,  .        ,     ,   []    , ,   ,    . ,        .     ;   I  [].

     [],              .       .      ,       ,   .   :         ,      .         ,        [], , ,   .       ,    .        ,    [],        , , ,     .  ,          . :       ,        ,    ,   .   -    .   :        ,     ,     ,    .          ,    . ,        ,    .      ,        ,    ,    .   ,    [],    ,     , , ,     ,        .   ,       ,     ,   ,        ,    .   ,  -  ,     ,      ,          ;           ,    ,       .     : ,      ,       ,  []  I     .       ,      ,    :     ,     ,        ;        .   ,  ,      ,    ,     ,           ,     .   ,  [ ]  ;           ,     .         ,    ,     ,    . ,   ,     .

    ,       .              ,     ,         ,    ,   ;        .    ,  ,  ,   ,       ,      ,      .      ,    :    ...  . .     ,             ,            ,       ,   ,     ,   ,    ,      .       ,     .  ,     ,           ,      ,      ,     [ ],       ,   .

       . :     ,     ,        .  :      ,       , ,   ,       .

  : ,     ,        ,   ,    [].   []      .    ,       ,    ,   . ,           ,      .   .

  : ,      ,     ,  ,       ,       ,     VII  [],  ,      ,     .       ,       ,  ,     . ,  . .

   : ,      ,      ;         .             ;         .    ,           .     ,          [  ] ... [  ]. :  ,         .    .   ,      ,   ,       .    ,   ,      , .        .  ,       ,   .    ,       ,       ,        [] .            .

    .           ,        ,     . .,   .   :   ,     []     ;   ,   ,     ,   .

 .  :   :     ,     .     .  :       ,  []    ,         []     ,   , [  ] I   ,            [];       ,          , :    ,    ,           .      .

  :  :       ...   ,                  ,    I        ,    ,    .  :      ...    V           .                   .  ,          ,             ,     I   .  .          ,        .   ,           ,     I   .   ,        ,       ,     .  ,           ,     []   ,             ,     I   .          .         ,        .    ,   ,        ,   ,   .  , , :     ,    ,       .  ,     ,         ,          ,     .        ,        .     ,  :    ,   ,           ,          ,      . ,        . ,        ,     ,           ,      ,          . ,        , []  ,    ,      []  ,   .

  :      ...   ,     :      []  ,     ,     .   ,         []   .  ,  ,     [],   , []    ,       .         ,   ,    ,       ,   .    ,      ,     ,        .       ;  ,    ;   .     ,        ,   ;      .

    VI  :         ,       .  ,    ,     ,  ,           ,         .        ,              ,        ,    ,    ,     .      .  , , ,        ,   .  ,      ,         ,    ,    .   ,    ,            ,       ,       ,     ,   ,     .      , []        .     ,  ,         ,      ,         ,        ,       .    .




 XIII.       . .


   []:     ,   [ ],    ,   . , -,  . , -,   :           ,        .   ,       [],        [],      , , ,     .   ;   ,        ,  [ ]   , [ ]  I   .  :         [],      ,  ,     ,       .

 , , -,    , [] ,      . ,    ,     ,   ,  ,    -,     ,        .         ,       .

 :      ,    .   ,   []     , [ ]  I     I  .       ,    ,       ,      .

 :          ,      ,        .         ,     ,   ,  ,    ,  -,      .  ,   ,    ,  ;   [  ]  ,   .   ,   ,     .

 :          ,       ,        [].  : , ,    ,  ,   ,  , [ ].      ,  .    , ,    ,   ,      .

   ,    , [] ,       ,   .              .     .  ,    ,    ,   ,    .

 :    ,     .   .     ,      ;    , ,   . .   , [] ,  .

    ,   .  ,    ,  ,   ,   [],   .     ,   ,  ,   ,      ,     ,     ,      .  ,     ,   .  ,    . ,  .

 ,   :    ,    .   ,     ,   ,   ,      .     ,   ,      , [  ] IV  [].

 : ,    ,  .   , [  ] VII  [],      ,   .      , [ ]    ,      .  , ,        ,    I  .

 : ,     ,  ,     ,    IX  [].      ,    ,    .

         V  XIII  [],    .     : , ,   . .   , ,  .  ,     :    ,    ,    .       [],     .

   ,  , , , ,      ,   . : ,     ,  []  ,    , [ ]  I   .  , , ,   . .    ,      V  [].

 :      ,       ,  ,   ,   ,   ;      .   ,       .   ,     ,    . .,          ,   .           . .,      ,      ;       ,    .

 : ,    ,    ,        ,    ,                 .   [] ,  ,   . .      ,  ,  ,   -,   ,   -,   ;    ,        ,    .

 ,     ,     ,     ,             .   []    ,    .        ,       ,  [ ]  .     .

      ,       ,         ,  ,          .    ,    ,     ,    ,     .       ,        ,    ,   ,  ,     ,    ;      ,    .

  .  :     ...  .  ,      ,       .   []        ,    ,  ,    .        ,   ,  ,    ,     .

   ,     ,   :  ,      ,    ;         ,       .     ,    ,        ,   ,    ,    .

       :          ,    ;        .

          :         ,          .

 : ,    ...  .  ,     ,   ,  . ,    ,       ,   .

 : ,    ...  ,       ,   .  ,     .  ,        ,          [];  [  ],    ,   ,    ,         ,      .

 : ,    ...  .  ,      ,  .  :      ,       ,      [, ] ,   ,    .         .     .




 XIV.       . .


  []:         .  , -,  .

     ,      .   ,  .  :    ...  .  ,      ,       .   []        ,    ,  ,    .        ,   ,  ,    ,     .

   ,     ,   :  ,      ,    ;         ,       .     ,    ,        ,   ,    ,    .

       :          ,    ;        .

          :         ,          .

 : ,    ...  .  ,     ,   ,  . ,    ,       ,   .

 : ,    ...  ,       ,   .  ,     .  ,        ,          [];  [  ],    ,   ,    ,         ,      .

 : ,    ...  .  ,      ,  .  :      ,       ,      [, ] ,   ,    .         .     .




 XV.      . .


   []:        .  , -,   .

      ,      ,  ,   ,  ,  ,   .  ,     ,   .    ,    .   ,     .

 :        ,     ,    .    , [  ] IX  [].

 :   ,    .    . ,     ,    .

 :      ,      ,    ,      []  :  -   ,   ,   ;   -  ,   ,   .   ,     .

   :       ,        ;        ,  ,    ,  .       ,   []   ,     [] ,    ,   .      , [ ]  ,      .

  :         ,        .     ,      ,         .             ,    ,      ,   .        ,        .

  .  -,  :          ,        ,           .   ,         I  .    ,         ,          , ,    ,     .

  :    ,        .  .   ,          ,     VII  [].

  . -,   []   :     ,           ,   .  :    ,   .      [] ,     []         ,       XII  [].   ,             .

     []: ,     ,   ,     , [  ] III  .    []      ,     .

  :     ,    ;       ,    .         ,    ,  ,     ,    ,   ,   ,    .

 .  :  ...   ,        ,   .       ,   ,      []   ,     ;           ,  ,    []     ,    III  .

 :    ...  .  ,  ...  ,          ,    []   .     ,    IX  []. ,   ,       ,      ,  .

 :  ...     .    ,     ,  ,     .   ,  ,       ,     II     VII  [].                  .

        :  ...  ,              ,   ,    ,    ,    ,       ,   .




 XVI.      . .


   []:      .  , -,  .

      ,   ,      .   ,     .  ,   [] .         ;      ,        .   ,    ,    .

 :     ,   [  ]  ,     I   , ,   [ ]  ,     .     []  II   .       I  ,   ,        ,    ,     .

 :     ,   -  [] .     ,     VII  [].

   ,    ,   ,      . :        ,  , [ ]      .       ,  , :  , []  ,      ;       .      ,    ,        ,    ,           ,   ,       . , ,    ,     ;   [] ,    ,   ,  ,   ,   ,     ,   ,   .         ,     ,    [],   ,    .

 ,  -  ,         .     ,    ,   ,   ,     .   .  :          . ,    ,    ,    ;   ,     ;    ,    .       ,       .     ,     ; ,     .

    ,    :         .   :    ,      ,   . :  ,       ,        .       ,    ,        .              .          . ,  . .   ,   [ ]      ,     ,       [],     [ ]  .     ,  I  V  .      ,  ,   ,  ,   ,  ,       ,  ,    XII  [].   ,     XII  [].

       [],           .      [],    []      ,  []   VII  [],        .     .     []         ,   ,    X  [].      [] ,           ,          ,      ,   ,    ,      .    ,    ,  ,   ,  ,    ,     [].      ,     .           ,    [].     .

 :   ...  ,         ,         ,    [],         ,      .      ,   ,         [].    ,    ,  ,      []   , ,    .

 :  ...  ,    ,    [  ]  ,       ,    ,   .        .     .     [].

 

   ( ),         .

    (. 11751253),  ,   ,   .

   ,    (I .  . .), ,    (. 13201382).    - .

     (. 12101279),    ,   De ortu scientiarum.

    (. 12001280),    ,   .

    (. 233305),     .

   Analytica posteriora .

   Analytica priora .

  Physica .

  Metaphysica .

   De caelo .

  De generatione et corruptione .

   De anima .

  Topica .

  Ethica Nicomachea .

  Politica .

   Liber de causis,   ,     XII .,  ,       .

    De substantia orbis .

 :

ens inquantum ens    

causa formalis   

causa finalis   

causa efficiens   

causa materialis   

substantiae abstractae   

intelligentiae   ( )

finis qui acquiritur per motum  ,   

finis praeexistens motui  ,  

quidditas  , 

uile   ()

singulare  

actus  

potentia  

genus  

differentia  

species  

praedicari per se     

praedicari per accidens    

principia intrinseca / extrinseca    / 

principia propinqua / remota    / 

corruptibile / incorruptibile   / 

hoc aliquid    ()

autoagathon     




Incipit tertius liber.





QUAESTIO I. Necesse est ad quaesitam scientiam etc.


VERTITUR circa tertium. Primo circa principium: utrum ad inquisitionem ueritatis necessarium sit praedubitare. Arguitur primo quod non: quia illud, sine quo non potest haberi cognitio ueritatis, non est necessarium ad eius inquisitionem; quia necessarium est illud ad inquisitionem ueritatis, sine quo non potest haberi ueritas. quia necessarium est quod impossibile est aliter se habere, ut patet 5 huius. sed ueritas inquiri potest sine hoc quod aliquis praedubitet, quia cognitio ueritatis potest haberi ex primis principiis, ut patet ex 1 Posteriorum. ergo non oportet praedubitare ad cognitionem ueritatis.

Item ad cognitionem illius non oportet praedubitare quod non habet rationes ad utramque partem. quia ubi est dubium, ibi sunt rationes ad utramque partem. sed cognitio ueritatis multorum non habet rationes ad utramque partem, quia cognitio ueritatis in mathematicis ad utramque partem non habet rationes, cum sint in primo ordine certitudinis.

Item sicut est in aliis scientiis, ita debet esse in illa, per conuenientem similitudinem. sed in aliis scientiis ad inquisitionem ueritatis non oportet praedubitare, neque praemittuntur dubitationes in principiis librorum. ergo etiam ad cognitionem ueritatis in ista scientia non oportet praedubitare.

OPPOSITUM uult Aristoteles in primo tertii, ubi dicit: Necesse est ad quaesitam scientiam nos aggredi. Primum autem de quibus etc.

NOTA ad intellectum quaestionis quod, quoniam quaeritur utrum necessarium sit praedubitare ad cognitionem ueritatis, potest intelligi dupliciter. Uno modo: utrum ad cognitionem ueritatis oporteat praedubitare apud se. Secundo modo potest intelligi: utrum ad inquisitionem ueritatis oporteat praedubitare, id est cognoscere dubitationes aliorum. Tunc ad quaestionem conclusiones tres sunt dicendae. Prima est quod ad inquisitionem alicuius ueritatis necessarium est praedubitare apud se. Secunda conclusio est: quod simpliciter non est necessarium ad inquisitionem ueritatis cognoscere dubitationes aliorum, sed est utile. Primam conclusionem Aristoteles probat quatuor rationibus. Prima: illud est necessarium ad inquisitionem ueritatis quo mens dirigitur & praeparatur dispositione necessaria ad inquisitionem ueritatis. quia illud est quo aliquid dirigitur & praeparatur ad finem. sed praedubitare apud se est huiusmodi, ut Aristoteles declarat in litera diffuse. qui dubitat de aliqua conclusione, passus est simile ligato, quia impossibile est utrumque procedere ad illud quod est ante, quia ligatus corporaliter non potest procedere se mouendo de loco ad locum. Similiter qui habet dubitationem mentis non potest procedere inquirendo ueritatem, propter quod oportet speculari difficultates & dubitationes, deinde inuestigare causas horum, & erit solutio priorum dubitatorum. unde sicut ligatus quanto plus nititur tanto plus potest, sic dubitans in mente quanto plus nititur ad inquirendum ueritatem dimittendo falsitatem. & debet hoc intelligi de dubitare cum ratione. unde qui debet soluere aliquod debet habere aliqualem notitiam. quia si simpliciter ignoraret tunc non tenderet ad illud. sicut ponitur exemplum 1 Posteriorum per Lincolniensem de patrefamilias habente seruum fugitiuum: qui nisi cognosceret aliquid de seruo fugitiuo, centies posset occurrere, quia eum non teneret.

Nota diligenter, sicut dicit Commentator, quod causa propter quam incipiendum est de dubitabilibus est quod aduentus difficultatis & dubitationis precedentis precedit ablationem eius & cognitionem. & modus & quaestio: aduenit difficultas est alius con <...> modo ex quo aufertur dubium. modus enim ex quo <...> ad his qui adhuc superficialiter enunciauerunt. [...] Etenim hi causa uenit dubitatio est similis ligato. & modus ex quo aufertur aliquid: nam habitum nostrum prae exercitatis <...> tur est similis dissolutioni ligamenti. quia sicut ligatus non [...] Nota diligenter quod Commentator assignat duas causas quare Aristoteles praemittat dubitationes simul determinationi ueritatis in isto libro. quia ista scientia considerat <...> potest moueri ad finem ad quem intendit: ita est de intellectu quando accidunt contrarii, scilicet motus, & ideo necesse est ut uia qua dissoluuntur quaestiones sit alia a uia <...> uniuersaliter de ueritate in uno libro. ergo debet praemittere dubitationes <...> de ueritate in uno libro & non particulariter, & postea debet pertractare in specialibus libris illas dubitationes praemissas. Cum etiam subiectum istius scientiae sit ens inquantum ens, unde etiam in uno libro sicut in 5 distinxit nomina, quae significant intentiones huius scientiae quae pertinent ad totam scientiam istam, licet secundo [...] illud est necessario praehabendum in inquisitione; oppositum facit Nicolaus peripateticus, qui in unoquoque libro distinguit uocabula quae pertinent ad quintum ueritatis, quod habet se ad ueritatem tanquam uia ad terminum. haec est manifesta. sed praedubitare apud se de conclusione aliqua habet se ad inquisitionem ueritatis sicut <...> librum, & non ad omnes. Et dicit Commentator quod doctrina Aristotelis facit oppositum in aliis ab illa, quia praemittit uia ad terminum. & hoc declarat Aristoteles in litera dicens dubitationes pertinentes ad quintum librum & in illo quod quaerentes ueritatem sine dubitatione sunt similes illis qui ignorant uiam per quam oportet ire. unde sicut non melior est doctrina ista in aliis scientiis a metaphysica praemittere dubitationes pertinentes ad quartum librum, & peruenitur ad terminum ad quem sine uia: sic non peruenitur ad ueritatem sine dubitatione. quia dubitatio <...> determinare in illo, quia considerant partialiter de ueritate & speciale subiectum entis. Haec est prima causa. ratio est quasi uia ducens nos ad ueritatem. Et Commentator dicit: Qui cognoscit aliquid antequam cognoscat [...] Aliam causam assignat: quod ista scientia communicat quantitatem difficultatis <...> est similis illis quorum pedes [...] cum logica in uniuersalitate considerationis. quia subiectum utriusque scientiae est ens simpliciter, & natura logicae est quod praemittat dubitationes simul: & postea in specialibus libris eas determinat. [...] sunt in uia recta, & tamen ipsi ignorant hoc.

Hoc arguit Aristoteles 2. illud est necessario praehabendum ad inquisitionem ueritatis, quod habet se ad ueritatem sicut ordinata ad finem se habent ad finem. quia praeordinata [...] AD rationes. Ad primam, quando dicitur: illud non in finem necessario praecedunt finem, sed praedubitare est etc., conceditur. Tu dicis quod sine praedubitatione potest <...> apud se est huiusmodi, ut Aristoteles declarat in litera, quia haberi cognitio ueritatis. Dicendum quod absque praedubitatione apud se non potest haberi cognitio ueritatis. Ad probationem: quia ex primis principiis potest haberi. Dicendum: inueniet eam, & quando inueniet nescit, quia finis rei non <...> quod principia non inuestigantur non praedubitando de effectibus, & tunc ex sensatis & lumine intellectus agentis praedubitare est immanifestus, sicut quando aliquis uadit per uiam, & nescit terminum suae uiae. sed finis praedubitati est manifestus.

Hoc arguit Aristoteles quarto, & accipitur ex parte auditorum: illud quod melius ualet ad iudicandum, & sine quo iudicium non potest esse certum, <...> cognoscuntur principia. & hoc uult Aristoteles in prooemio huius, ubi dicit quod homines propter admirari nunc & primum ceperunt philosophari. unde uult ibi quod quando uiderunt diuersos effectus & ignorauerunt causas, admirabantur & inceperunt inuestigare causas lumine intellectus agentis. <...> necessarium est ad compraehendendum, haec est manifesta. sed praedubitare apud se cum ratione magis ualet ad iudicandum ueritatem, quia sicut in iudiciis melius iudicat aliquis inter duos homines aduersantes quando cognoscit rationes quibus utuntur illi qui affirmant partem, & uia sensus memoriae & experimenti, et etiam ut vult 2 Posteriorum. unde etiam quando aliquis inquirit rationes apud se ad unamquamque partem conclusionis, non inuestigaret ueritatem nisi dubitaret inuestigando quae sit efficacior. Ad <...> qui negant: quia tunc uidet quae ratio sit efficacior, & secundum hoc iudicat ueritatem; sic est in proposito. quando aliquis habet rationes ad utramque partem, & dubitat aliam rationem. Ad cognitionem illius etc., conceditur. si quae sit melior, semper inquirit: donec deueniat ad ueritatem. unde per dubitationes determinamur ad ueritatem. <...> principia sunt scita primo. Tu dicis: ad inquisitionem ueritatis in metaphysicis etc. Dicendum quod possunt esse rationes ad utramque partem, non obstante quod sint in primo ordine certitudinis. <...> est principia conclusionum in mathematicis quae finis est. & sine dubitatione finis non est manifestus nobis, & per consequens ad ipsum non operamur, cum non cognoscuntur nisi praedubitando & inuestigando ipsa uia. finis moueat agens sicut optimum. unde etiam nullum memoriae, sensus & experimenti, & lumine intellectus agentis. <...> agens absoluitur a ratione & cognitione finis. unde [...] Et debes diligenter notare quod ista quaestio vult intelligi de illis <...> 1 Posteriorum dicit quod secundum exigentiam finis oportet caetera <...> qui acquirunt ueritatem inueniendo. Ad aliam: sicut moderari. & sic patet prima conclusio.

Ratio secundae est: in aliis scientiis etc. Dicendum quod licet possit inueniri conclusionis <...> illud non est necessarium ad inquisitionem ueritatis sine quo potest inquiri ueritas, quia necessarium ad aliqua <...> similitudo in illa scientia & in aliis; tamen quo ad propositum nulla est similitudo. quia ista scientia considerat de ueritate utiliter, & habet pro subiecto ens inquantum ens. <...> alterum dicitur sine quo non potest haberi res, sed sine hoc quod aliquis cognoscat dubitationes aliorum potest apud <...> ergo ad eam pertinet praemittere omnes dubitationes simul in uno <...> se inquirere ueritatem. quia dato quod aliquis nunquam uideret libro, quas postea in specialibus libris pertractat, sed aliae considerant de ueritate particulariter, & habent pro subiecto dubitationes aliorum: potest inquirere ueritatem alicuius conclusionis, & hoc dubitando apud se & inquirendo: ens particulare. ergo ad eas pertinet praemittere non omnes dubitationes in uno libro, sed illas quae pertinent ad principia ex sensatis. Et sic dubitauerunt primi philosophi qui ex admirari ceperunt philosophari, ut dicitur in prooemio huius. illum librum, quas etiam dissoluit in illo libro.

Ratio tertiae conclusionis: Illud est utile ad inquisitionem ueritatis quo facilius intellectus habebit uiam ad ueritatem; haec est manifesta per se. sed cognoscendo dubitationes aliorum facilius habetur uia ad ueritatem.




QUAESTIO II. Primum ergo de quibus etc.


[...] habitis rationibus ad utramque partem, intellectus facilius uidet quae sit efficacior ad illam ueritatem probandam quam de nouo illas rationes inuestigare & earum efficaciam uidere. quia facilius est unum facere quam duo. Et propter hoc dixit Aristoteles 2 huius: non solum autem his dicere gratiam iustum est quorum opinionibus communicauerit aliquis, sed etiam [...]

VERTITUR circa istam partem: Utrum una scientia possit considerare omnia quatuor genera causarum. Arguitur primo quod non. Et hic rationibus Aristotelis in litera: prima principia sunt contraria, tunc una scientia non considerat ea. istam accipit Aristoteles in litera. sed principia omnia non sunt contraria. ergo una scientia non habet ea considerare.

Item si omnes causae sunt per formam. minor patet, quia subiectum scientiae naturalis est ens mobile.

Ratio secundae conclusionis: Ad illas scientias non pertinent <...> ad unam scientiam, tunc quaecunque scientia consideraret unam & reliquam. sed hoc est falsum, quia mathematica non considerat finem & efficiens. quia tamen considerat <...> pertinet consideratio omnium causarum, quarum generi subiecto non attribuuntur omnes causae, quia scientia non considerat causas cuius generi subiecto non attribuuntur omnes causae, quia scientia nihil <...> formam. Similiter metaphysicus non considerat finem & efficiens, cum sit de immobilibus. consequentia patet, quia si considerat nisi subiectum, uel illa quae habent attributionem ad subiectum, sed multarum scientiarum generi subiecto non attribuuntur <...> una scientia consideraret omnes causas, tunc quaecunque scientia consideraret unam causam & reliquam, quia qua ratione unam: et omnes causae. quia scientia nihil considerat nisi subiectum, uel illa quae habent attributionem ad subiectum, ut patet de scientiis <...> reliquam.

Item si ad unam scientiam pertineret consideratio omnium causarum, aut pertineret ad naturalem, aut ad mathematicam, aut ad metaphysicam, & hoc patet per sufficientem diuisionem. sed ad nullam harum pertinet consideratio omnium causarum, ut probabo: primo non ad naturalem, quia [...] AD rationes in oppositum. Ad primam soluit Commentator: quia non sequitur quod si contraria considerentur, naturalis non habet considerare de forma. quia dicitur 1 Physic. de principio: utrum species non est naturalis considerare. nec est ad metaphysicam neque mathematicam pertinet considerare omnes causas, quia istae duae scientiae abstrahunt a motu & a materia. ergo neutra habet considerare causam materialem, nec efficientem, nec finalem.

Ad <...> ab una scientia: quod illa quae non sunt contraria non considerentur ab una scientia. unde dicit Commentator quod iste sermo est apparens & superficialis, quia est sophisticus.

Item una scientia considerat ea quae sunt unius rationis formalis, et hoc patet. sed omnes causae non sunt unius rationis, cum differant genere, cum quaedam sint corruptibiles, quaedam incorruptibiles. modo corruptibile et incorruptibile differunt plus quam genere, 10 huius. ita vult dicere Commentator, quia procedit a destructione antecedentis ad destructionem consequentis, quod facit fallaciam consequentis. unde Aristoteles procedit in illo libro disputatiue, & non loquitur ex intentione propria. ergo inducit rationes sophisticas aliorum, non sicut ipsi sumpserunt eas. unde procedere a destructione antecedentis ad destructionem consequentis non tenet gratia formae, licet aliquando teneat gratia materiae in terminis conuertibilibus.

OPPOSITUM vult Aristoteles 2 huius in illa parte.

Nota quod in isto argumento est fallacia consequentis. quia contingit enim idem omnes modos causarum inesse, & proceditur a duabus causis ueritatis ad unam. unde quod omnes hoc idem uidetur velle 4 huius: causae considerentur ab una scientia. hoc potest esse duobus modis: uno modo quod conueniant in una ratione considerandi formali, uel quod una dependeat a cognitione alterius, sicut priuatio dependet a cognitione habitus.

AD quaestionem dicendum quod una scientia potest considerare omnes causas. Secundo dicendum quod non ad omnes scientias pertinet consideratio omnium causarum.

Ratio primae conclusionis, & hoc probatur de duabus scientiis. primo de metaphysica quod habet considerare omnes causas. illa scientia habet considerare omnes causas quae considerat ens inquantum ens. quia scientia quae considerat ens inquantum ens considerat omnes causas, quia omnis causa est ens & participat rationem entis. Unde quaecunque scientia considerat ens inquantum ens considerat etiam maxime causam formalem, cum sit principalior pars entis. Unde istae substantiae abstractae non cognoscuntur nisi per quod quid est & formam, ut postea uidebitur. & licet istae substantiae sint immobiles, tamen sunt causa motus entium per modum finis. ergo scientia quae considerat ens inquantum ens & substantias abstractas considerat causam finalem. Unde & omnes intelligentiae mouent propter perfectionem suam & finem, ut assimilent se primo quod est finis omnium. unde licet in eis non sit finis & bonum quod acquiritur per motum, tamen finis est in eis, scilicet bonum quod praeexistit motui, sicut est natura ipsarum. & de hoc uidebitur in sequenti quaestione magis.

Similiter etiam considerat materiam, quia licet materia non sit causa entis inquantum ens, sed tamen determinati generis, ut subiectum mobilis, tamen materia continetur sub ente. & sic scientia quae considerat ens inquantum ens considerat materiam, non inquantum est subiectum transmutationis, quia sic naturalis considerat eam, sed considerat eam inquantum habet rationem entis. & tunc similiter considerat causam efficientem, quia licet substantiae immobiles non habeant causam efficientem proprie dictam, tamen sunt causa efficiens motus & aliorum inferiorum. & sic patet maior. sed ista scientia, scilicet metaphysica, est huiusmodi. ergo & c. & patet minor ex 4 huius, ubi ostenditur quod metaphysica considerat ens inquantum ens. ergo considerat omnes causas & proprias causas entis. Et similiter dicit Commentator quod licet considerat omnes causas, tamen principalius considerat formam & finem.

Hoc etiam declaratur in scientia naturali, quia scientia cuius subiectum habet omnes causas considerat omnes causas. quia nisi scientia cuius subiectum habet omnes causas consideraret omnes causas, non faceret completam cognitionem subiecti. sed naturalis scientiae subiectum habet omnes causas, quia subiectum scientiae naturalis est ens mobile, quod habet & efficiens, quod est transmutans materiam, & habet finem qui mouet efficiens, quia agens non agit nisi inquantum determinatur a fine. Similiter habet materiam, quia materia non est subiectum transmutationis & motus; aliter habet formam, quia entia mobilia. quaecunque autem est ens inquantum ens considerat. Et secundum hoc Commentator 12 huius.

Notandum 2 quod duplex est finis: quidam qui acquiritur per motum; alius est finis praeexistens motui, sicut est natura & entitas quae est obiectum intellectionis et uoluntatis.

His praemissis dicendum ad quaestionem: primo quod immobilia quae mouent non habent finem qui acquiritur per motum. Secundo dicendum quod in eis tamen est finis praeexistens motui. Tertio dicendum quod immobilia, sicut metaphysica, non habent finem et bonum qui acquiritur per motum, & hoc sub ratione finis. Quarto dicendum quod habent tamen finem aliqualiter.

Ratio primae conclusionis: In illis non est finis qui acquiritur per motum quae non mouentur, quia finis et bonum quod acquiritur per motum non est nisi in illo quod mouetur. sed substantiae abstractae non mouentur, ut patet per Aristotelem 8 Physic. & 12 huius, ubi dicit quod substantiae abstractae sunt immobiles cum sint uirtutes incorporeae.

Ratio secundae conclusionis est: Illa habent finem & bonum qui praeexistit motui quae habent uoluntatem & intellectum. quia appetibile & intelligibile est bonum, & bonum est obiectum appetitus, ut patet 1 Ethicorum. illud ergo quod appetitur & intelligitur est bonum & finis. Et similiter quod habet uoluntatem & intellectum intelligit se, & appetit suum esse ut bonum. sed substantiae abstractae habent uoluntatem & intellectum, ut patet per Commentatorem 12 huius, quod substantiae abstractae de uirtutibus animae habent intellectum & desiderium, & per consequens intelligunt se, & appetunt suam perfectionem. ergo est motus ad conseruandum perfectionem suam, ut dicit Commentator ibidem. & ita natura eorum est obiectum uoluntatis & intellectionis, & hic est finis praeexistens motui.

Item illud quod mouet propter perfectionem suam conseruandam, illud habet finem & bonum isto modo. quia nihil mouet propter perfectionem conferuandam nisi habeat finem & bonum, saltem praeexistentem motui. sed substantiae abstractae mouent propter suam perfectionem conseruandam, quia non propter perfectionem de nouo acquirendam, ut vult Commentator 12 huius. unde mouent & assimilant se primo principio, quia omnes intelligentiae appetunt assimilari primo principio, quod est finis omnium. & licet primum principium non habeat superiorem finem, tamen habet finem quod est obiectum uoluntatis. unde & intelligit se, & propter hoc mouet ut amatum & desideratum. & aliae substantiae abstractae mouent ut amantes & desiderantes, ut dicitur 12 huius. Et ita primo et principaliter mouent propter se, & primo fine; & secundario fine mouent propter interiora. unde sicut dicit Commentator 2 Caeli: Quicquid mouet prima intentione propter se, secundaria intentione mouet propter alia; nisi sit natura nata ad non largiendum. sed inferiora opposito modo se habent, quia prima intentione moueret propter superiora, & secunda intentione propter se. & sic in substantiis abstractis est finis praeexistens motui.

Ratio tertiae conclusionis: Illa non habent finem inquantum finis qui acquiritur per motum quae abstrahunt a motu. quia quod abstrahit a motu non habet finem qui acquiritur per motum, & hoc inquantum finis. sed immobilia, ut mathematica, abstrahunt a motu, ut patet per Aristotelem 6 huius & 7 & 2 Physic. & hoc patet per Commentatorem ibidem. unde mathematica abstrahunt a materia sensibili & a motu, quia habent se ut continuum. ergo in eis non est finis qui acquiritur per motum, et dico inquantum finis, quia in mathematicis potest esse id quod est finis et bonum. unde multum differt illud quod est finis et finis inquantum finis. Quod autem in mathematicis sit illud quod est finis et bonum, patet, quia idem secundum rem est quantitas naturalis et mathematica. ergo sicut ibi est finis, sic hic. sed tamen quantitas ut naturalis, scilicet sub isto modo, est finis sub ratione finis, quia quantitas naturalis terminat motum. sic eadem quantitas ut mathematica est illud quod est finis, quia est eadem realiter cum quantitate naturali. sed tamen ut sic non terminat motum, id est inquantum mathematica non est finis inquantum finis et sub ratione finis. Et hoc intellexit Aristoteles et Commentator cum dixerunt quod non est ibi per se bonum. sed tamen potest contingere quia licet ibi sit bonum, tamen non per se acquiritur per motum, sed per accidens, ut dicit Commentator. & istud debet intelligi de quantitate generalium & corruptibilium.

Ratio quartae conclusionis: Illa habent finem aliqualiter & bonum, saltem inquantum non acquiritur per motum per se, in quibus est forma & ordinatio. quia forma est aliquod bonum 1 Physic. & ordinatio est bona & finis, ut patet in fine 12 huius. sed mathematica habent formam & ordinem, ut vult Commentator in isto 3, ubi dicit quod ordinatio magnitudinum inuenitur in eis. Et ita vult Commentator quod finis sit in mathematicis, saltem qui non acquiritur per motum. unde numeri & magnitudines sunt ordinatae, sicut et scientiae mathematicae ordinatae procedunt.

Item in quibus est melius & deterius, ibi est finis & bonum. quia in omnibus constantibus, siue sint a natura, siue ab arte, illud quod est utilius est propter melius tanquam propter finem, ut dicitur 7 Politicorum. sed in mathematicis est finis & bonum, quia in mathematicis est melius & utilius, quia numerus perfectus est melior imperfecto, et circularis linea perfectior est recta, ut patet ex geometria & arithmetica.

Item in illis est finis & bonum aliqualiter quae sunt obiectum uoluntatis & intellectionis, & hoc patet ex dictis. sed mathematica appetuntur & intelliguntur a nostro intellectu. unde appetimus scire numeros & magnitudines, licet non intelligantur & appetantur ab ipsis metaphysicis, quia non habent intellectum & appetitum; tamen a nostro intellectu & appetitu hoc fit.

RATIONES in oppositum procedunt suis uiis. bene enim probant quod in immobilibus sit finis & bonum qui non acquiritur per motum, ut uisum est in quaestione. unde illud bonum quod acquiritur per motum non conuertitur cum ente, ut uidebatur velle tertia ratio. sed bonum uile & c.




QUAESTIO III. Amplius autem multis existentium etc.


VERTITUR circa hanc partem, ubi Aristoteles dicit quod in immobilibus non est finis & bonum: utrum hoc sit uerum. Arguitur primo quod sit finis in illis.

In illis est finis & bonum in quibus est forma & ordinatio, cum forma sit quoddam bonum 1 Physic. & ordinatio est bona. sed in immobilibus est forma & ordinatio. probatur de forma: quia sunt entia, & entitas est per formam. sic in eis est ordinatio, quia dicit Commentator 3 huius quod ordinatio numerorum & magnitudinum inuenitur in eis.

Item in illis est bonum & finis quae habent ordinationem ad motum, quia motus ordinatur ad finem & bonum. sed immobilia habent ordinem ad motum, quia aliqua immobilia mouent corpora caelestia, ut substantiae abstractae. similiter quantitas ut naturalis, scilicet sub isto modo, est finis sub ratione finis, quia mathematica sunt quantitates, & motus per se est in quantitate, ut patet 5 Physic. ergo & c.

Item bonum & ens conuertuntur. sed immobilia sunt entia. ergo in eis est bonum & per consequens finis.

OPPOSITUM vult Aristoteles in litera, ubi dicit quod in immobilibus non contingit hoc esse principium, nec esse aliquid autoagathon, id est per se bonum.

Notandum ad intellectum quaestionis quod quaedam sunt immobilia quae nec mouent nec mouentur per se, ut mathematica; alia sunt immobilia quae licet non moueantur, tamen mouent per se, ut substantiae abstractae, quarum bonum consistit in mouendo, ut vult Commentator ibidem. unde mathematica abstrahunt a materia sensibili & a motu, quia habent se ut continuum. ergo in eis non est finis qui acquiritur per motum, et dico inquantum finis, quia in mathematicis potest esse id quod est finis et bonum. unde multum differt illud quod est finis et finis inquantum finis. Quod autem in mathematicis sit illud quod est finis et bonum, patet, quia idem secundum rem est quantitas naturalis et mathematica. ergo sicut ibi est finis, sic hic. sed tamen quantitas ut naturalis, scilicet sub isto modo, est finis sub ratione finis, quia quantitas naturalis terminat motum. sic eadem quantitas ut mathematica est illud quod est finis, quia est eadem realiter cum quantitate naturali. sed tamen ut sic non terminat motum, id est inquantum mathematica non est finis inquantum finis et sub ratione finis. Et hoc intellexit Aristoteles et Commentator cum dixerunt quod non est ibi per se bonum. sed tamen potest contingere quia licet ibi sit bonum, tamen non per se acquiritur per motum, sed per accidens, ut dicit Commentator. & istud debet intelligi de quantitate generalium & corruptibilium.

Ratio quartae conclusionis: Illa habent finem aliqualiter & bonum, saltem inquantum non acquiritur per motum per se, in quibus est forma & ordinatio. quia forma est aliquod bonum 1 Physic. & ordinatio est bona & finis, ut patet in fine 12 huius. sed mathematica habent formam & ordinem, ut vult Commentator in isto 3, ubi dicit quod ordinatio magnitudinum inuenitur in eis. Et ita vult Commentator quod finis sit in mathematicis, saltem qui non acquiritur per motum. unde numeri & magnitudines sunt ordinatae, sicut et scientiae mathematicae ordinatae procedunt.

Item in quibus est melius & deterius, ibi est finis & bonum. quia in omnibus constantibus, siue sint a natura, siue ab arte, illud quod est utilius est propter melius tanquam propter finem, ut dicitur 7 Politicorum. sed in mathematicis est finis & bonum, quia in mathematicis est melius & utilius, quia numerus perfectus est melior imperfecto, et circularis linea perfectior est recta, ut patet ex geometria & arithmetica.

Item in illis est finis & bonum aliqualiter quae sunt obiectum uoluntatis & intellectionis, & hoc patet ex dictis. sed mathematica appetuntur & intelliguntur a nostro intellectu. unde appetimus scire numeros & magnitudines, licet non intelligantur & appetantur ab ipsis metaphysicis, quia non habent intellectum & appetitum; tamen a nostro intellectu & appetitu hoc fit.

RATIONES in oppositum procedunt suis uiis. bene enim probant quod in immobilibus sit finis & bonum qui non acquiritur per motum, ut uisum est in quaestione. unde illud bonum quod acquiritur per motum non conuertitur cum ente, ut uidebatur velle tertia ratio. sed bonum uile & c.




QUAESTIO IV. At uero si scientiae causarum sunt plures etc.


CIRCA hanc partem quaeritur: per quam causam res magis cognoscatur perfecte. Et arguitur primo quod per formam.

Ratio est: Illud quod est tota quidditas uel principalior pars quidditatis magis facit scire, cum eadem sint principia essendi & cognoscendi. sed forma est tota quidditas uel saltem principalior pars quidditatis, ut per Commentatorem patet 7 Metaphysicae dicentem quod quidditas hominis uno modo est homo, alio modo non est homo. unde uerum est quod tota quidditas hominis est homo per formam hominis. Et alio modo non est uerum, scilicet quod homo sit quidditas quantum est aggregatum ex materia & forma.

Item per illam causam magis res scitur quae est principium demonstrationis certissimae scientiae, cum demonstratio sit syllogismus faciens scire. sed forma est principium demonstrationis certissimae scientiae, ut mathematicae, ut patet per Commentatorem 1 Physic. quia mathematica est in primo gradu certitudinis.

Item arguitur quod per materiam maxime res cognoscatur, quia per illam magis res cognoscitur quae est nobilior. sed materia est nobilior, cum sit substantia incorruptibilis & aeterna. Et talis est nobilior corruptibili & generali, ut patet 8 Physic. ubi Aristoteles probat motorem esse aeternum, quia est causa motus aeterni, & est nobilissimus omnium aliorum. unde substantia aeterna nobilior est generali & corruptibili. sed materia prima est ingenerabilis & incorruptibilis.

Tunc arguitur de causa efficiente: propter ipsam res cognoscitur magis. quia per illam causam res maxime scitur sine qua non cognoscitur generatio & actus. sed sine efficiente non cognoscitur generatio & actus. ergo & c.

Tunc arguitur de causa remota quod magis faciat scire quam causa propinqua, quia illa causa magis facit scire causatum quae magis influit super causatum, cum eadem sint principia essendi & cognoscendi, 2 huius. sed causa remota & uilis magis influit super causatum quam propinqua, per auctorem de causis: Omnis causa primaria & uilis plus influit super effectum quam secundaria.

OPPOSITUM. huius arguitur: per illud res non magis cognoscitur per quod non cognoscitur nisi in potentia, cognitio enim in potentia est imperfecta. sed per remotam causam res non cognoscitur nisi in potentia, quia illa causa est uilis, & scire aliquid in uili non est nisi scire illud in potentia, ut dicit Commentator 12 huius. Oppositum aliorum etiam probatur, & hoc sic: per illas causas non scitur maxime qui recipiunt necessitatem & probabilitatem.

AD rationes principales. Ad primam: Illud quod est tota quidditas etc., negatur, quia potest esse alia causa honorabilior, quia quidditas rei, ut finis, quia finis est perfectior omnibus ordinatis ad finem. Unde bene uerum est si comparentur quidditates adinuicem, ut forma substantiae ad quantitatem uel ad qualitatem, tunc per formam perfectius cognoscit rem, scilicet per quidditatem eius quam per accidentia, ut quantitatem & qualitatem & c. sed comparando quidditatem formalem ad alias causas, non oportet, quia per aliam causam perfectius res potest cognosci, puta per finem.

Ad aliam rationem: per illam causam res maxime scitur etc., conceditur. Tu dicis quod forma est principium etc. Dicendum quod in mathematicis magis cognoscitur per formam quam per finem, quia non habent causam finalem, sed cognoscuntur per formam abstractam a motu & a materia. unde non est in mathematicis causa materialis, quia licet careant materia sensibili, non tamen materia intelligibili uel intellectuali, per quam intelliguntur, ut patet 7 huius & 2 Physic.

Ad aliam: per illam causam magis etc., conceditur. Tu dicis quod materia sit nobilioris etc., negatur, quia est debilissimae entitatis. Tu probas quia materia est aeterna. Dicendum quod caetera non sunt paria. unde tales rationes per comparationem debent praesupponere caetera esse paria, sed hic non est huiusmodi. quia substantia aeterna quae est actus, illa est nobilior. sed hic caetera non sunt paria, quia licet materia prima sit aeterna, tamen non est in actu. unde licet forma sit generalis & corruptibilis, tamen quia est actus & specificatio & forma, ideo est nobilior substantia aeterna quae non est in actu. quare ratio non ualet.

Ad aliam: per illam causam res etc. Dicendum quod non oportet, quia perfectius cognoscitur per finem ad quem ordinatur generatio & causa efficiens. ergo non concludit.

Ad aliam rationem quae fuit in oppositum, quae probauit quod per causam propinquam magis res cognoscitur, cum dicitur: per illud res magis scitur etc. Conceditur. Tu dicis quod per remotam causam etc. Dicendum quod uerum est de intrinsecis causis quod per remota causa magis est in potentia, & facit scire in potentia, ut materia prima & forma remota. sed non est uerum de causa remota extrinseca quod sit in potentia, sed est magis actualis & nobilioris entitatis quam causa propinqua. quare ratio non concludit, ideo & c.




QUAESTIO V. At uero de principiis demonstrationis etc.


VERTITUR circa istam partem: Utrum prima principia sint de consideratione alicuius scientiae. Arguitur primo quod non.

Si principia prima essent de consideratione alicuius scientiae, tunc considerarentur ab omnibus scientiis. sed hoc est falsum, quia esset superfluum. consequentia patet, quia qua ratione una scientia consideraret principia demonstrationis, eadem ratione & alia, quia omnes scientiae aequaliter respiciunt prima principia.

Item si aliqua scientia consideraret prima principia, aut hoc esset modo diffinitiuo, uel modo demonstratiuo. sed neutro modo. ergo & c. assumptum patet a sufficienti diuisione. quia demonstratio & diffinitio sunt modi considerandi aliquid & determinandi de aliquo, 2 Posteriorum. natura modus diuidendi reducitur ad modum diffiniendi, cum per ipsum aliqualiter inuenitur diffinitio. sed primorum principiorum non potest esse diffinitio, quia diffinitio est incomplexa, 3 huius & 5 Topicorum.

Item si primorum principiorum esset diffinitio, tunc aliquid ipsis esset prius cognitum, quod est falsum. Nec potest esse demonstratio principiorum. Quia demonstratio est circa passionem subiecti & dignitatem, ex qua demonstratur passio. & tunc dignitates probarentur per notiores propositiones, & ita de primis propositionibus aliquae essent per se notae, aliquae occultae, quod est falsum. unde prima principia non demonstrantur, ut vult Aristoteles 1 Posteriorum, & per qua homo est homo, quia illa est principalior in esse. Et ad hanc intentionem dicit Commentator in prologo primi Lincolniensis.

Similiter omnes scientiae considerarent unum subiectum, quia omnes scientiae aequaliter utuntur dignitatibus primis. ergo omnes scientiae demonstratiuae conuenirent in uno subiecto, circa quod dignitates demonstrarentur: et est omnes scientiae considerarent unam passionem per eandem causam. & sic sequeretur quod omnis scientia esset una, quod est falsum.

Item si aliqua consideraret prima principia, maxime esset ista, cum sit maxime causalis. sed ista non potest ea considerare, nec diffinire, neque demonstrare, quia ut dictum est non possunt diffiniri, nec demonstrari, nec a priori, quia tunc aliquid esset eis prius simpliciter. nec a posteriori, quia talis demonstratio esset ex magis notis, sed nihil est notius primis principiis demonstrationis.

OPPOSITUM vult Aristoteles 4 huius, illo capitulo: DICENDUM autem utrum una aut diuersae scientiae. ubi dicit quod ad unam scientiam, scilicet ad metaphysicam, pertinet consideratio primarum dignitatum, inquantum ad ipsam pertinet consideratio entis inquantum ens.




QUAESTIO VI. Totaliter quae substantiarum etc.


VERTITUR circa hanc partem: Utrum ad unam scientiam pertineat consideratio omnium substantiarum. Arguitur primo quod non.

Quia si hoc esset, tunc tamen esset una scientia, & omnes aliae scientiae superfluae essent. sed hoc est falsum, quia nihil est superfluum in natura nec in arte, ut dicit Commentator 1 Physic. consequentia patet, quia si una scientia consideret omnes substantias, & consideraret omnia accidentia, quia eiusdem scientiae est speculari subiectum et accidentia propria illi subiecto, ut patet 1 Posteriorum. & sic si omnia considerata ad unam scientiam pertinerent, tunc tamen esset una scientia; uel si essent plures, tunc aliae superfluae essent.

Item illa quae non conueniunt in una ratione non considerantur ab una scientia, quia scientia non est aliquorum quae differunt in ratione formali. sed omnes substantiae non sunt unius rationis, quia substantiarum quaedam sunt aeternae, quaedam corruptibiles. modo corruptibile & incorruptibile differunt plus quam genere & plus quam specie, ut patet 10 huius.

Tunc arguitur 2 quod una scientia non considerat substantiam & accidentia, & est quaestio quam mouet Aristoteles in hoc 2: Amplius autem utrum est circa substantiam solum theorica. & hoc sic: Quia si una esset scientia de substantia & accidente, tunc substantiae esset demonstratio. sed hoc est falsum 7 huius, quia substantiae tamen est diffinitio, & demonstratio tamen est accidentium, ut patet 1 Posteriorum. consequentia patet, quia ex quo una scientia esset omnium accidentium & substantiarum, tunc sicut accidentia demonstrarentur, sic etiam substantiae.

OPPOSITUM utriusque vult Aristoteles 4 huius, ubi dicit: Ens autem quidem multis dicitur modis & c.

AD quaestionem dicendum: primo quod una scientia habet considerare omnes substantias sub ratione uilis, inquantum sunt partes entis principales. Secundo dicendum quod una scientia habet considerare omnes substantias & omnia accidentia sub ratione uilis. Tertio dicendum quod una scientia non habet considerare omnes substantias & omnia accidentia sub rationibus propriis.

Ratio primae conclusionis est: ad eandem scientiam pertinet considerare partes & totum. sed una scientia habet considerare illud quod habet se ut totum ad omnes substantias. ergo & c. maior patet 1 Posteriorum. minor etiam patet 4 huius, quia una scientia, sicut metaphysica, considerat ens inquantum ens, cuius partes sunt substantiae principales, ut patet ibidem.

Ratio secundae conclusionis: Consideratio illorum pertinet ad unam scientiam quae continentur ut partes analoge sub uno toto analogo, ut patet ex 4 huius. sed substantiae et accidentia continentur sub ente inquantum ens. & ens praedicatur de eis analogice, quia per prius praedicatur de substantia, & per posterius de accidentibus, quae attribuuntur substantiae ut subiecto, ut Commentator dicit 4 huius.

Item si una & eadem scientia non habet considerare accidentia & substantiam, tunc difficile est assignare quae scientia habet considerare accidentia circa substantiam; immo et uerum quod nulla. hoc est contra Aristotelem 1 Posteriorum, quia eiusdem scientiae est considerare subiectum simpliciter & passiones subiecti, ut dicitur in 1 Posteriorum. consequentia patet, quia si una scientia non considerat substantiam & accidens, tunc ad distinctas scientias pertineret considerare substantiam.

Ratio tertiae conclusionis: quia si una scientia consideraret omnes substantias & accidentia sub propriis rationibus, tunc tamen esset una scientia; uel si essent plures, tunc aliae superfluae essent. sed utrumque est inconueniens, ut prius probatum est. consequentia patet, quod si una scientia consideraret omnes substantias et accidentia, tunc tamen esset una scientia quae perfectam scientiam traderet de omnibus; vel si essent plures scientiae, aliae superfluae essent.

PER hoc ad rationes. prima ratio patet soluta, quia bene uerum est quod speciales scientiae aequaliter habent se ad prima principia, sed dissimile est quo ad primam philosophiam quae est causalis. & ratione geometria de arithmetica essent superfluae, quia sic idem eodem modo determinaretur in diuersis scientiis.

Notandum tamen quod licet una scientia consideret de substantia et accidente, tamen considerat substantias principalius. quia quoniam aliqua scientia est de multis contentis sub uno analogo, principalius est de illo a quo alia dependent, & cui attribuuntur. sed substantia & accidentia continentur sub ente analogice, & a substantia dependent accidentia in esse & cognitione, & attribuuntur substantiae, et substantia est ens principalius. ergo illa scientia principalius considerat substantias.

Ulterius notandum quod licet ista scientia consideret substantias sub ratione uilis, tamen considerat aliquas substantias sub propriis rationibus, ut substantias abstractas, quia principaliter intenduntur ab ista scientia tanquam finis. Et est ratio substantiae principalius & nobilius in eis reperitur, sicut uidebitur 12 huius. unde omnes tractatus ordinantur ad tractatum de substantiis abstractis. Et hoc est alias probatum fuit per Albertum 1 & 2 de generatione, dicentem quod aliqua scientia considerat aliqua sub ratione una communis et uilis, & tunc illa in quibus illa ratio per prius inuenitur considerantur sub propriis rationibus. modo ratio entis quae est communis omnibus substantiis saltem analogicis per prius conuenit separatis substantiis, cum sint causae aliorum. & quoniam aliquid conuenit causae & causato, per prius conuenit causae & dignius, ex 2 huius. & per Commentatorem 2 Physic. hoc etiam per Aristotelem lib. de generatione, ubi considerans de generatione in uniuersali considerat de primis generationibus et corruptibilibus sub propriis rationibus, scilicet elementis.

AD rationes. Ad primam: si una scientia etc., nego consequentiam, quia una est scientia quae considerat substantias omnes sub ratione uilis & entis, & non sub propriis rationibus, & substantias abstractas. sed considerare substantias & accidentia secundum proprias rationes non pertinet ad unam scientiam, sed ad plures, ut uisum est.

Ad aliam rationem: illa quae non conueniunt etc. Dicendum quod non oportet quod illa de quibus est una scientia conueniant in una ratione uniuoca, sed sufficit quod in una ratione analoga conueniant, ut patet 4 huius. Tu dicis quod omnes substantiae etc. Dicendum quod uerum est quod aeternae & generalibiles substantiae non conueniunt in una ratione uniuoca, sed tamen in una ratione analoga ut entis, & hoc sufficit ad unitatem scientiae.

Ad aliam: si esset una scientia substantiae etc. Dicendum quod non sequitur, quia non eodem modo una scientia considerat utrumque, scilicet demonstrando substantiam sicut demonstrat accidens, sed diffiniendo substantiam & demonstrando accidens de subiecto, sicut uidebitur plenius in sequentibus.




QUAESTIO VII. Amplius autem sensibiles substantiae etc.


VERTITUR circa istam partem: Utrum praeter substantias sensibiles sint aliquae aliae quae sint eiusdem speciei, sicut Plato posuit ideas. Arguitur primo quod sic.

Quia scientia est de rebus istis inferioribus, ut omnes ponunt. sed scientia non est nisi essent ideae incorruptibiles, ut patet, quia de corruptibilibus non est scientia per propositiones corruptibilium. ergo oportet ponere aliqua incorruptibilia quae sint eiusdem speciei, quae sint principium scientiae inferiorum.

Item generatio sensibilium est aeterna. ergo oportet ponere aliquas substantias praeter sensibiles quae sint incorruptibiles. antecedens patet 2 de generatione & 1 & 8 Physic. probatio consequentiae: quia sensibilia sunt corruptibilia, & corruptibile non est causa perpetuae generationis. ergo oportet ponere praeter substantias sensibiles aliquid incorruptibile, sicut ideas quae sunt causae perpetuae generationis.

Item omne quod est tale per participationem reducitur ad illud quod est tale per essentiam. & haec est manifesta, quia ferrum ignitum, quod est tale per participationem, reducitur ad ignem qui est talis per essentiam. sed illa sensibilia sunt talia per participationem, quia inferiora habentia formam in materia participant naturas & essentias, ut homo sensibilis participat naturam humanam. ergo reducuntur ad aliquod tale per essentiam, & hoc non est nisi idea.

OPPOSITUM huius vult Aristoteles 7 huius, illo capitulo: Omnium uero de substantia perscrutatio est.

AD istam quaestionem dicendum est quod praeter substantias sensibiles non sunt aliquae substantiae quae sint eiusdem speciei cum istis substantiis sensibilibus. Secundo est dicendum quod bene est dare aliquas substantias praeter sensibiles quae non sunt eiusdem speciei.

Ratio primae conclusionis est: Si esset aliqua substantia praeter sensibiles eiusdem speciei, sicut Plato posuit ideas, uel esset intra caelum uel extra, & haec est nota per sufficientem diuisionem. sed neutro modo potest dici quod istae ideae sint in caelo, quia caelum est terminus corporum sensibilium; scilicet non potest esse extra caelum, quia nihil extra caelum est quod sit eiusdem speciei cum sensibilibus.

Item corruptibile & incorruptibile differunt genere & plusquam specie, 10 huius. sed si ideae essent, tunc essent aeternae secundum Platonem. ergo non sunt eiusdem speciei cum istis inferioribus, ut ipse uoluit.

Aliqui uolunt & dicunt ad illam rationem quod Aristoteles loquitur de genere naturali in 10, quoniam dicit corruptibile & incorruptibile differunt genere. hoc non ualet. Quia si loqueretur de genere naturali, tunc nihil probaret contra Platonem, quia Plato concederet quod ista differunt genere naturali, cum istae ideae sint abstractae a materia, & sensibilia sunt coniuncta cum materia. sed Plato posuit ista conuenire in genere logico & uniuoco. Et quo ad hoc improbat eum Aristoteles. & est ibi dictum Commentator quod corpus non praedicatur de generabili corpore & ingenerabili nisi equiuoce. & dicit Aristoteles 3 huius quod ponentes ideas nihil faciunt, sed dicunt simile illis qui fingunt Deos inmortales formis hominum similes, id est Deum esse eiusdem speciei cum homine, quod habetur pro inconuenienti.

Ratio secundae conclusionis: motus est aeternus. ergo oportet esse substantiam aeternam praeter substantias sensibiles. antecedens patet 8 Physic. consequens probatur, quia nulla forma & substantia sensibilis in magnitudine potest facere motum aeternum, ut dicitur ibidem.

AD rationes. Ad primam: si scientia est de rebus, conceditur, sed negatur minor. Ad probationem: scientia non est de corruptibilibus. Dicendum quod immo, quia Aristoteles tradit scientiam de generalibus & corruptibilibus in de generatione. sed bene uolo quod non sit scientia de corruptibilibus secundum rationes particulares, sed per rationes uiles.

Ad aliam rationem expone: quia bene uolo quod praeter sensibiles substantias sint substantiae aliae, quae tamen non sunt eiusdem speciei cum sensibilibus.

Ad aliam: omne quod est tale etc. Conceditur quod est tale per participationem reducitur ad aliquid tale per essentiam. tamen non oportet quod illud sit separatum ab eo ad quod reducitur.

Ad cuius intellectum notandum quod participatio secundum rem est triplex. una quando aliquid participat partem essentiae alterius, sicut ferrum ignitum participat ignem, et illa participatio est secundum reductionem ad ignem qui per se est separatus a ferro. Alia est participatio quando aliquid participat totam essentiam alterius, sicut indiuidua speciem & species genus. & quod sic aliquid participat non reducitur ad aliquid quod est separatum ab eo, quia sic participans est perfectum. sed si esset imperfectum, tunc oporteret quod reduceretur ad aliquid extrinsecum quod esset perfectum, sicut dictum est de ferro ignito. et uolo quod species participat genus non tamen secundum rationem, ut aliqui dicunt, sed realiter, quia genus est pars realis speciei. similiter compositum sic participat quidditatem per aliquid intrinsecum quod includit, ut formam quae est tota quidditas. Tertia est participatio, sicut inferiora participant esse superioris & similitudines, & ista est aequiuoce dicta participatio, & illa est secundum reductionem ad extrinsecum, sicut inferiora reducuntur ad superiora. Ex ista distinctione patet ratio soluta. unde non oportet quod homo sensibilis, ex hoc quod habet esse participatum, reducatur ad hominem separatum, sed reducitur ad aliquid intrinsecum, sicut ad speciem uel ad formam quae est tota quidditas per essentiam. sed compositum est habens quidditatem et participans eam.




QUAESTIO VIII. Amplius autem si quis praeter species etc.


CIRCA hanc partem quaeritur: Utrum mathematica, ut lineae & magnitudines, sint abstractae a sensibilibus secundum esse. Arguitur primo quod sic.

Quia si non essent abstracta, tunc mathematicae scientiae non essent aeternae. hoc est falsum. consequentia patet, quia si non essent abstracta a sensibilibus, tunc corruptis sensibilibus ipsa corrumperentur, et per consequens scientia, cum ipsa essent in sensibilibus, quibus corruptis ipsa mathematica corrumperentur.

Item si mathematica non essent abstracta a sensibilibus secundum esse, tunc scientiae mathematicae non essent uerae & certae. hoc est falsum, quia sunt in primo ordine certitudinis, ut vult Aristoteles & Commentator 2 huius. probatio consequentiae: quia geometra demonstrat quod linea recta tangat circulum in puncto, sed linea sensibilis nunquam tangit circulum in puncto. similiter de aliis.

Item illa quae sunt immobilia sunt abstracta a sensibilibus, quia motis nobis mouentur omnia quae sunt in nobis. sed mathematica sunt immobilia, ut patet in litera. ergo & c.

Item sicut res se habet ad intellectum, ita ad esse, cum intellectus sequatur esse & ordinem rerum, 3 de anima. sed mathematica intelliguntur praeter sensibilia, 6 huius & 1 Physic. ergo sunt abstracta secundum esse.

Item si mathematica non essent abstracta a sensibilibus secundum esse, tunc corpora duo essent in eodem loco. sed hoc est falsum 4 Physic. consequentia probatur, quia corpus naturale & mathematicum essent in eodem loco.

OPPOSITUM patet per Aristotelem 13 & 14 huius, ubi loquitur contra hoc.

NOTA tres opiniones. prima fuit Pythagorae, qui dixit mathematica esse abstracta secundum esse a sensibilibus, & rationes istius partis tactae sunt. Sed ista opinio non ualet, quia si mathematica essent abstracta secundum esse a sensibilibus, tunc omnes scientiae mathematicae essent de abstractis secundum esse a sensibilibus. sed hoc est falsum, quia astronomia non est de lineis & magnitudinibus abstractis a caelo sensibili, uel esset dare aliquid caelum praeter hoc sensibile, quod est falsum. Similiter perspectiua non est de magnitudine abstracta secundum esse a sensibilibus, cum sit de magnitudine visuali. consequentia probatur, quia si mathematica essent abstracta a sensibilibus, cum scientiae mathematicae sint de rebus mathematicis, tunc omnes scientiae mathematicae essent de rebus abstractis, & per consequens astronomia & perspectiua.

Alia fuit opinio ponens mathematica esse alia a sensibilibus, & tamen sunt coniuncta sensibilibus, sicut recitat Aristoteles in litera, quia posuerunt intermedia inter ideas & sensibilia, & tamen esse in sensibilibus. & est simile huic dicto quod dimensiones sunt per se existentes, quae penetrant omnia corpora sensibilia, quas dicunt esse locum corporum sensibilium. Ista opinio non ualet, quia si hoc esset uerum, tunc ideae similiter essent in sensibilibus, sed hoc est inconueniens apud ponentes ideas. similiter, quia ratione mathematica essent in sensibilibus, similiter ideae, cum utraque accipiantur penes abstractionem.

Item si hoc esset, tunc duo corpora essent in eodem loco, quod est contra Aristotelem 4 Physic. & non solum est impossibile de duobus corporibus physicis, sed est de physico & mathematico, cum utrumque habeat dimensiones, rationes quarum repugnat duo corpora esse in eodem loco. consequentia primae patet, quia corpus mathematicum & naturale, cum sint coniuncta, essent in eodem.

Item si ita esset, tunc immobilia essent in motis sensibilibus, quod est ualde inopinabile, quia sic immobile simpliciter moueretur, quia motis nobis mouentur omnia quae sunt in nobis, 2 Topicorum. modo illud quod est abstractum nullo modo mouetur. unde ista opinio est fatua & deridenda, quia Aristoteles non arguit pro ea, quia ipsa non habet aliquam rationem apparentem.

Alia est opinio Aristotelis & Commentatoris, quod mathematica sunt eadem cum sensibilibus & non abstracta a sensibilibus secundum esse. & hoc patet ex 13 huius & 14 & 2 Physic. ita quod eadem est linea secundum esse mathematica & sensibilis. Et hoc potest probari: Quia si hoc non esset, uel essent separata a sensibilibus uel essent coniuncta sensibilibus, & haec est uera per locum a diuisione sufficienti. sed nec sunt separata a sensibilibus, ut prima opinio uoluit, nec sunt coniuncta, ut uoluit secunda opinio.

Tunc notandum quod sunt abstracta secundum rationem a sensibilibus, & hoc patet, quia quorum rationes & intellectiones abstrahuntur a sensibilibus, illa sunt abstracta ab eis secundum rationem. unde haec est manifesta. sed diffinitiones & intellectiones mathematicorum sunt abstractae a sensibilibus, ut patet 6 & 7 huius & 2 Physic.

AD rationes. Ad primam: si mathematica non essent abstracta secundum esse etc., nego consequentiam, quia scientiae non sunt de sensibilibus secundum rationes indiuiduales, sed secundum rationes uiles. unde non obstante quod mathematica sint secundum esse in sensibilibus, intellectus tamen potest abstrahere ea, sicut prius a posteriori, quia quantitas prior est qualitate. ergo potest abstrahi secundum intellectum, cum hoc faciat sensus qui est uirtus inferior, quod percipit unum diuisim, quod est coniunctum cum alio secundum esse, sicut uisus albedinem apprehendit diuisim, quae est coniuncta dulcedini in lacte. ergo multo magis intellectus. et sic non obstante hoc quod mathematica sint in sensibilibus, adhuc scientiae possunt esse aeternae, cum fiat abstractio ab eis secundum rationes uiles. quoniam autem differunt abstractio uilis & particularis & abstractio mathematicorum a sensibilibus, habet uideri in mathematicis & 2 Physic.

Ad aliam: si mathematica non essent abstracta etc. Iam patet solutio, quia intellectus potest abstrahere lineam & eam considerare non secundum latitudinem, ut est in sensibilibus, & per consequens ipsa tanget circulum in puncto, scilicet linea recta.

Ad aliam patet ex dictis, quia licet mathematica sint in sensibilibus, & moueantur ut sic, tamen inquantum abstracta sunt, per rationem considerantur ut immobilia.

Ad aliam: sicut se habet res ad intellectum etc. Dicendum quod uerum est quod intellectus sequitur principia rerum, et non intelligit rem aliter quam sit, si sit uerus. Tu dicis quod mathematica intelliguntur abstracta. dicendum quod mathematica intelligi abstracta a sensibilibus potest esse dupliciter: uel quod intellectus intelligat ea esse sine sensibilibus, ista est falsus intellectus et diuisus; Alio modo quod intelligat ea abstracta esse, id est diuisim quo ad essentiam, non intelligendo qualitates sensibiles, sic est uerus et simplex. unde licet sint coniuncta mathematica et sensibilia quo ad existentiam, tamen sunt distincta quo ad essentiam, et quidditates diuersae diuisim intelligi possunt, licet coniungantur secundum esse, sicut etiam dictum est prius de sensu qui coniuncta potest diuisim apprehendere, ut patet de albedine et dulcedine. et sic ad illud: astronomia & perspectiua.




QUAESTIO IX. Et de principiis utrum oportet genera etc.


VERTITUR circa hanc partem: Utrum genera & uilia sint principia rerum. Arguitur primo quod sic.

Quia genera & uilia sunt principia cognoscendi rem, quia diffinitio constat ex genere & differentia quae est principium cognoscendi rem. sed principia essentialia, ut patet 2 huius, quia sicut res se habet ad ueritatem & c.

Et confirmatur: illa quae sunt principia diffinitionis sunt principia realia diffiniti, quia accipiuntur penes abstractionem.

Item si hoc esset, tunc diffinitio indicat totam essentiam rei. sed uilia & genera sunt huiusmodi, ut patet 7 huius & 2 Posteriorum.

Item si uilia essent separata, tunc essent principia rerum, ut dicit Commentator. sed uilia sunt separata, ut probabo, quia sicut est in intelligendo, sic est in essendo. sed uilia & genera separatim intelliguntur praeter singularia. ergo possunt esse separata secundum esse.

Item hoc arguitur auctoritate Platonis, qui ponit unum ens magnum & paruum esse principia rerum, & est uerum ut istis ut generibus.

OPPOSITUM arguitur: sicut est in artificialibus, sic est in naturalibus per conuenientem similitudinem. sed in artificialibus principia rerum sunt singularia & non uilia, sicut principia lecti sunt hoc lignum & haec forma. & est qui uult cognoscere lectum, oportet quod cognoscat lignum & formam.

AD quaestionem dicendum, ut uidebitur 7 huius, quod ponendo uilia esse abstracta a singularibus, ut Plato posuit, sic non sunt, ut uisum est prius, nec per consequens sunt principia rerum sensibilium formalia & realia, sicut animal est principium reale hominis & formale. similiter differentia. hoc probatur: illa quae perficiunt quidditatem hominis intrinsece, illa sunt principia formalia. & haec est manifesta, quia quidditas tota rei est forma. ergo quod intrinsece pertinet ad quidditatem rei, hoc est forma. sed uilia & genera sunt huiusmodi, quia forma generis & differentiae intrinsece pertinet ad perfectionem quidditatis, quia hominis quidditas integratur & perficitur ex forma generali & forma speciali & differentia specifica. & ex his, id est forma generali & specifica, integratur quidditas specifica.

Et ista positio & ratio praesupponit pluralitatem formarum: quid autem de hoc sit sentiendum, uisum est prius. Sed illi qui ponunt unitatem formarum dicerent quod uilia & genera non sunt principia realia & formalia rerum. Et hoc probant: quia principia realia in recto non possunt praedicari de principiatis, dicto hoc est hoc; neque principia extrinseca, ut efficiens & finis; nec intrinseca, sicut forma & materia. sed uilia & genera praedicantur in quid & in recto, ut Sortes est animal & corpus. ergo.

2 dicunt quod uilia & genera non sunt principia cognitionis, & hoc probant rationes. quia ponuntur in diffinitione, & diffinitio est principium cognoscendi, inquantum sunt magis uilia, & accipiuntur ab uiliori apparenti.

Ista opinio non potest stare, quia est contra Aristotelem & Commentatorem uolentes quod omnes partes diffinitionis sint formae, & una sit magis generalis, & alia magis specialis. unde est dicit Commentator 1 huius quod materia prima primi recipit formas magis uiles, deinde minus uiles usque ad indiuiduales. de hoc inquirantur in quaestione de pluralitate formarum rationes & solutiones.

Ad rationem istorum, quoniam dicitur: principia realia etc. Conceditur. sed tamen praedicantur in obliquo essentialiter & per se de principiato, ut vult Lincolniensis 1 Posteriorum. Tu dicis quod genus et differentia etc. dicendum, ut prius uisum est, quod capiendo genus pro forma generali, & differentiam pro forma speciali, sic praedicantur de specie per se & essentialiter & in obliquo & non in recto. sed capiendo genus pro toto aggregato ex forma generali & specificato sub ratione formae generalis, sic praedicatur in recto de specie, dicto hoc est hoc, ut homo est animal. Similiter intellige de differentia.

Secundo dicendum quod genera & uilia sunt principia cognitionis, & hoc probant primae rationes. Quia diffinitio est principium cognoscendi, & diffinitio constat ex genere & differentia, quare & c. Similiter eadem & hoc priuatiue, sicut vult Commentator 12 huius. sed tamen sunt principia essendi & cognoscendi, ut tactum est. quod autem ipsi dicunt genus accipi ab apparenti & non a quidditate generali, de hoc uisum est prius. unde de his dicit Lincolniensis 1 Posteriorum quod debilis est intellectus qui non potest ascendere ad cognitionem quidditatis uerorum generum, sed sistit in quibusdam accidentibus consequentibus genera et species. de hoc non plus ad praesens.

RATIONES primas concedo, quia pono quod uilia sint principia realia rerum & cognoscendi. Et hoc probant primae duae rationes. & quamuis hoc idem probet tertia ratio, tamen est falsa, quia uilia secundum esse non sunt abstracta, licet intelligantur ab istis inferioribus, quia important formas generales per quas distinctae possunt intelligi praeter species, licet secundum esse sint eis coniuncta. de hoc uisum est prius.

Sed quod dicit Commentator, quod si uilia essent separata, tunc essent principia, non intelligit quod essent principia intrinseca, sed forte extrinseca, sicut substantiae abstractae quae forte haberent aliquem ordinem ad inferiora essentialem. quia nihil prohibet conditionalem esse ueram, cuius antecedens est impossibile.




QUAESTIO X. Adhuc autem utrum substantia etc.


VERTITUR circa hanc partem: utrum omnium entium sit principium numero. Et arguitur primo quod sic.

Quia si non esset unum principium, tunc non esset multitudo ordinata. sed hoc est falsum per Aristotelem 12 huius, ubi dicit quod entia nolunt male disponi; tunc non male disponerentur si esset pluralitas principatuum. unus ergo princeps. consequentia probatur: quod si non esset unum principium numero omnium entium, tunc entia non haberent ordinem ad unum principium, & per consequens essent inordinata.

Item Aristoteles 2 huius probat statum in quolibet genere causarum. ergo est unum principium omnium entium in numero. & tenet consequentia, quia si non esset unum primum efficiens omnium entium, non esset dare primum efficiens, quia primum in unoquoque genere est causa omnium aliorum.

Item Deus est primum omnium ex prooemio huius. sed Deus est unus numero, cum sit separatus a materia.

Item unitas principiatorum & effectuum dependet ex unitate principiorum, & hoc patet. sed unitas materialis est in effectibus, quia aliqua sunt unum numero, ut vult Aristoteles 5 huius. ergo etiam est unum principium numero.

OPPOSITUM arguitur: si unum esset principium primum contrarium, tunc essent corruptibilia aliqua, & tunc non essent plura principia, quia corruptum nullius est principium. Similiter non essent incorruptibilia, quia si hoc esset, non posset assignari causa quare ab eisdem principiis incorruptibilibus daretur licentia fingendi. Et ad hoc Aristoteles dicit primo Caeli quod aeternorum aeterna sunt principia & corruptibilium corruptibilia. & Commentator exponit pro propinquis principiis.

Ratio tertiae conclusionis: illorum non sunt eadem principia quorum est falsum primo Caeli, quia omne corruptibile de necessitate corrumpitur. consequentia patet, quia si eadem essent principia corruptibilium & incorruptibilium, non esset dare causam quare hoc esset magis corruptibile quam illud; immo equaliter se haberent ad corruptionem & incorruptionem, cum ipsa principia dependeant ex principiis in entitate & conseruatione.

Item contrariorum contrariae sunt causae, 2 de generatione, quia idem inquantum idem non est natum facere nisi idem. sed corruptibile & incorruptibile sunt contraria, ut patet 4 huius.

Item si eadem essent principia corruptibilium & incorruptibilium, tunc idem esset in diuersis praedicamentis. sed hoc est falsum & contra Aristotelem. probatio consequentiae: quia principia sunt unigenea principalitatis, 10 huius & 4 Physic. hoc etiam patet per Commentatorem primo tractatu de substantia orbis, ubi dicit: impossibile est easdem esse causas & principia aeterni & generabilis.

OPPOSITUM huius vult Aristoteles et Commentator 12 huius circa finem, ubi improbat illos qui posuerunt duo principia. unde ponit unum principium totius uniuersi. & Commentator dicit: si uniuersum est unum, oportet principium esse unum.

AD intellectum quaestionis notandum quod duplicia sunt principia & finis. Tunc dicendum est ad quaestionem quod corruptibilium & incorruptibilium possunt esse eadem principia extrinseca. Secundo dicendum quod corruptibilium & incorruptibilium non possunt esse eadem principia extrinseca propinqua. Tertio dicendum quod corruptibilium & incorruptibilium non sunt eadem principia intrinseca.

Ratio primae conclusionis: si non essent eadem principia, tunc omnis multitudo non esset ordinata, nec reduceretur ad unum. sed hoc est falsum & contra Aristotelem & Commentatorem 22 huius, ubi probat ordinem esse in uniuerso. probatio consequentiae: quia si esset aliud principium corruptibilium et aliud incorruptibilium, tunc essent duo ordines, quia corruptibilia reducerentur ad corruptibilia principia, & incorruptibilia.

Item deus est unum principium, & hoc patet ex prooemio huius, ubi dicitur quod deus est causa omnium, & 12 huius, ubi uidetur quod ab hoc principio dependet caelum & natura. ergo unum est principium corruptibilium & incorruptibilium. probatio consequentiae: quia omnia entia uel sunt corruptibilia uel incorruptibilia.

Ratio secundae conclusionis: effectus diuersi in specie & in genere non habent eadem principia propinqua. & hoc est uera 7 huius, quod simile non sit nisi a simili in specie. ergo quaecunque non conueniunt in specie uel in genere non sunt ab eodem principio effectiuo uel finali in specie. & hoc etiam patet 4 huius. sed corruptibilia & incorruptibilia differunt genere & specie, ut patet 10 huius: corruptibile & incorruptibile differunt genere & plusquam specie, ut patet 10 huius, et loquitur de genere uniuoco & logico.

Item contrariorum diuersa sunt principia effectiua & finalia propinqua, & hoc patet 2 de generatione. sed corruptibile & incorruptibile sunt contraria, immo plus differunt quam contraria, cum nec conueniant in eodem subiecto, nec in eodem genere.

Item de causa finali: illa quae habent diuersas essentias habent diuersos fines propinquos. quia fines propinqui sunt operationes proprie. modo diuersarum quidditatum sunt operationes diuersae, ut vult Commentator 9 huius, quia operatio arguit formam. sed corruptibile & incorruptibile sunt huiusmodi, quia corruptibile & incorruptibile differunt genere & plusquam specie, sicut dictum est prius.

Item si essent eadem principia effectiua & finalia propinqua corruptibilium & incorruptibilium, uel essent corruptibilia principia uel incorruptibilia, per sufficientem diuisionem. sed non potest esse uel sint corruptibilia, quia tunc corrumperentur.




QUAESTIO XI. Non minor autem dubitatio etc.


CIRCA hanc partem quaeritur: utrum eadem sint principia corruptibilium & incorruptibilium. Arguitur primo quod non.

Quia si eadem essent principia corruptibilium & incorruptibilium, tunc incorruptibile esset corruptibile, & e conuerso. sed hoc est falsum primo Caeli, quia omne corruptibile de necessitate corrumpitur. consequentia patet, quia si eadem essent principia corruptibilium & incorruptibilium, non esset dare causam quare hoc esset magis corruptibile quam illud; immo equaliter se haberent ad corruptionem & incorruptionem, cum ipsa principia dependeant ex principiis in entitate & conseruatione.

Item contrariorum contrariae sunt causae, 2 de generatione, quia idem inquantum idem non est natum facere nisi idem. sed corruptibile & incorruptibile sunt contraria, ut patet 4 huius.

Item si eadem essent principia corruptibilium & incorruptibilium, tunc idem esset in diuersis praedicamentis. sed hoc est falsum & contra Aristotelem. probatio consequentiae: quia principia sunt unigenea principalitatis, 10 huius & 4 Physic. hoc etiam patet per Commentatorem primo tractatu de substantia orbis, ubi dicit: impossibile est easdem esse causas & principia aeterni & generabilis.

OPPOSITUM huius vult Aristoteles et Commentator 12 huius circa finem, ubi improbat illos qui posuerunt duo principia. unde ponit unum principium totius uniuersi. & Commentator dicit: si uniuersum est unum, oportet principium esse unum.

AD intellectum quaestionis notandum quod duplicia sunt principia: quaedam intrinseca, ut materia & forma; quaedam extrinseca, ut efficiens & finis. Tunc dicendum est ad quaestionem quod corruptibilium & incorruptibilium possunt esse eadem principia extrinseca. Secundo dicendum quod corruptibilium & incorruptibilium non possunt esse eadem principia extrinseca propinqua. Tertio dicendum quod corruptibilium & incorruptibilium non sunt eadem principia intrinseca.

Ratio primae conclusionis: si non essent eadem principia, tunc omnis multitudo non esset ordinata, nec reduceretur ad unum. sed hoc est falsum & contra Aristotelem & Commentatorem 22 huius, ubi probat ordinem esse in uniuerso. probatio consequentiae: quia si esset aliud principium corruptibilium et aliud incorruptibilium, tunc essent duo ordines, quia corruptibilia reducerentur ad corruptibilia principia, & incorruptibilia.

Item deus est unum principium, & hoc patet ex prooemio huius, ubi dicitur quod deus est causa omnium, & 12 huius, ubi uidetur quod ab hoc principio dependet caelum & natura. ergo unum est principium corruptibilium & incorruptibilium. probatio consequentiae: quia omnia entia uel sunt corruptibilia uel incorruptibilia.

Ratio secundae conclusionis: effectus diuersi in specie & in genere non habent eadem principia propinqua. & hoc est uera 7 huius, quod simile non sit nisi a simili in specie. ergo quaecunque non conueniunt in specie uel in genere non sunt ab eodem principio effectiuo uel finali in specie. & hoc etiam patet 4 huius. sed corruptibilia & incorruptibilia differunt genere & specie, ut patet 10 huius: corruptibile & incorruptibile differunt genere & plusquam specie, ut patet 10 huius, et loquitur de genere uniuoco & logico.

Item contrariorum diuersa sunt principia effectiua & finalia propinqua, & hoc patet 2 de generatione. sed corruptibile & incorruptibile sunt contraria, immo plus differunt quam contraria, cum nec conueniant in eodem subiecto, nec in eodem genere.

Item de causa finali: illa quae habent diuersas essentias habent diuersos fines propinquos. quia fines propinqui sunt operationes proprie. modo diuersarum quidditatum sunt operationes diuersae, ut vult Commentator 9 huius, quia operatio arguit formam. sed corruptibile & incorruptibile sunt huiusmodi, quia corruptibile & incorruptibile differunt genere & plusquam specie, sicut dictum est prius.

Item si essent eadem principia effectiua & finalia propinqua corruptibilium & incorruptibilium, uel essent corruptibilia principia uel incorruptibilia, per sufficientem diuisionem. sed non potest esse uel sint corruptibilia, quia tunc corrumperentur, cum omne corruptibile de necessitate corrumpatur, & primo Caeli tunc essent corruptibilia aliqua, & tunc non essent plura principia, quia corruptum nullius est principium. Similiter non essent incorruptibilia, quia si hoc esset, non posset assignari causa quare ab eisdem principiis incorruptibilibus daretur licentia fingendi. Et ad hoc Aristoteles dicit primo Caeli quod aeternorum aeterna sunt principia & corruptibilium corruptibilia. & Commentator exponit pro propinquis principiis.

Ratio tertiae conclusionis: illorum non sunt eadem principia quorum quaedam habent formam in materia, quaedam non. quia materia & forma sunt principia propinqua corruptibilium. sed incorruptibilia non habent formam in materia, & corruptibilia habent formam in materia, ut vult Commentator 1 Caeli. & si incorruptibilia haberent formam in materia, tunc essent corruptibilia, cum forma in materia sit causa corruptionis. sed corruptibilia habent formam in materia, ut patet per se.

Item quaedam habent diuersas quidditates, habent diuersas formas, quia forma est tota quidditas, ut vult Commentator 7 huius. sed substantiae corruptibiles & incorruptibiles habent diuersas quidditates, ut patet 10 huius, quia differunt genere.

Nota quod hic sunt quatuor difficultates contra hoc dictum. scilicet: deus sit principium omnium; quia si sic, cum sit simpliciter unus, quomodo ab eo poterunt procedere plura, quia idem inquantum idem non potest facere nisi idem. Secunda difficultas: cum deus sit infinitae simplicitatis, quomodo ab eo possunt procedere composita. Tertia: cum deus sit infinitae bonitatis, quomodo ab eo possunt procedere mala. Quarta: cum deus sit immobilis & aeternus, quomodo ab eo possunt produci noua.

Ad primam difficultatem dicerent Aristoteles & Commentator quod deus tantum habet se in ratione finis, et ab uno fine possunt esse plura ordinata & dependere in ratione causae finalis. unde quaedam immediate, sicut intelligentia prima; quaedam mediate, ut secunda intelligentia mediante prima, & sic descendendo secundum ordinem. Etiam dato quod haberet se in ratione causae efficientis, tunc ab eo possent dependere plura, sicut intelligentia prima, deinde secunda intelligentia, deinde caelum, & deinde mediate caelo inferiora. Tamen aliter dicunt theologi, quod etiam immediate deus posset plura facere. Ad probationem: idem inquantum idem etc. dicunt quod eodem modo, sed tamen diuersimode habet se, potest plura facere. natura deus secundum diuersas perfectiones quas vocat ideas in mente diuina producit diuersa, quia perfectiones omnium rerum sunt in deo, ut dicit Commentator 12 huius. non quod illae perfectiones sint diuersae in eo, sed tamen diuersae sunt ex parte rerum exteriorum. Ista solutio est extra terminos philosophiae. de hoc inquiras.

Ad aliam difficultatem patet: quia entia ordinate dependent a deo, quia aliqua immediate & illa plus sunt simplicia, alia autem magis remote distant & plus accedunt ad materiam, & illa distantia est causa compositionis.

Ad aliam difficultatem dicendum quod mala non sunt a deo per se, quia ipse non est causa nisi bonorum. sed quod aliqua fiunt mala, hoc est ex parte materiae, ut patet primo Caeli & primo Metaphysicae. & hoc vult Commentator 12 huius.

Ad quartam dicerent Aristoteles & Commentator quod nihil nouum fit immediate a deo, quia ista nouitas & diuersitas in inferioribus reducitur ad motum caeli. unde Commentator dicit 8 Physic.: prima voluntas antiquans <...> facit fine secunda, & nullum effectum nouum postponum sibi fine motu caeli. unde sicut dicitur secundo de generatione, accessus & recessus solis est causa generationis & corruptionis. Tamen dicendum secundum fidem & ueritatem, quod deus omnia de nouo potest facere, non absolute, quod sit immobilis & aeternus, quia est agens per voluntatem non imitabilem, cum sit infiniti vigoris. & hoc non uidit Aristoteles, cum sit supernaturalis & non possit conuinci ex sensatis.

RATIONES primae procedunt uiis suis, quia bene probant quod non sint eadem principia corruptibilium et incorruptibilium propinqua. sed non probant quin non possint esse eadem principia extrinseca & remota. Similiter ratio in oppositum patet soluta auctoritate Aristotelis & Commentatoris.




QUAESTIO XII. Impossibile autem praedicari aut specie etc.


CONSEQUENTER super illa parte prius dimissa quaeritur: utrum genus praedicetur de differentia per se. Arguitur primo quod non, per Aristotelem & hic 6 Topicorum, ubi uult quod genus non praedicetur per se de differentia.

OPPOSITUM Arguitur: genus praedicatur de specie per se. ergo de differentia. Antecedens patet, quia genus, species & differentia sunt unum & idem realiter. ergo quicquid praedicatur de uno per se, & de reliquo.

NOTANDUM quod circa istam quaestionem consideratur quod genus non praedicatur per se de differentia, dicendo: rationale est animal. & hoc probant. Ad quorum positionem notandum quod ipsi ponunt genus, differentiam & speciem importare eandem materiam & formam, tamen dicunt quod hoc est sub diuersis rationibus quae accipiuntur a diuersis modis essendi & apparentibus. unde dicunt quod alia est ratio qua animal significat istam naturam, & alia est ratio qua rationale significat eandem naturam. quia ratio animalis communior est quam ratio rationalis, cum ista accipiatur a modo essendi communiori, ut a sentire; & ratio rationalis accipitur a modo essendi, scilicet ratiocinari, qui est specialior. Et istae rationes sunt diuersae, sicut etiam apparentia a quibus accipiuntur. unde conceptus essentialis sub quo significat animal istam naturam est extra conceptum essentialem rationalis, sub quo rationale significat eandem naturam, sicut ratio materiae est extra rationem formae, & e conuerso. conceptus rationalis est extra conceptum animalis, sicut ratio formae est extra rationem materiae. sed isti duo conceptus generis & differentiae includuntur in conceptu hominis, quia ratio hominis & conceptus componitur essentialiter ex ratione animalis & differentiae. unde homo significat eandem naturam quam & animal & rationale, sub ratione composita. ex hoc ipsi arguunt: illud non praedicatur per se de differentia cuius ratio essentialis est extra rationem differentiae. & ista est manifesta, quia dicunt quod ad hoc quod aliquid praedicetur in primo modo (quia quaestio non quaerit de 2 & 3 & 4 modo per se dicendi) requiritur quod praedicamentum & subiectum significent eandem rem, & cum hoc ratio essentialis praedicati includatur in ratione subiecti. sed ratio generis essentialis est extra rationem differentiae, nec includitur in ratione differentiae. quia intellectus generis & ratio ad rationem differentiae habet se sicut potentia ad actum, cum accipiatur a communiori apparenti, sicut a sentire, quod est communius ratiocinari, a quo accipitur intellectus rationalis. unde illud apparens quod est ratiocinari, immo quod est sentire ad ratiocinari, habet se sicut potentia ad actum, sicut etiam dicunt animam sensitiuam habere se ad animam rationalem. modo actus est extra rationem potentiae, & e conuerso, quia dicit Commentator 1 de anima quod actus & potentia sunt differentiae valde oppositae, & diuidunt quodlibet praedicamentorum. sicut etiam materia est extra rationem formae, & e conuerso. & per consequens genus per se non praedicatur de differentia.

Item si genus per se praedicaretur de differentia, tunc unum animal esset multa animalia. sed hoc est falsum. consequentia probant. Ista est ratio Aristotelis 6 Topicorum, & non probat eam, sed ipsi declarant eam. & potest declarari: quia genus per se praedicatur de differentia, & ratio animalis includitur in ratione rationalis, & sic rationale est animal; & etiam animal praedicatur per se de homine, quia homo est animal, quia ratio animalis includitur in homine; & rationale per se est animal, & sic unum animal esset multa animalia.

Item illud quod habet se per modum indeterminati & specificabilis non praedicatur per se de illo quod habet se per modum determinantis & specificantis. quia indeterminatum & determinans distinguuntur, sicut materia & forma. ergo indeterminatum non praedicatur de determinato, sicut materia non praedicatur de forma. sed genus respectu differentiae habet se ut indeterminatum & speciale, quia genus est indeterminatum respectu differentiarum, quia determinatur per eas. unde etiam genus est unum per priuationem omnium differentiarum, sicut materia est una per priuationem omnium formarum, ut vult Commentator 11 huius.

Item sicut se habet apparens ad apparens, sic genus ad differentiam. haec est manifesta, quia eadem est habitudo apparentis ad apparens quae est generis ad differentiam. sed apparens a quo accipitur genus non praedicatur de apparenti a quo accipitur differentia, quia sentire, a quo accipitur ratio generis, non praedicatur de ratiocinari per se, a quo accipitur ratio differentiae. & hoc isti dicunt esse de intentione Aristotelis in isto 3 & 6 Topicorum.

Notandum quod mouent difficultates quae uidentur esse contra istam positionem. prima est: quaecunque important eandem formam & materiam, unum praedicatur per se de altero, quia ad praedicationem per se sufficit identitas essentiae. sed genus & differentia important eandem formam & materiam. ergo genus praedicatur per se de differentia.

Item quoniam aliquid praedicatur de altero per accidens, cuicunque illud per accidens adiungitur, adhuc erit praedicatio per accidens. quia animal praedicatur de musico per accidens, & si musicum iungitur alteri ut homini, tunc animal adhuc praedicabitur per accidens de homine musico. sed differentia in homine existit. ergo praedicabitur de specie per accidens. sed hoc est falsum. minor patet, quia differentia includitur in homine. & si genus tunc praedicatur de differentia per accidens, etiam de homine, in quo includitur differentia.

Item diuisum praedicatur per se de diuidentibus: quia diuisum non est aliud quam diuidentia. sed genus diuiditur per differentias. ergo praedicatur per se genus de differentia.

Item arguitur in tertia figura: homo per se est animal; homo per se est rationale. istae sunt uerae ex primo Posteriorum. ergo rationale per se est animal. consequentia erit uera, quia ex ueris non sequitur nisi uerum, licet ex falso sequatur uerum, ut patet 2 Priorum.

Et confirmatur ulterius: Aristoteles dicit quarto huius: si eadem ratio esset superficiei & superficiei albae, & superficiei leuis, tunc eadem esset ratio albi & leuis. sed eadem est ratio animalis & hominis, & eadem est ratio rationalis & hominis. ergo ratio animalis & rationalis.

Notandum quod licet ista opinio sit communis, tamen non stat secundum principia eorum. unde ista opinio fundatur super hoc quod genus & differentia important unam essentiam & formam, & tamen differunt secundum rationes diuersas acceptas a diuersis modis essendi. Istud fundamentum non ualet, quod animal & rationale significent unam naturam. & probatur sic ratione prius facta de pluralitate formarum: quia si animal & rationale importarent unam formam, tunc sequitur quod omne animal esset risibile. hoc est falsum, quia asinus non est risibilis. probatio consequentiae: quia illud quod inest homini secundum formam qua est animal, inest ei secundum quod animal, & per consequens omni animali. sed risibile inest homini secundum formam qua est animal, cum sit ei per formam rationalis quae ponitur esse eadem cum forma animalis, ut dicunt. ergo risibile inesset omni animali. Ista ratio facta fuit prius; recurre 1 <...>.

Similiter hoc non ualet, quod rationes & conceptus generis & differentiae accipiantur a diuersis modis essendi & apparentibus. hoc probo per rationem prius tactam. Alia est ratio & conceptus animalis et alia est ratio & conceptus rationalis, ut isti concedunt. Ex hoc arguitur: istae rationes accipiuntur a diuersis in re uel non, & hoc patet per diuisionem sufficientem. si istae rationes non accipiuntur a diuersis in re, tunc diuersitati rationis nihil correspondet extra, & per consequens erit ficta. si aliud correspondet, uel diuersa accidentia uel diuersae formae substantiales. si istae rationes accipiuntur a diuersis formis substantialibus, tunc habetur intentum quod istae rationes accipiuntur a diuersis formis substantialibus, & per consequens non a modis essendi diuersis. Si dicatur quod a diuersis modis essendi, hoc non potest esse. probatio: quia animal inquantum animal differunt & inquantum sentiens. quia animal inquantum animal non includit aliquod accidens, sed inquantum est sentiens, tunc includit accidens. Modo substantia alicuius & accidentis eius differunt. Ex hoc arguitur: conceptus sentientis non est conceptus animalis ut animal. quia sunt diuersi conceptus, quia unus includit accidens animalis, & alius substantiam. sed conceptus animalis ut sentiens est accidentaliter a modo essendi, scilicet sentire. ergo conceptus animalis non potest accipi ab eo, sed a forma substantiali. similiter probetur de ratione rationalis, quia rationale inquantum rationale est differunt inquantum est ratiocinans, & deduci debet sicut prius de animali.

Ex hoc patet quod fundamenta istorum super quae fundant se non sunt firma & uera, & per consequens secundum principia ipsorum genus non negatur praedicari per se de differentia. Ex hoc patet quod ratio generis sit extra rationem differentiae, quae accipitur ex diuersis apparentibus: quia iam probatum est quod istae rationes non accipiuntur a modis essendi, sed a formis substantialibus. sed prius sequitur propter diuersas formas quas significat genus & differentia, cuius oppositum tamen ipsi concedunt, scilicet quod significet eandem formam. & sic ipsi in sua probatione accipiunt illud pro causa quod non est causa, & oppositum causae uerae istius positionis concedunt. unde de posset argui: illa quae important diuersas naturas & formas, unde non praedicatur per se de alio, ut primo Posteriorum per Lincolniensem. sed genus & differentia important diuersas formas, accipiendo genus pro forma generali, de qua dixit Porphyrius: potestate quidem habet omnes differentias, actu uero nullam. & loquitur de genere pro forma generali, & similiter de differentia pro forma speciali. Ex hoc patet quod rationes quas adducunt pro sua positione firmari non ualent, quia omnes fundantur super hoc quod diuersitas rationum generis & differentiae accipitur a diuersis modis essendi, quod iam probatum est esse falsum. Ex hoc patet quid sit de conclusione. tamen secundum fundamenta eorum ratio prima & quarta non ualent, cum fundentur super falsa principia. Sed solutio secundae & tertiae rationis uidebitur postea cum improbatione solutionum quas dant ad difficultates motas contra positionem suam. Dimissa ergo ista opinione dicendum aliter ad quaestionem.

AD cuius intellectum notandum quod genus & differentia possunt accipi dupliciter. uno modo potest capi genus pro toto aggregato ex forma generali & forma specifica, tamen sub ratione formae generalis, sicut animal potest capi pro aggregato ex forma animalis, quae est forma generalis, & forma rationali; tamen significat hoc sub ratione formae generalis. & hoc ualet, & magis quam quod ipsi dicunt quod genus & differentia significant unam naturam, tamen genus sub ratione communiori, quia accidentaliter ab apparenti magis communi. Alio modo capitur pro forma generali, de qua dicit Porphyrius: potestate quidem habet omnes etc. sic etiam distinguas dicendum quod uno modo potest capi pro aggregato ex forma generali & specifica, sicut rationale potest accipi pro aggregato ex forma animalis & forma rationalis, tamen significat hoc sub ratione formae specialis, sicut ipsi dicunt quod differentia significat idem quod genus, tamen sub ratione diuersa quae accipitur a modo essendi speciali. Alio modo accipitur differentia pro forma speciali quae est diuersa a forma generis. Et scias istam distinctionem non esse fictam, sed bene concordat dictis Aristotelis & Commentatoris in diuersis locis, & ex dictis eorum expresse sequitur. & eam ponit reuerendus & magister & subtilis Robertus anglicus, & tempore suo fuit famosa, & est uera.

PER hoc dicendae sunt ad quaestionem duae conclusiones. Prima est: capiendo genus pro forma generali, & differentiam pro forma speciali, quod genus non praedicatur per se de differentia. Secunda conclusio est: quod capiendo genus et differentiam primo modo pro aggregato ex forma generali & specifica, intelligendo ut prius dictum est, quod genus per se praedicatur de differentia.

Ratio primae conclusionis: illa quae important diuersas formas realiter, unum non praedicatur per se de altero, nec in recto, nec in obliquo. & hoc primo modo perscitatis. sed genus & differentia, capiendo pro forma generali & speciali, important diuersas formas realiter, ut prius uisum est. ergo genus pro forma generali per se non praedicatur de differentia, capiendo differentiam pro forma speciali. haec ratio sufficiat.

Ratio secundae conclusionis: omne quod est animal per suam formam est animal per se, quia quod est per suam formam & substantiam est unus modorum per se, ut vult Commentator septimo huius, quia quod est bonum per suam formam est bonum per se. sed rationale est animal per suam formam, capiendo rationale & animal pro aggregato, ut dictum est, quia rationale includit formam animalis. ergo & c.

Ad hoc aliqui respondent: illud quod est animal per suam formam bene est animal per se, tamen animal non praedicatur per se de illo. sed rationale est animal per suam formam & per se est animal, tamen animal per se non praedicatur de rationali. Istud non ualet, quia modi praedicandi accipiuntur & sequuntur quidditates rerum & formas. Et ista ratio directe probat quod ponentes genus & differentiam importare unam formam simpliciter componi <...>. 2 non quod genus per se praedicaretur de differentia. quare nulli accidit. Ad hoc uidetur quod est per accidens non sit in re, sed in ratione, quia ratio unius est extra rationem alterius. Istud non ualet, quia illa accidentalitas cui nihil respondet in re est ficta. sed isti accidentalitati nihil respondet in re. Iterum dicitur quod non est per accidens proprie, sed improprie. hoc non ualet, quia illa propositio est per accidens proprie cuius accidentalitas opponitur propriae per se, quod est secundum primum modum & secundum modum. sed prima accidentalitas: rationale est animal, secundum eos est huiusmodi.

Nota difficultates contra hanc positionem. si ista esset per se: rationale est animal, uel esset in primo modo, uel in secundo & c., per sufficientem diuisionem. sed nullo modo. non primo, quia ibi diffinitio vel per diffinitionis praedicatur de diffinito; nec tertio vel quarto, quia non sunt modi praedicandi sed modi essendi.

Aliud dubium est. Tu dicis: genus consideratur dupliciter, uno modo pro aggregato, alio modo pro forma generali. Similiter differentia consideratur dupliciter. tunc dubium est, quoniam genus & differentia ponantur in praedicato, & quod non pro forma generali, quia tunc non praedicaretur in recto & in quid de specie, quod patet esse falsum 1 Posteriorum, quia genus praedicatur per se de specie & in recto; nec potest poni in praedicamento pro aggregato, quia tunc non oporteret addi differentiam in diffinitione dicendo: homo est animal rationale, quia esset nugatio, cum idem importetur per utrumque. et tamen inferiora diffiniuntur per superiora.

Ad primam difficultatem: cum dicitur: si genus praedicaretur per se etc. Aliqui dicunt quod ista: rationale est animal, est in neutro modo dicendi per se, nec in primo, nec in secundo, quia Aristoteles tamen 1 Posteriorum dedit modos per se qui ingrediuntur demonstrationem, scilicet modos praedicandi. unde dicit: Quae ergo in simpliciter scientibus dicuntur. Sed Aristoteles 5 Metaphysicae magis proprie & diffuse dedit modos per se. unde genus praedicatur de differentia per se, & continetur sub primo modo per se uel sub quarto. unde dicunt quod ista: homo est homo, est per se, & tamen non est in primo modo, nec secundo per se quos ponit 1 Posteriorum. ita dicunt. unde ista: rationale est animal, est per se, cum sit animal secundum formam materialem suam. aliter potest dici quod ista sit in primo modo per se modorum quatuor quos ponit Aristoteles 1 Posteriorum. Et tu dicis quod ista non est per se in primo, quia animal non ponitur in diffinitione rationalis, nec est diffinitio eius. Dicendum quod ad primum modum per se omnes praedicationes essentiales reducuntur, siue sint in recto, siue in obliquo, siue quocunque modo essentialitatis praedicamentum habeat se ad subiectum, ut vult Lincolniensis primo Posteriorum. Et sic etiam ista est in primo modo per se. unde si differentia esset magis in certo genere, posset genus poni in diffinitione eius. sed differentia magis est certa, cum significat hoc, id est quod genus sub ratione formae specialis, quae magis est certa quam forma generalis. Sed tu forte diceres quoniam habet se differentia ad speciem, cum utrumque significet idem. Dicendum quod differunt secundum rationem, quia differentia significat illud aggregatum sub ratione formae simplicis, sed species significat hoc sub ratione formae generalis & specialis, & ita sub ratione composita. & propter hoc species diffinitur per utrumque, sicut compositum secundum rationem ex simplicibus secundum rationem. Et ex hoc etiam patet quod dicendo: homo est animal rationale, quod non est nugatio, quia licet ista significent idem animal rationale, tamen animal significat hoc sub ratione formae magis generalis, quam tamen formam generalem differentia includit. ergo genus non praedicatur per se de differentia. uerum est, si ista forma generalis esset extra rationale, a qua accidentaliter ratio generis; non tunc praedicaretur per se de differentia, sicut sentire est extra rationem ratiocinari, a quibus accipiuntur rationes generis et differentiae secundum aliam opinionem. ergo animal secundum eos non habet praedicari de differentia. sit ita esset, & hoc dico, quia nihil prohibet conditionalem esse ueram, cuius antecedens est impossibile.

Ad aliam difficultatem: uel genus ponitur in praedicamento pro aggregato etc. potest dici quod pro utroque. quia inquantum praedicatur in obliquo de specie, tunc ponitur pro forma generali, & sic ponitur in praedicamento. Et tu dicis quod tunc non praedicaretur in recto & in quid. dicendum quod uerum est, sed praedicatur in obliquo sicut pars realis, ut homo est ex animali, & sic non dicitur homo est animal. etiam potest poni in praedicamento supra hominem pro aggregato, inquantum est superius, & inquantum includit rationale. quia sic est rationale alterius naturae quod est genus. unde bene uolo quod capiendo genus pro forma generali, & differentiam pro forma speciali, quod genus per se non praedicatur de differentia. & genus per accidens praedicatur de differentia: & utrumque dico; sic intellexit Aristoteles. sed bene praedicatur de differentia accipiendo pro aggregato ex forma generali & specifica, sicut uisum est prius, & hoc noluit negare Aristoteles.

Ad rationem Aristotelis 6 Topicorum: si animal per se praedicaretur de differentia, tunc unum animal esset multa animalia. Dicendum quod per hanc rationem, si esset uera, probaretur quod genus remotum non praedicaretur per se de specie specialissima, ut animatum non praedicatur per se de homine. quia aliter unum animatum esset plura animata. quia animatum praedicatur per se de homine & per se de animali, & animal praedicatur per se de homine. quia erit homo animatum quod praedicatur de ipso & quod praedicatur de animali. quia etiam homo erit planta animata. Et tu forte dices quod non diuersificatur animatum nisi secundum rationem, quia praedicatur pluries. Dicendum quod similiter est in proposito, quia etiam animal non praedicatur nisi secundum rationem, & sic praedicatur pluries, quod non contingit ratio. Vel posset dici quod bene sequeretur, si animal pro forma generali praedicaretur per se de differentia. quia sic hoc esset multa animalia, quia secundum aliam formam hoc est animal, inquantum animal praedicatur de ipso; & secundum aliam, inquantum rationale praedicatur de homine. & hoc bene concesso consequenti sic praedicando genus per se de differentia. sed accipiendo genus pro aggregato non sequitur quod si praedicetur de differentia per se, quod hoc sit multa animalia, quia animal & rationale idem important, licet animal significet hoc sub ratione formae generalis & differentia sub ratione formae specialis. Et sic de hoc.




QUAESTIO XIII. Quoniam autem hanc causam dicunt etc.


VERTITUR circa hanc partem: utrum unum & ens separata sint principia & substantiae rerum, ut Plato uoluit. Arguitur primo quod sic. Et primo quod sint separata: quia unum & ens uel sunt separata & per se existentia, uel non; hoc patet per sufficientem diuisionem. sed non potest dici quod non sint separata a sensibilibus. quia si essent in sensibilibus, tunc non essent uniuersalia, et per consequens nullum esset uile. sed hoc est falsum; falsitas consequentis apparet. quia tunc tolleretur diffinitio & demonstratio quae tantum est uilium, ex primo Posteriorum. consequentia patet: quia si unum & ens essent in singularibus, tunc non essent uilia, & per consequens nullum esset uile. quia unum & ens maxime uidentur esse uilia.

Item arguitur 2 quod unum & ens separata significent substantias rerum, & sint principia. illud quod praedicat substantiam rei, est principium & substantia rei, et hoc est uerum. quia quicquid praedicat substantiam alicuius est principium & substantia eius, sicut patet de animali respectu hominis. sed ens & unum praedicant supremam essentiam cuiuslibet rei, quia lapis est ens & unum essentialiter.

Item illud est substantia rerum & principium per quod res cognoscuntur. & hec est manifesta, quia scire est per causam & principia substantialia, primo Posteriorum & primo Physic. sed res cognoscuntur per unum & ens, quia nihil cognoscitur nisi praecognoscitur ens et unum, quia ratio entis primo occurrit intellectui.

OPPOSITUM arguitur: si ens & unum essent principia entium & substantiae, tunc nulla generatio esset, uel oporteret unum esse duo. quia si ens est abstractum & est de substantia rerum, tunc non erit nisi unum ens, ut vult Parmenides. quia quicquid erit praeter unum erit non ens, & sic omnia erunt unum. & per consequens non erit generatio. quia generatum est aliud a generante, quare unum esse duo: si aliud generat. sed hoc est falsum, quia generatio est, & est unum non est duo.

Item si unum & ens per se existunt & sunt separata, ita quod sint substantiae & principia rerum, tunc secundum dignitatem Zenonis nihil erit. consequentia patet, quia illud non est quod additum alteri non auget, nec ablatum minuit, quia secundum Zenonem nihil fit nisi magnitudo. sed unum & ens indiuisibile per se existens additum alteri nec auget nec ablatum minuit.

DICENDUM est ad quaestionem quod unum & ens separata non existunt subiectum & principia rerum, ut posuit Plato. quia nihil separatum ab alio est eiusdem speciei & de essentia eius. Ista est manifesta per diuisionem sufficientem. sed illa quae sunt extra corpora non sunt substantiae rerum, quia ista sunt accidentia, ut caliditas & frigiditas.

Item illa sunt substantiae entium quae componuntur ex maximis substantiis. & haec est manifesta. sed corpora componuntur ex elementis quae sunt maximae substantiae secundum omnes. & in elementis calores & frigidus, humiditas & c. non sunt substantiae, quod corpus patiens hoc.

Tunc arguitur ulterius de linea, superficiei & puncto. Si illud quod minus uidetur esse substantia est substantia, & illud quod magis, haec est maxima. sed minus uidetur de corpore quod sit substantia quam linea, punctum & superficies. quia superficies ponitur in diffinitione corporis, & linea ponitur in diffinitione superficiei, & punctum in diffinitione lineae, & unitas in diffinitione puncti. Modo illud quod ponitur in diffinitione alterius magis est substantia. & prius propositum est quod corpus est substantia. ergo & ista.

Item arguitur de numero: quod componitur ex substantia, & unum est substantia. & haec est manifesta, quia si principium est substantia, & principiatum saltem integrale principium. sed numerus componitur ex uno quod est substantia, quia ens & unum sunt substantia, 4 huius.

Item illud quod praecedit omne accidens est substantia. & haec est manifesta 7 huius, quia substantia prior est accidente natura, tempore et diffinitione. sed istae magnitudines praecedunt omne accidens, in de substantia orbis. quia dimensiones interminatae praecedunt formam materiae. & per consequens accidentia, cum materia subiecta formae sit causa accidentium, ut dicitur 1 Physic.

Item illud quod habet propriam operationem substantiae est substantia, quia propria operatio arguit formam, per Commentatorem 9 huius. sed magnitudines habent propriam operationem substantiae, quia substant accidentibus, ut superficies substat coloribus.

IN oppositum est Aristoteles in Praedicamentis & 5 huius & 13, quia ista sunt quantitates. & posset argui ratione: punctum, linea, superficies & c. non sunt substantiae, ergo nec corpus. antecedens patet, quia ista sunt termini corporum, quia punctum est terminus lineae, et linea superficiei, & superficies corporis. modo termini non sunt substantiae sensibilium, quia ista habent se ut accidentia.

DICENDUM est ad quaestionem quod numeri, linea & superficies, corpus, capiendo pro trina dimensione, non sunt substantia. Ratio: illa quae sunt in praedicamento quantitatis non substantiae rerum, cum essentiae praedicamentorum sint impermixtae, primo Posteriorum. sed punctus, numerus, superficies, linea & c. sunt in praedicamento quantitatis, ut patet ex Praedicamentis & 5 huius.

Item si magnitudines essent substantiae rerum, uel essent magnitudines extrinsecae uel intrinsecae, sicut linea intrinseca & similiter superficies, punctum & corpus. & hoc patet per sufficientem diuisionem. sed neutro modo potest esse. non exterior magnitudo, quia exterior superficies potest uariari uel linea & c., remanente re eadem secundum numerum & secundum speciem, ut patet ad sensum. nec etiam potest esse superficies & linea intrinseca & c., quia illa non sunt nisi in potentia, ut per diuisionem superficiei & corporis. substantia autem cuiuslibet rei est in actu, & non in potentia.

Item illud quod potest esse quod prius non fuit & non potest esse sine generatione & corruptione, hoc non est substantia. quia substantia non habet esse post non esse sine generatione, & non habet non esse post esse sine corruptione. sed ista sunt huiusmodi, quia linea, superficies & c. habent esse post non esse sine generatione, quia omne quod generatur ex aliquo generatur, & quod corrumpitur in aliud corrumpitur sicut in materiam. sed non est dare materiam ex qua ista generentur & in qua corrumpantur, propter earum simplicitatem.

Notandum quod Pythagorici opinabantur magnitudines esse substantias, & hoc propter propinquitatem quam habent ad substantiam, quia materia non recipit formas & alia accidentia nisi mediante quantitate. nec licet diuisionem in partes immediate, nisi per quantitatem. unde licet substantia materialis per se diuidatur, non tamen est immediatum subiectum diuisionis, sed haec est qualitas. unde etiam quantitas uidetur esse subiectum.

Similiter corpus est in praedicamento substantiae. & ipsi nesciuerunt distinguere inter corpus quod est trina dimensio & est in praedicamento quantitatis, & corpus quod est in praedicamento substantiae quod est subiectum trinae dimensionis.

Similiter dixerunt numeros esse substantias: quia numerus componitur ex uno quod est substantia entium, cum conuertatur cum ente. unde isti nesciuerunt distinguere inter unum quod conuertitur cum ente, quod est principium multitudinis, quod circuit omne genus sicut & ens, & inter unum quod est indiuisibile & est mensura, & hoc est principium numeri: & reducitur ad determinatum praedicamentum, ut ad genus quantitatis.

AD rationes principales. Ad primam: si corpus non esset substantia etc., negatur. quia dato quod nullum corpus esset, adhuc possent esse substantiae immateriales. unde isti non potuerunt intellectum eleuare super corpora, & putauerunt nullam substantiam esse nisi corpus, quod tamen non est uerum. Similiter etiam nesciuerunt distinguere inter substantiam quae est corpus et inter corpus quae est trina dimensio, & per hoc decepti fuerunt.

et quoniam ipsi arguunt quod substantia uel est corpus uel aliquid extrinsecum. Dicendum quod non est aliquid extrinsecum, ut caliditas & frigiditas; nec est corpus pro trina dimensione substantia, licet sit inseparabilis a substantia corporea. tamen non est substantia, sed illud est substantia quod est subiectum illi corporeitati, uel indeterminate, sicut materia prima, uel terminate dimensioni, sicut forma in materia.

Et ex hoc ulterius patet solutio secundi argumenti, quia corpus pro trina dimensione non componitur ex quatuor elementis, sed corpus mixtum tantum. unde etiam in elementis est substantia praeter dimensiones.

Ex hoc ulterius patet solutio tertii argumenti de linea & superficie, quia illa non ponuntur in diffinitione corporis inquantum est substantia, sed bene ponuntur in diffinitione corporis pro trina dimensione.

Ad aliam: illud quod componitur ex substantia, conceditur. Tu dicis quod numerus componitur ex uno quod est substantia, negatur. immo numerus componitur ex uno quod est indiuisibile & reducitur ad genus quantitatis. & hoc est accidens.

Ad aliam: illud quod praecedit omne accidens etc., conceditur, si praecedit omne accidens tam terminatum quam interminatum. Tu dicis quod dimensiones praecedunt omne accidens. Dicendum quod licet praecedant accidentia terminata & corruptibilia, tamen ipsa sunt de numero accidentium & non praecedunt. sed quia aliqua substantia est quae praecedit eas saltem naturaliter, ut compositum ex materia & forma praecedit dimensiones terminatas, sed materia prima praecedit dimensiones interminatas.

Ad aliam: quod habet propriam operationem etc., conceditur. Tu dicis quod dimensiones habent propriam operationem substantiae, negatur. Ad probationem: quia substat accidentibus. Dicendum quod licet dimensiones substent aliquibus accidentibus immediate, non tamen principia substat, quia haec est substantia quae etiam substat ipsis. unde dimensiones non per se existunt in substantia. et sic ratio non concludit.




QUAESTIO XIV. His autem habita dubitatio etc.


VERTITUR circa hoc: utrum numeri & magnitudines sint principia & substantiae rerum. Et arguitur primo quod sic.

quia si corpora non sunt substantiae, non esset aliqua substantia. sed hoc est falsum, ut patet. consequentia probatur: quia uel corpora sunt substantia etc., negatur. quia dato quod nullum corpus esset, adhuc possent esse substantiae immateriales. unde isti non potuerunt intellectum eleuare super corpora, & putauerunt nullam substantiam esse nisi corpus, quod tamen non est uerum. Similiter etiam nesciuerunt distinguere inter substantiam quae est corpus et inter corpus quae est trina dimensio, & per hoc decepti fuerunt.

et quoniam ipsi arguunt quod substantia uel est corpus uel aliquid extrinsecum. Dicendum quod non est aliquid extrinsecum, ut caliditas & frigiditas; nec est corpus pro trina dimensione substantia, licet sit inseparabilis a substantia corporea. tamen non est substantia, sed illud est substantia quod est subiectum illi corporeitati, uel indeterminate, sicut materia prima, uel terminate dimensioni, sicut forma in materia.

Et ex hoc ulterius patet solutio secundi argumenti, quia corpus pro trina dimensione non componitur ex quatuor elementis, sed corpus mixtum tantum. unde etiam in elementis est substantia praeter dimensiones.

Ex hoc ulterius patet solutio tertii argumenti de linea & superficie, quia illa non ponuntur in diffinitione corporis inquantum est substantia, sed bene ponuntur in diffinitione corporis pro trina dimensione.

Ad aliam: illud quod componitur ex substantia, conceditur. Tu dicis quod numerus componitur ex uno quod est substantia, negatur. immo numerus componitur ex uno quod est indiuisibile & reducitur ad genus quantitatis. & hoc est accidens.

Ad aliam: illud quod praecedit omne accidens etc., conceditur, si praecedit omne accidens tam terminatum quam interminatum. Tu dicis quod dimensiones praecedunt omne accidens. Dicendum quod licet praecedant accidentia terminata & corruptibilia, tamen ipsa sunt de numero accidentium & non praecedunt. sed quia aliqua substantia est quae praecedit eas saltem naturaliter, ut compositum ex materia & forma praecedit dimensiones terminatas, sed materia prima praecedit dimensiones interminatas.

Ad aliam: quod habet propriam operationem etc., conceditur. Tu dicis quod dimensiones habent propriam operationem substantiae, negatur. Ad probationem: quia substat accidentibus. Dicendum quod licet dimensiones substent aliquibus accidentibus immediate, non tamen principia substat, quia haec est substantia quae etiam substat ipsis. unde dimensiones non per se existunt in substantia. et sic ratio non concludit.




QUAESTIO XV. His autem affine etc.


VERTITUR circa hanc partem: utrum principia sint actu uel potentia. Et arguitur primo quod sint actu.

quia si principia essent in potentia, tunc nullum entium esset. quia illud quod est in potentia est aliud ab illo quod est in actu. Et illud quod est possibile uel in potentia nondum est: & si principia non sunt, nec effectus. sed hoc est falsum, ut patet de se.

Item principia debent reponi sub differentia entis prioris, cum sint principiora principiatorum. sed actus prior est potentia, 9 huius.

Item principia perfectiora sunt principiatis. sed actus est perfectior potentia. ergo principia debent esse in actu & non in potentia.

OPPOSITUM arguitur: si principia essent in actu, tunc aliquid esset prius eis. quia potentia prior est actu, quia ab ipsa non conuertitur subsistendi consequentia ad actum. quia si aliquid est in actu, tunc est possibile, & non e conuerso. uel si aliud est, tunc est possibile, & non econtra. sed hoc est falsum, quia principiis nihil est prius.

AD quaestionem dicendum quod si ratio quaerat de principiis intrinsecis rei, tunc ante productionem rei principia sunt in potentia; sed post productionem rei unum est in potentia, ut materia, aliud in actu, ut forma. Sed si quaestio quaerat de principiis extrinsecis, tunc efficiens & finis remotus, & etiam efficiens propinquum rei producendae sunt in actu. Sed si quaeritur de fine propinquo, est in potentia, saltem quo ad motum.

Ratio primae conclusionis est: illa principia sunt in potentia ad rem a quibus res non habet esse in actu. quando forma est actu in materia, tunc compositum habet esse actu. quia forma & formatum simul sunt: & non sunt. sed ante generationem res non habet esse in actu a forma in materia, quia forma adhuc non est, sed adhuc est in potentia materiae, ut educatur. Etiam materia non stat sub esse illius formae, quia adhuc est in potentia ad omnes formas.

Ratio secundae conclusionis. Et primo quo ad materiam: Illud principium est in potentia quo ad essentiam suam, quod in sua essentia nullum actum includit, cum nihil habeat esse in actu nisi per formam. sed materia est huiusmodi, per Commentatorem in de substantia orbis & 1 Physic. unde bene uolo quod materia participet esse actuale a forma in actu; tamen de se nullum habet esse in actu, quia stans sub una forma est in potentia ad aliam. probatio de forma: quia illud est in actu a quo ad res habet totam actualitatem & quidditatem. haec est manifesta. sed forma est huiusmodi, quia res generata habet totam actualitatem & quidditatem a forma, ut vult Commentator 7 huius.

Ratio tertiae conclusionis. Primo de efficiente & fine remoto: illa principia sunt actu a quibus omnia entia habent esse in actu: quae sunt, fuerunt, & erunt. ista est uera: nemo dat quod non habet. sed finis & efficiens remotus sunt huiusmodi, quia a primo efficiente & fine omnes res dependent in esse & conseruari, ut vult Aristoteles & Commentator 12 huius. minor etiam patet, quia a principio in potentia res actu non possunt esse nec conseruari.

Tunc probo de efficiente propinquo: illud quod mouet ad productionem rei, hoc est in actu, quia species existimabitur mouens, 3 Physic. sed efficiens propinquum mouet ad productionem rei actu, sicut generans ad productionem geniti, ut generandi.

Ratio quartae conclusionis: quia illud principium est in potentia ad quod res mouet. quia si esset in actu, tunc cessarent motus. sed finis quo ad motum & fieri est ad quam res mouet, sicut intelligere qui est finis hominis propinquus antequam sit perfectum est in potentia, quia homo mouet quia & agit propter ipsum.

AD rationes. Ad primam: Si principia etc., ratio patet soluta. quia principia intrinseca sunt in potentia ante generationem, ut uisum est prius. sed tamen principia extrinseca sunt actu, sicut finis remotus, & efficiens propinquum & remotum sunt actu, quia actus simpliciter prior est potentia. & in principio remoto finali & efficienti nulla est potentia praecedens actum, quia in perpetuis esse non differt a posse, ut dicitur 3 Physic.

Ad aliam: principia deberent reponi etc., conceditur. Tu dicis quod actus etc. Dicendum quod in eodem indiuiduo potentia prior est actu, & hoc est consensum quo ad principia intrinseca. sed actus simpliciter praecedit potentiam, ut dicitur 9 huius. ergo ratio non concludit. quia extrinseca principia simpliciter sunt priora in actu, licet finis propinquus sit in potentia, ut uisum est.

Ad aliam: principia perfectiora sunt etc., conceditur de principiis extrinsecis. Et illa sunt in actu, licet finis propinquus sit in potentia, sicut operatio quae non est perfectior substantia eius. sed principia intrinseca, ut materia, non est perfectior composito ex materia & forma, sic vult Commentator 2 Physic. & 7 huius. Similiter forma ante generationem est in potentia. & sic non est perfectior composito ex materia & forma in actu.

AD rationem in oppositum patet ex dictis: si principia essent etc. Dicendum quod ista ratio concludit de principiis intrinsecis & in eodem numero, licet non oportet quod principiis extrinsecis saltem remotis quod eis prior sit potentia, quia in eis potentia non praecedit actum, ut uisum est prius.




QUAESTIO XVI. Et utrum uniuersalia etc.


VERTITUR circa hanc partem: utrum principia sint uilia aut singularia. Et arguitur primo quod sint uilia.

quia si principia non essent uniuersalia, tunc sequeretur quod scientia & causalia non essent. sed hoc est falsum, ut patet de se. consequentia patet, quia singularia sunt corruptibilia. modo nihil cognoscitur sub ratione uili & corruptibili: & sic oportet esse principia aeterna, quibus ignoratis ignorantur alia. Et dicit Commentator quod haec fuit ratio mouens Platonem ad ponendum ideas.

Item si principia essent singularia, tunc intellectus esset singularium. hoc est contra Aristotelem primo Posteriorum dicentem quod intellectus est uniuersalium, sensus singularium. & hoc etiam vult 2 de anima. hoc etiam patet per Aristotelem 1 Physic. ubi dicit esse determinatum de omnibus principiis uniuersalibus naturae, quod non esset si principia essent singularia.

OPPOSITUM arguitur: principium substantiae debet esse substantia, quia ex non substantia non sit substantia. sed uilia non sunt substantiae, ut probat Aristoteles 7 huius.

Dicendum est ad quaestionem quod capiendo uile, ut Plato posuit, quod principia rerum non sunt uilia. Ratio: quia si principia substantiae non essent substantiae, quod est inconueniens, quod principia substantiae non sint substantiae. consequentia probatur per syllogismum in secunda figura secundum Commentatorem. sic: Nullum uile contra praedicatum significat hoc aliquid & singulare; sed substantia significat hoc aliquid & singulare. & hoc uerum est de primis substantiis, ut habetur in Praedicamentis, uel saltem inexistunt substantiis quae significant hoc aliquid. quia Aristoteles ponit substantias non esse separatas secundum esse a primis substantiis, sicut Plato ponit, sed ponit eas coniunctas primis substantiis. si ergo principia rerum sunt uilia, tunc non sunt substantiae; & si substantiarum, non erunt principia aliqua. quia Commentator dicit quod illud quod est causa non est singulare, sed est exemplar & forma communis omnibus singularibus habentibus illam formam. & Plato ponit illud esse separatum a singularibus secundum esse et tamen eiusdem esse speciei cum sensibilibus, quod apparet falsum, ut probatum est in praecedentibus.

Notandum quod aliquis diceret quod illud uile platonicum significat hoc aliquid & singulare. hoc remouet Aristoteles in litera. quia si illud uile quod ponit Plato significat hoc aliquid, tunc Sortes erit multa animalia. sed hoc est impossibile. probatio consequentiae: quia homo & animal significant hoc aliquid, & praedicantur de Sorte. ergo Sortes erit tria animalia. quia Sortes est Sortes quod est hoc aliquid, & est homo qui etiam est hoc aliquid, & est Sortes est animal, quod est hoc aliquid. & sic unum indiuiduum erit tria animalia, quia animal praedicatur de homine & Sorte. et sic omnia sunt animalia, & quodlibet significat hoc aliquid. ergo unum animal erit tria animalia.

Tunc dicendum est secundum quod Aristoteles capit uile: tunc principia rerum sunt singularia, uel existunt in singularibus. Et hoc probatur: quia si accipiuntur principia intrinseca, illa sunt materia & forma, & illa sunt singularia. probatio: illa principia quae subiiciuntur motui, uel acquiruntur per motum, sunt singularia, uel saltem subiiciuntur singularibus. et hoc dico propter formas uiles, ut generis & speciem, quae habent esse in singularibus & etiam generantur. utrum autem primo & per se uile generetur, de hoc uisum est prius. sed principia intrinseca sunt subiectum motus, uel acquiruntur per motum. ergo & c. maior est manifesta, quia motus non est nisi singularium, uel aliquorum quae habent esse in singularibus. quia Aristoteles dicit in prooemio huius quod actus & operationes sunt circa singularia. minor patet de se, ex 1 Physic. & 5.

sed si principia sunt extrinseca & sunt remota, tunc manifestum est quod sunt singularia, sicut deus et intelligentiae & caelum. quia illud quod per se existit extra animam, hoc est singulare, ut patet 12 huius. sed ista sunt huiusmodi, ut patebit 12 huius.

Si autem accipitur finis & efficiens propinquum, tunc sunt singularia, uel saltem habent esse in singularibus. & hoc patet de efficiente: quia efficiens propinquum & effectus sunt eiusdem speciei, sicut primum 7 huius, uel saltem eiusdem generis propinqui. et hoc habet ueritatem in substantiis. sed separatis a sensibilibus nec est eiusdem speciei, nec generis cum sensibilibus, ut patet 10 huius. utrum autem efficiens propinquum sit uile, ita quod homo uilis primo & per se generet, sicut homo uilis primo & per se generatur, & singulare per se & non primo, de hoc inquiras. quia de hoc non quaerit quaestio. de causa finali propinqua, quae est finis quo, sicut oportet probatur. quia illud quod est accidentis non separatur a sensibilibus. sed finis propinquus est accidentis, ut per se patet. utrum autem finis singularis aut uniuersalis moueat, intellige sicut de efficienti. Et de hoc inquiras diligenter.

AD rationes: si principia essent singularia etc. Dicendum quod principia singularia possunt facere ad cognitionem secundum rationem uilem. quia licet non cognoscantur secundum rationes singulares, tamen rationes uiles, & sic sunt abstracta a singularibus secundum intellectum, tamen sunt coniuncta eis secundum esse. sed si essent principia uilia, ut Plato uoluit, nihil facerent ad cognitionem sensibilium. sed de principiis separatis, ut de substantiis abstractis, alia est ratio. quia illa principia sunt aeterna, & secundum rationes singulares. ergo proficiunt ad cognitionem.

Ad aliam: si principia essent etc. Dicendum quod hoc non obstante adhuc intellectus esset uilium, quia intellectus potest abstrahere uniuersale a singularibus generando similitudinem inter ea, ut uisum est prius. Ad auctoritatem Aristotelis patet eodem modo. Et sic ad illud. Et haec de tertio.




  





 I.         ?


  . -,      [] :          .      ,  ,     ,     ;       ,           ,     ,     .      :        ,      .   ,  . ,      ,   ;    II   ,   ,     ,       .      ,   ,   . ,  . : ,     ,   ,         ,    I   .      ,   ,       :   ,     . ,   . : ,     ,   ,            ;       ,         .      :           .    ,   IV   .

:            ,      ,  ,     .

 :   ,      ,    I     . :       ,     per se  ;  ,    III      VI  .  :    ,   per se.       ,   ,    ,     .  ,      ,  ,    .       ,   :   .  ,      , ,    ,    per se  . : ,          ,   ,       ,    V      II  .        ,   .       ,      .

       ,     ,  :    ,            ,        ,       .       ,     .      ,  :    ,  .    ,           .      :      ,     .

.      ,          ,     , ,    .  ,           ,      ,    ,   , , .           . ,              ,      ,      :        . , ,        ,        .   .  ,          ,    ,     per se ,      per se ,    .         ,        ,       ,     ; ,      ,     .             ,           .   ,            ,        ,  .  ,    : ,             ,    ,  ,       ,         .       ,  .   :     ,             ,   -   ,    ,    .  ,  ,       .

      IV   ,   ,    , ,    ,   ,       ,   ,    .     ,       .     ,       ,   .       IV   ,   ,  ,   ,      .  ,   ,     .   . ,  .      V   ,              ,   ,   .  ,       ,       ,        ;          ,     .     .  ,      ,     .   :  ,    ,           suppositum,  ,     ,   ,         suppositum.    ,    ,          suppositum.      ,  ,  ;  ,        ,         ,    .        . ,             []   ,              .  :        ,      ;         ,   ,     ,    .       ,    ,    ,    -.  -,  :  -,  ,       -.     ,       ,     ,   .

,     :      ,  ,      . -,  ,           . -,  ,         .

  :       ,             ,   ,     ,   .     .      ,         ,     .   ,    ,       ,      .    - ,     ,     ,   :      ,     .       ,        ,    ;            ,    IV      I   :          ;          ,      .  :  ,     -  ,        .        ,     . ,   ,         .     : ,     ,   ;   ,     ,   .  :        ,    . ,       ,      ,         ;   ,      ,  .       .  ,        ,       .         .        ,       ,  ,     ,  .       :          ,     ,   ,     . ,   :      ,     ,     ,    .    ,            .

:      ,  [ ],          .     ,      ,     ,     ,   :         .      ,         . ,       ,         .      ,   , , ,     :       ,   .

:            ,        ,  ,         ,  .   ,  ,      ,  ,      .     ,          ,    ;  ,    ,    ,           .  ,              ,             ,      ,    ?  ,    :     ,      .       ,     ;    ,           .

  :          ,        ,     ,     IV   ,      ,    ,        .   ,        ,    IV  VI   .

  : ,       ,  ,       .   ,        ,    .       ,    per se,    ;       ,        ,  ,   .        . ,   ,   .     ,         ,   .       :         ,     ;             .      ,         .      ,     ,     .  ,    :   ,       ,    .           ,       .

:     . :  ,        -,           ,    ,     .    -     ,      ,          ,   ,          ; ,        ,           ,  ,  ,    , ,    ,  ,  .       -  ,    ,   ,   ,   ;       ,    ,   ,     ,    II   .   ,          ,    .   ,     :              -     ,      -           .     - ,  ,  - ,   ,    .   :  ,         ,    ,  .     ,     ,    .     ,  ,      ,    .

:         . ,      ,   ,       .     .  ,    ,  ,    :    ,    .     ,   ,    :    ,  ,  .     ,  . , ,         ,      ,   .      ,     .

: ,                ,        ,      .     .   ,     ,    . ,     .         ,        ,  ,       . ,       ,      .

:         ,  ,         ;  -    . ,  .  :        ,          ;         ,  ,       .  ,       :    ,      ,    .

:        ,      :      . ,       ,  ;      ,          .   ,  .  ,   ,    ;   .

    :     -,       ,    ,    ,     , ,  , .       -              , ,     ,    .  ,      ,     .     :     .  ,  ,  ,      ,         .   ,  , ,    ,  ,    ,  ,    ,      ,         ; , ,  ,        ,    ,    ,   ,    .      ,    ,     ,   ,   ,     .  ,     ,    ,  ,    ,      .     ,      ,    ,     ,       .       .

 :  ,         ,  ,      .   ,      .  ,   ,       :  ,   - ,     ,   .      ,   .      ,     ,          ,     ,   ,    ,      .      ,   .       .     ,      ?   ,           ,  :    ,     ,     ,    .   ,     subjectum     ,  ,    ,   ,     ; ,      .   .         .         ,       ,     ,   .

    .  :       .  ,   ,       ,  ,        .   ,     .  .         .     ,     .       ,     ,   .      ,   ,          ,    ;      .     :      ,   ,    ,        .   ,        ,        ,    VII   .        ,    ;    .  ,  ,      , ,  ,      ,    .      .      ,        ;       ,     ,    .        ,     ,        ,       ,       ,   .      ,   .   ,  ,         ,    ,    ,     .    ,       ,   :      ,     ,        ,    ,     ,    ;       .     .

  :        . :      ,   ,      .         ,    ,          ;  ,  []   :           ;   :            ,             ,    .   ,       .  ,     :             ,  , ,     .   ,            .

  :         .  ,   .   ,     .  ,   .    ,         .     ,        .    , : ϸ .   ,   ,     ,       ,     ,   .    ,   ,   ,        , ,    ;    ,     .          ; ,         .     ,   ,        :  ,      ,    ,    .  , , : ,  ,   ,  ,  ;     ,    ,   , , .  ,      ,   ;     ,  .    []   .

-,  ,      ,    ;    [],       ,     ,     ;         ,   :   ,   ,      ,    .    ,     IV   ,  :    ,    ,    ,    ,  []     . , ,  ,    .  ,     ,       .

 :    ,     ,  ,          . ,    per se  ,         ;       III   .    -      per se,  ,         per se,  ,     .    ,     ,    .

     . -,  ...  : ,       .  ,            ,    ,   . -,  ,     ,   ,    ,  .     ,    ,       ,         ,      ,   ,   . ,   ,    ,               . ,       ,     [ ]. ,           ,    ,       .      :      .      ,     ,     ,        ,     .

  :     ,     ,   .      .    ,     , :        ,        . :    ,         per se,         .     . ,    , ;   :              ,   ,   .  :    .  ,           ,     ,     ;      ,            .  ,  ,   .   ,  :     .  ,      .   ,     ,      ;        ,      :           .  :        .  :    []           . :    ,   ,     ,   ,   .     ,   . .

  : ,  ,   ,      -,     .     .     -,     ,         ,     .    .   ,   -,  -,  ,    ,   ,  ,  ,        -,   :       ,      -.  ,      I  III   ,   ,     ,     ,       .  ,  ,   .      -    ,         ,       ,  -,   .    -,  -   ,      .    -   ,      . ,        -,            -,              per se.  ,   ,           -    ,   :            ,    -    -,       ,       -.     ,      ,         ,  . ,        - . , ,  -     ,        ,   .        .   ,      ,       ,    ,   .      ,      ,       . , ,  ,    -     ,     ,      ,   ,  .  -  ,    ,    ,   ;      ,   ,   .   -     [] , ,       .      .   ,  ,   . , ,     ,   ,   .       ,   ,   .

,      :   -   ,   -  ,  ,    -,  ,      ,      ,     ,   .  - ,     ,    .    , ,   ,   -     ,         ,    ;          .   -     ,       ,    -  -   ,       .  -     ,     ,    .   ,      -    ,    ,         .       ,    . ,    -   -,      ,  .    -  ,      ,    ,    .     - ,     ,    .

   :   ,        .  : ,         ,     ,          .         : -        ,   ,     ,       ,   ,   .     -,     ,   ,   .       :        -  ;         .       ,          [].

  ,       -     ,   .      ,      .   ,    .  :  -  ,   ,     -,     ,  -    ,       ,  .       ,     . : ,   ,  ,    ,  .        ,     ,       ,   .

  ,    ,  ,       ,     ,   .      .        ,  ,   -    ,     ,   .      : ,   ,   ,  ,   ,        .  ,       .       ,  -,  ,   ,   ,    .

   ,  ,  -   ,   ,   .  :        .  ,      ,   .  ,   ,   ,   ,   ,      ,     ,  .   :    ,         per se. ,     .     -  , .       .  ,         per se -  ,    ,     .   : ,    []   . ,       ,        per se;        ,  ,     .   ,       .  ,        ,    ,  ,   [],   ,   ,       .

        :  ,      ,       ,  .       ,   ,    ,  ,   .   :     ,   ,       .  ,  ,   ,      : -       ,    ,      ,     ,    ,        -.      -,     ,    ;          ,  .   :       . .  ,     .  ,    : -  ,  ,  ,     . ,   .




 II.        ?


   ,     ,         ,  .   ,     . ,    ,   -,       ;  ,   ,        .           ;  :      . , ,     ,      ,     ,    .    -    ,    .     I  III   ,   ,     ,    . :     ,  .      ,    per se -. :      ,   ,         ,        ,   ,     ,      ;       ,   .   ,    IV   ,  ,    []           . :    ,   ,     ,   ,   .     ,   . .

  : ,  ,   ,      -,     .     .     -,     ,         ,     .  :    ,         ;   ,        ,       V   :    ,  ,     ,  ,        . ,        .          ,         ,      ,     ,     ,     III   ,     ,    . ,          ,    ,    ,     ,   .         ,    ,   .  ,        ,    []  ;  ,         .  , , ,    ,      ,     .  ,     ,    ,   .        ,      .    ,   : ,      -      per se,           ,             per se. , ,       per se,   ,    ,     ,       ,    .     ,   :      ,       .   ,       ,      :          ,    ,   ,        ,    ,           ;    ,    ,   .     .     :      ,   ,   .   -:    ,   . ,         ,     ,   ,   ,         -.     :       .  :  ,  -  ,   ,     .       -,   -          .     ,    -    ,   ,      ,     ,  -,       ,    ,        .        ,    ,        [],  ,   [] ;    ,    ,       .

    [] ,  -    ,           .  :       ,   -   ,    .   ,   -,  -,  ,    ,   ,  ,  ,        -,   :       ,      -.  ,      I  III   ,   ,     ,     ,       .  ,  ,   .      -    ,         ,       ,  -,   .    -,  -   ,      .    -   ,      . ,        -,            -,              per se.  ,   ,           -    ,   :            ,    -    -,       ,       -.     ,      ,         ,  . ,        - . , ,  -     ,        ,   .        .   ,      ,       ,    ,   .      ,      ,       . , ,  ,    -     ,     ,      ,   ,  .  -  ,    ,    ,   ;      ,   ,   .   -     [] , ,       .      .   ,  ,   . , ,     ,   ,   .       ,   ,   .

,      :   -   ,   -  ,  ,    -,  ,      ,      ,     ,   .  - ,     ,    .    , ,   ,   -     ,         ,    ;          .   -     ,       ,    -  -   ,       .  -     ,     ,    .   ,      -    ,    ,         .       ,    . ,    -   -,      ,  .    -  ,      ,    ,    .     - ,     ,    .

   :   ,        .  : ,         ,     ,          .         : -        ,   ,     ,       ,   ,   .     -,     ,   ,   .       :        -  ;         .       ,          [].

  ,       -     ,   .      ,      .   ,    .  :  -  ,   ,     -,     ,  -    ,       ,  .       ,     . : ,   ,  ,    ,  .        ,     ,       ,   .

  ,    ,  ,       ,     ,   .      .        ,  ,   -    ,     ,   .      : ,   ,   ,  ,   ,        .  ,       .       ,  -,  ,   ,   ,    .

   ,  ,  -   ,   ,   .  :        .  ,      ,   .  ,   ,   ,   ,   ,      ,     ,  .   :    ,         per se. ,     .     -  , .       .  ,         per se -  ,    ,     .   : ,    []   . ,       ,        per se;        ,  ,     .   ,       .  ,        ,    ,  ,   [],   ,   ,       .

        :  ,      ,       ,  .       ,   ,    ,  ,   .   :     ,   ,       .  ,  ,   ,      : -       ,    ,      ,     ,    ,        -.      -,     ,    ;          ,  .   :       . .  ,     .  ,    : -  ,  ,  ,     . ,   .




 III.       ?


  : ,        .   ,  . ,    ,     ,        ,       . , , ,      ,       .       ,       ,     . :    ,     ,   ,  ,  ,    ;          .       ,      ,    .  ,     , :      ,   ,      [],  ,      .   ,       ,     ,     II   .  :  -  ,    I   . :    ,     ,   ,  ,   ,    .    ,   ,    VII   ,  ,     ,    II   .       ,  -,  I   . :  ,   ,       ,        .         ,    . :        ,     ,        .

      IV   ,   ,          ,      .    ,   ,  ,       ,   .   ,  ,     .

.      . :        .     ,  ,     ,   , , -,  ,  , , -,  .       ,  ,      .   :         ,  ,             .      II   .  :    ,    ,     . ,     ,   ,     :      -.   ,       ,        ,    , ,     .       :      -,    ,     .   -,   ,  .   ,       ,  ,     ,      .

,      , ,     :     ,      -,  ,    ,  -,   ,   ,     ,   ,    .  ,      ,    ,    ,  -,      ,  .

      .  ,           ,         ,     ,    ,  .     ,  ,   ,      .               V  ,     ,    ,       .     :     [,  ],     ,  ,    .      ,    ,    ,   .  ,     ,    :      ,     ;     .         ,   :    ,     .            ,     ,       ,   .        ,  ,      .  ,       .  :       ,  ,        ,  .

:      , ,  ,   ,  ,         . ,    .   ,        .   ,               ,      .  :         . ,       ,   .  :     .  ,         ,    ,      .   ,     ,   ,  ,   ,      ,    .         ,    .       ,   ,    ,    .        ,     ,    .      ,     . ,    ,    ,    .

     .  ,     ,    ,        ,   ,    ,    ,    ,    .      ,   .     :   ,    ,       ,     -.     .   ,    ,      ,  ,     ,      ,    .       ,         ,  ,    ,    - ,     ,       .  ,    []     .     ,     :       ,     ,      .   ,    ,    ,   ,   .     ,    III   , ,   ,           .          .   ,  ,  ,     ,     .

     ,            ,            .  ,   ,    ,    ,    ,  ,       .       ,      ,     .    ,  ,    ,    .   ,  ,   ,  ;            ,         ,    ,       . ,     ,    ,    :      ,   ,   .       ,  .          ,  .

     ,  ,         .       ,  ,      ,  ,       .  :       ,  ,        ,      ,  ,  ,    .       ,   ,    . , ,          ,    ,  ,   ,  ,     ,  .         ,    ,         . , ,      .      ,    ,    ,      ,    -   ,  . ,     ,  ,  -   ,  .       ,           . ,   .         ,   ,    ,      ,     II   ,     .

  ,         ,     ,  ,  .         ,    - ,     ,  ,    .  -    ,    ,       :   ,       ,  ,        .

    ,    ,   ,  :      ,  ,   ,   ,    ,  . :      ,  .    ,         ,         .   ,      .   ,   ,     ,  ,   ,    .       ,        ,        ,     ,   :    ,    .      ,         .       ,     ,    .     ,  :        ,             ,   .   ,  , ,    .

,    .  ,         . :     ,  ,     ,     .   ,      I  VIII    XII   ,   ,    ,     ,      .  : ,     ,   , []  .

 .  ,  ,    ,      ,     . :      ,     II   .     ,    ,   ,        .

    :          ,   , []  .          ,     ,    .            ,    ,    ,   ,      . ,  ,          ,      .

 :    .    ,      ,  ,   ,     -  .    ,         . ,           ,   ,   .        .     ,   .           ,    ,      ,     ,    .

  ,  :     []     , ,    VI   ,         .  ,     ,  ,      .  ,    .  ,  .    ,      ,   ,  ,   ,        ,  .  ,  ,   ,                   . ,          ,     ,         ,         . ,   .

    ,     ,          ,      ,      II ,        ,    ,     .       ,   .    ,    II   .    ,    ,  ,       .  ,    :     ,        ,    ,      ,    ,         ,         ,     II   .                ;     ,     :        ,    ,     , aggregated     .

    .  : ,       . .  ,       .  ,     :    ,      ;       .       ;        ,           ,      , ,   ,      ,     I   . ,         ,       .           ,       ,     ,     .

  :       . .  ,     .  ,  ,             supposita       .      suppositum   ,       ,          . ,  ,  ,         ,     ,      ,     ,     .           .      ,        ,   ,         supposita.  ,       ,    .  ,        supposita,     ,  ,     .    ,     ,    .      ,   ,     VII   .    ,    , ,    .

 :       . .  ,       .  ,   ,   .   ,       ,     ,        ;       I   .    ,    ,     . ,     VI   ,         ,  ,     ,  ,      .

 :  ,      .  ,   ; ,     ,         ,    ,    ,      ,  .      ,  ,  , ,      ,  .

 :        .  ,   ,              ,                ,    I    .          ,   ,   ,      ,      .         ;    ,       ,         ,   ,  .




 IV.      ?


     :           ,         .   ,  .        ,     ,   ;            ,    ,   ,        .    ,   ,      V   ,   : ,   ,   .     ,       . ,   .

:  ,     ,  ,   ,      . ,  .     ,       ,    ,  I   .      ,   ,  ,     ,        ,     . ,   .    ,   ,  ,          . :         ,        ,  ,       ,      .     ,             ;      ,  V  VI   . :        ,  ,   ,     .   ,    , X   ;     ,     ,    . :           ,      .   ,    I  ,  ,     .  :      ,       , []   ;       ,       :   , ,     . ,      ,      ,    ,     .

     ,  ,           ,     ,  -   .    ,  .

.   ,  ,          ,       ;         ,       ,       ,    .      .    :         ,          .   .   :   ,  ,    ,     .     ,    .      :      .      .  , ,       ,       ,    .     :      .      .  ,      ,    .

,      , ,           ,    .  ,     : -,   , -, .  , -,      ,    ,   :     ;  :      .  ,     ,   ,   ,     -,    .    ,      ,       ,   ,      .          .   :    ,              .   : ,      ,     .   , ,   ,    ,       ;      ,     .      ,  ,     . ,   .  ,         ,   ,     . : ,   ,   ,      ,     . , ,   ,   .        ,            ,           .

   ,  . -, ,     ,  [],      ,   . ,   ,  ,    ,   .      ,   .     ,    .    ,   ,     ,    .   ,      ,    ,     ,   .   :     ,     .  ,          ,    ,        -,   ,  .

   .  :     ,   .       ,        ,    .   .   ,     ,   ,    ,   ,   ,     ,   .  :   .    .  : ,     ,   .  ,     .  ,    .     ,   ,      .       ,   ,    ,   ,     ,    ,        ,    .    .              , ,    .     ,  ,  ,     ,        .    .

 :       ,  ,   ,   ͸  . , ,     ,   ,         .  ,   ,           ,  ,         ,   ,       ,      .     ,   ,  .  : ,       . .   :     .  ,     ,  ,  .   :         . .   :     .    ,  .   :  ,       . .   ,    .    ,  ,  ;    ,  ,   ,   .   : ,      . .   :   .    ,  ,     ,  .

     .  -, ,     ,  ,   ,    ,  V   .   :      ,   ,    .       ,  ,       .  :       ,    ,             ,          .    : ,         per se   ,     .    per se   ,        ,     .     per se   ,  .     per se          ,        .   :         [].      ,    ,      .  : ,    ,   ,        ,       ,    ,   ,      ,           ,      ,      .     ,   ,      IV  VII  .

 : ,    ,    ,      .    : ,    ,    ,  I   .  ,    ,   ,      ,   . ,   ;     ,       ,    .

,     ,   ,         ,      ,    ,  ,   ,     ,     .          ,     ,      .        ,        .     .         ,      .

  .           .        .  ,       .  ,        ,        ;            .  :           .  ,   ,         ,    ,  . ,  ,          .   :     ,       ,       ,    .    ,    .     ,       ,      .      ,        ,    .       ,       ,    ,     ,   ,    ,      .        ,        .   , ,   ,  ,    ,          .             ,   .  :      denominat   . ,   denominatio   .   ,   denominat .  ,  ,      ;     ,    ,   denominat  ,    . ,    denominatio.  :         . .  ,     .  ,  ,       ,    ,    ,  ;  ,       ,    ,         ,  .

  : ,        . ,       ;     ,      ,    ,    .  :  ,          ,   ,    ;     , ,    ,   ;     ,       ,     ,     .     ,      .  :       . ,    ,    .         ,     ,   ,      .      ,   ,    .      ,  ,  .     .  :     . ,     ;      ,  .  ,     .  ,     ,      . ,        ,      ,   .  ,     ,  ,     ;        ,       .   .




 V.      ,    ?


     ,    ,   ,  ,      ,    .   ,    ,    .   ,    ,         ;  ,            ,     .     ,       ,    II       .

     . ,   ,   ,      ,    ,   .     .   ,   :  ,   ;  ,   ,  .   ,      ,   ,   ,     .   ,   , . :        ,   , ,      ,   .  ,    .   :           .   ,                . : ,   denominativum,   ,   ,  denominare   informare ,  [ ]  .     ,       ,  denominativa,   . ,   .      ,    ,    ,  ,     ,   ,       .      ,    ,    ,     . ,   .

     ,  ,           ,   ,   .       : ,         per se  per se  ,   ,   ,   .     .    per se  per se,         ,    per se  per se,  . ,        ,     ,   .     ,   ,  per se  per se,     :    ,     .       ,   .        VI   ,   ,     ,      .      II   ,  ,        ,     ,   .      VI   ,  ,     ,   .

   .    ,       denominativum   concretum  ,    ,    ,     denominativa. ,   ,           ,  .  ,   concretum  denominativum     ,    .          ,    concretum,    abstractum. ,         denominativa  ,   ,    - .  :       .  ,   ,      ,    .      . ,       ,   .     ,        ,     ,  ;       .

  :      . ,    .      ,      ;     ,         .       ,  ,    .      ,     ,     VII   .       ;      .    .




 VI.         ?


   :         .   ,  :           ,      ,      .    III   ,   ,   .      ,   ,     . ,   . :        ,      ,     .      ,     ,   ,   ,   ;     ,     . :        ,      ,     .       ,  ,   ,      ,   ,     IV   .      ,        .

     IV   ,   ,   :          .

   .  ,     per se    ,  ,      ;     per se    . ,   .  ,  ,     ,     ,       ,   ,    .   ,         . -, ,         ,     ,     ;        ,   ,     .        ,     ,  .   ,     per se  ,   ;    .      .        , ,  , .  :  ,       ,    per se  ,         per se     ;   ,       ,     .       ,     .       ,      ,   ,        .       .

,     ,     . -,  ,  ,         . -,       .   :     ,   ,     ,      ,    IV   .     ,       IV ,   ,    ,    ,     . :        ,   ,     ,   ,     ,       ,  , ,    : , , ,    .   ,    VII   ,   ,     ,       ,     .       II    ,   :   .      ,        ,    .

  :      ,      ,       ,     .   .  ,    ,     ,     ,            .        ;     .       prohaeresis   ,    prohaeresis   ,   ,   .     ,        ,    honour,     .      .        ,   .

 .  :       .  ,           ,     .       ,     .          ,     ,  ,     .  :           .        ;           ,        ,    ,        ,    ,       .     ,       ,   ,       .    ,    ,       ,     ,      ,         ,   .




 VII.     :          ?


   . ,      :               ,       ,   .   ,  .     ,        -,     ,  ,    ,    .     ,          .   ; ,   ,        .       . :     ,         ,  I     II    .           .    ,     ,   ,  ,     ,    IV   . :      ,      , II     II    .    ,     . :        .   ,      ,    I   .    ,     ,  . ,   . :        ,      , I   .        .    ,     ,   . ,   . :       ,         .       ,       ,        ,       .        ,      ,   .    . :        ,      ,      .       ,        ,  VII   .       ,   , -  . :      ,   ,      .   ,  ,    ,   ,          .  ,    :     ,     ,  ,       . ,     :        ,     . :          ,       .       ,     ,          .

     ,  :    ,   .  :               .   ,   ,      ,         ,       .

.     ,   ,  , ,  .  :     .     ,      .         . ,  .  :     .      ,   ,    ,  .    ,     .  :        .      ,        ,      ,  ,      ,   .     ,   .  :     ,     ,       ,       ,       ,    ,   .  : ,      ,       ,          .     ,    . ,       ,     ,     .          :      ,  ,   ,     ,      ,    ,    .      ,     .        ,   , ,  .          ,       , ,            .         ,       ,   -,  ,     ,   .

     :                   ,      . :     ,  ,    ,  ,    ,     .   ,   ,     .     ,         ;    ,  .   ,        :    ,          .   .  ,     .    ,     ,        .  ,     ,    -  ,    .

.   . : ,   ,    ,        ,  , ,    ,    ,           ,     I   .     ,      IV   .    :              ,    ,  .      . ,  ,   ,  .  :     ,    ,                   .     .  :    ,          ;   b   ,     .      ,         b;           b,       ,       ,    .     ,    ,    ,   ;     .      []  ,    ,  ,    ,     .   ,    II   :  -    .       ,   ,    ,      ,  ,         ,  I   .    []  ,    ,    ,    .

    ,       .           ,   .           . ,           ,    .  ,         ,     ,       ,     ,           ,            .         ,             .           .           ,   :            ; ,   ,      ,      .             .

    ,      ,  ,       ,  ,    ,   ,  ,       ,       .

     .  ,  :     .  ,        .  ,    ,      ,         .    ,       .         ,        ,           ,   .          ,    -    ,      ,  .  :           .  ,          ,    ,   ,       ,          .

 :     .   ,    ,          .      ,    ,       ,      .  ,       .  ,    ,    ,    .                   ,  .    :           ,               ,    .    :   , ,    ,   ,     ,   ,         ,      ,              :          ,            ,    .

 :     .  ,   :  ,  .       .         ,  ,     .   ,                 ,  ,      .     ,       .    ,               ,      .     ,   ,             .     ,   .    ,         ,   ,   :        -.

  :     . ,     ,        .  ,    .  ,    ,    ,   :              .     ,    ,     ,               .

 :     . ,  .         ,          ,           .     ,    II      IV   . ,      .

     ,  ,    .   ,         .

   ,    .    ,     .      ,     .        ,  ,      ,       ,    ,       .      ,     ,        ,    ,            .            ,         ,    ,   .

    . -,      ,  ,      . -,      ,  ,    .   :        ,        .       ,   .    .   :       ,      .         ,      .       :    ,   -  .

 .   ,        [ ].  ,   ,         , .  ,    ,        ,          .      ,        .




 VIII.      ?


   . ,      ,    -   .   ,  .        ,       ,   ,    ,       .    ,    ,    .  ,    ,    III   . ,   . :      ,  -   ,   ,    .     ,        ,    ,             . ,         ,         . :   ,    , , ,  ,     .  ,  -   ,   ,      ,     IV   .      . :     ,       ,  .       ,    II      IV   . ,      .

     ,  ,    .   ,         .

   ,    .    ,     .      ,     .        ,  ,      ,       ,    ,       .      ,     ,        ,    ,            .            ,         ,    ,   .

    . -,      ,  ,      . -,      ,  ,    .   :        ,        .       ,   .    .   :       ,      .         ,      .       :    ,   -  .

 .   ,        [ ].  ,   ,         , .  ,    ,        ,          .      ,        .




 IX.      ?


   :      .   ,  ,     ,     ,        ,    I   .       ,      ,    . ,   . : ,    ,    , I   .      . ,   . : ,      ,   ,   .       ,            ,    I   . ,      ,   .

     ,  :        .     ,     .

   ,   :   .   , -,          .   :       ,      I   .      ,      ,     . :        ,      ,     .    ,      ,       .  ,    ,   .         ,        ,    .      ,         .              I   .  , , ,    .     ,      ,                ,       .        II  :      ,    .   -  ,   per se.     ,       ,      ,  ;   ,          per se    .  ratio,         ,  ratio,   ,   .         ,       .           ,        .       I   ,  ,    ,        ,  , ,   ,    ,         .

  , -,          ,     ,  -       ,   -,     ,   ,    ,   .    ,   .    : ,    ,   ,  .   ,  ,    , , ,    ,  ,  ,  .     ,    ratio  ,     ratio,      ratio,  ,   ratio.

 .  :    .  ,  ,  ,     ,  ;        ,  -     ,           .     , ,     ,    ,   .  :         . ,      ,      .    ,  ,   ; , ,   ,     .        .    .  :     . ,   ,  ,   ,          ,    .         ,   ,    .     ,   ,      .     ,    ,    .    ,      ,    II  IV  .     .    .     ,  ,   ,  ,    ,   ,  .      ,       ,       .          , , ,      .




 X.    ,    ,   ?


   :   ,    ,    .   ,  ,         .   ,      ,   :       ;      ;     .    ,  ,   ,  . :          .    ,         ,     . ,  ,   ,  ,    ,   ,    .    ,   -  ratio,   . :                 , :  ,    , ,   .       ,   ,    . , ,    .

      :  ratio  ratio.

   ,   ratio  ratio. :    .     ,      .   ,   ,  ,   ,   ,  , , .  :       ,   ,     ,  ,   :    . ,  ,     ,  ,   :    .    ,    ,       . , ,    ,   .      [ ]. :     ,        .   ,   -     ,     ,        .    :  - ,     ,   ,  ,  .      :   ,  , ,  -  ;   ,  ,   ,  ,  ,  .   ,   ,   , ,   ,             .

 .  : ,       .  ,  ,    ,         .  : -     ,           .     , ,     ,    ,   .  :         . ,      ,      .    ,  ,   ; , ,   ,     .        .    .  :     . ,   ,  ,   ,          ,    .         ,   ,    .     ,   ,      .     ,    ,    .    ,      ,    II  IV  .     .    .     ,  ,   ,  ,    ,   ,  .      ,       ,       .          , , ,      .




 XI.     ?


   :     .  ,  ,    ,      ,     , I     IV   .    ,    II  ,  ,    ,   .   IV    :    ,   .     III   ,         ,      .   ,  ,    . ,   . :      ,      .  ,     . ,       ,          .   ,    V   ,      .      IV   ,      . :      .      ,  ,       .     ,   . ,      , , ,   .       ,  :         .

  :        ,      ,     .       IV       ,   ,     .

   . -,          . -,          . -,  ,         ,  ,      .   :    ,   ,       .     IV  II   .     ,      . ,           . :   ,    ,     .         ,  .      ,    ,   ,      .   :   ,   ,       .   ,      , :     ,     ,  ;    ,          . ,     ,     .   :      ,   .     II   ,   .    ,      , ,  ,      . ,         .   I  :       ,      .   ,  . ,      ,      .

.   . : ,       ,     ,       .    ,     .      :   constituere intellectum,    I   .        ,  .           .  :       ,  ,      ,    .     []  ,   ,   ,      .    ,        ,    ,   ,          ,      ,     .   ,       ,    .     -      ,   II  ,     ,    .   ,       ,  . ,       ,   ,   ,     .

  :      .   ,  ,       , ,   ,         ,        ,      ,                     .         ,   ,  ,    .   ,  ,         ,  ,   ,  ,          .  :   , ,    ,          . ,         ,        .       :      ,       .   :      . ,    ,     ,    .       ,    ,   .               .  :        .   ,           ,           .  :     .    .  ,         ,  . ,   :    .   ,      ,  .  ,         .        ,       ,  ,    .     .    .




 XII.     ?


,     .   ,  .     ,       .   ,    , I   . , ,      ,         ,       .   ,       ,     ,    ,      II   . :       ,        ,   .        ,    ,       . :         ,   ,      ,       ,        .     ,     ,   ,           ,    , ,  .        ,    I  .    . :       ,    ,        ,  ,   ,     ,  ,    III   .        ,    . ,   .

     ,  ,     .  :    ,   ,    ,   .    II     ,  ,    [] ;    verificarentur     ,          .        ,     ,    :   ,    verificantur     ,        .       II   ?  ,     ,     ,   ,  ,     ,       ,         .        ,    ,   .     II   :       ,      .   ,    II     .

  .    ,    , ,    .       ,     . ,          ,     ,    II   .            ,          .    ,   ,    ,            .  :     .   . :      , ,   .         ,    ,          ,       ,  . ,   .

,  ,         ,      .       ,     III   ,   ,        ,    ,      .     ,   ,       .       ,      ,    ,      .    :       ,        ,         .      ,   .    ,            ,     .             ,      . ,      ,       ,        .    ,     ,         .     ,    ,      .          ,     ,         ,      .               ,   ,  ,  -       ,       cogitativa.

-      ,        ,       ;  -     ,      ,      ,     .      ,   ,   ,    verificantur      .      ,    verificantur     ,          .        ,     ,    :   ,    verificantur     ,        .       II   ?  ,     ,     ,   ,  ,     ,       ,         .        ,    ,   .     II   :       ,      .   ,    II     .

  .    ,    , ,    .       ,     . ,          ,     ,    II   .            ,          .    ,   ,    ,            .  :     .   . :      , ,   .         ,    ,     ,  ,   ,  -.   .   :    .  ,     ,          ,        . ,   .            ,    . ,         ,        .  ,   ,      ,   ;       ,  ,    .   ,       . ,      .       .     ,          ,      ,         , , ,   ,   .     ,           ,      ,       ,     -   ,   ,       ,    ,     . ,   .      :         ,     ,  .  :    . ,           ,      ,    -    ,    .  :  ,       ,    ,         ,   ,     ,  .           ,       ,    ,    -   . ,   ,        , , .       ,     :     ,     .  ,      ,   .    ,      ,      ,  .  :  ,    ,        ,   ,    -   ,        ,       .     ,          ,      ,     .    .




 XIII.      ?


   :      .   ,  .     ,    ,   ,       III   .   ,     ,     ,     ,     ,   ,      . ,  . :     ,   ,      , V   .      ,  ,    . ,    . : ,   ,       ,       ,  ,      ,   ,     ,    ,  .            ,       VI   ,   ,     ,      ,     ;     ,      ,       ,     III   .   . :           .    .  ,          .           ,       . :        ,   ,         .   ,     .    :    .   ,    .

       ,       ,    ,   .    II  :   ,   ,   .

.      ,        .  ,             .   :    ,     . ,           ,   ,     ;    ,       ,    .    ,      ,       .     ,   ,   ,       ,    ,          ;      ,         ,      .     ,        ,     ,       .   ,       .        ,   ,        ,   .     ,       .      ,        , .   ,           .     ,   ,          ,   .   ,          .

  :       ,     ,   ,     ,  ,   ,    .               ,                . :  ,     ,   ,     ,    ,  ,   ,       .   ,     ;    ,  ,    III   .     . ,    ,    ,  .

      ,  ,  ,   ,     ,         .  ,    .       ,     ,   . , , ,        ,      .  ,       .        ,    :      .  ,     .   ,           ,         .   ,     ,      ,     ,   ,     ,   ,           .         ,    ,        .   :     .  ,    , -,  ,  .     ,     ,        ,    ,     ,        .   ,     ,  ,   ,       ,     .    ,        .     ,        -   .   ,       ,  .        ,     ,    ,       ,      .

 :   ,    ,    .      . :        .  :        .   :       . ,  ,      .     ,         .     III   ,          ,            supposita  successionem.     ,         .         :  ,   ,   ,    .   :     ,   ,       ,  ,     .     ,       .

         ,         ,        ,   ,      I   ,   ,          ,     ,     ;       ,            ,       ,           .  ,  ,              ,     ,        -  ,   ,  .      ,   ,         ,      ,     .           . ,         ,           , ,        .      II   ,   ,        ,     .           . ,            . ,          .

 ,  ,              .       ,      ,    . : -   ,     ,         . ,             . , , ,     ,            ,        ,      .      . , -           .    ,            ,   ,                   .      ,         ,       ,      .   ,             .        ,        . ,     .

,    :        ,      .   ,     .  ,         ,     ,   ,      .  , , ,   ,       .    :      ,         .   ,      ,     .     .  ,         ,       ,      .  ,       ,     ,  ,   ,       ,     ,        ,   . :          ,      ,               .    ,          ,   ,     .

    .       ,    .    :     .  ,     ,        ,   .    ,    .   ,  ,   ,      ,    ,  ,  ,   ,        ,     .          ,    .   ,         ,       .     IV     ,          .    :     ,   ;     ,      .      :    ,   ;  ,         ,          ,    ,     ,    ,      .    ,  .    ,      ;  ,   ,     ,     proceeding  .      ,    ,       ,    ,     ,       .     II    ,    ,         ,    .      ,          .      ,    ,       .

 .  :   ,       .  ,  ,  ly        ,      .      , .    ,      ,    ,  ly      ,   .    .  :     ,      ,    ,       ,     .   ,   :      ,     , I   ,     . :     ,     ,    ,      ,    .   ,        ,     ,    ;       ,    ,   . ,    ,     verificaretur  , , ,    ,   .        I   , ,  ,   ,   ,   .   :  ,    ,       ,  . ,   . :     ,    ,    , , ,       .   ,        ,       ,      , , ,   .        ,  :       ,    .         ,     ,       ,     .         ,        ,     .   ,    ,    ,  ,    ,        , VII   . ,   .

       ,       , : , ,  ,     ,     ,     .

   :    ,       .   ,   ly     ,   ,     ,    .     ,      .       ,      .    II    V   .  ,    . : ,   ,    ,     ,          .            ,     , I   .        ,    .    ,     ,    ,  ly      ,     ,    :     ,  ,    ,     .   :    ,    .  : ,        ,      ,    .  ,      ,     .      ,  ,   ,            , VI   .       ,         ,    .   ,    ,     ;  proceeding  ,     - ,    .




 XIV.     ?


   :      ,    .   ,  .      :    ,    ,        ,        ,      ,    ,       ,     .   ,   :      ,     , I   ,     . :     ,     ,    ,      ,    .   ,        ,     ,    ;       ,    ,   . ,    ,     verificaretur  , , ,    ,   .        I   , ,  ,   ,   ,   .   :  ,    ,       ,  . ,   . :     ,    ,    , , ,       .   ,        ,       ,      , , ,   .        ,  :       ,    .         ,     ,       ,     .         ,        ,     .   ,    ,    ,  ,    ,        , VII   . ,   .

       ,       , : , ,  ,     ,     ,     .

   :    ,       .   ,   ly     ,   ,     ,    .     ,      .       ,      .    II    V   .  ,    . : ,   ,    ,     ,          .            ,     , I   .        ,    .    ,     ,    ,  ly      ,     ,    :     ,  ,    ,     .   :    ,    .  : ,        ,      ,    .  ,      ,     .      ,  ,   ,            , VI   .       ,         ,    .   ,    ,     ;  proceeding  ,     - ,    .




 XV.       ?


  ,  ,     [],  :    ,    .        ,          ,   ,       .          . :      ,         ,      .   . ,     ,    .

  : -   ,       .       -,   ,       .

:      .  ,      :   .    :      .   .       .   ,         ,       .    .          .       VIII   ,     ,  .    ,   ,  ,    ,    , ,  ,  .     XII   ,        ,   ,     .     VII   ,     ,    ,     . , ,      . :      ,     . ,   .  ,      ,        . ,      .    III   .        , , ,    . :         ,        ,   .   ,    ,     .  ,  ,    ,    ,     ,   .      ,   ,   ,      , ,     ,     ,         .   . :  per se   .    per se:   . ,   .    I   ,  per se    .    ,      per se. , ,     . ,     . : :      . ,   supponit  ,   -.  ,   -,       ,  . , supponit  .    :     ,   .      supponit  . ,        ,   supponit  ,    verificantur  ,     .

,  ,    ,   :  .    ,    .  ,   per se     verificantur     ,    ,    .        verificantur  ,         ,  ,      .

 ,   ,         . : ,   ,     .         . ,   .  ,     ,     ,    ,   .  ,       ,    . ,      , , ,    .    ,    .

  ,    : -   . ,  ,       .  ,       . ,   -   ,      ,       ,       ,     .    ,       ,     ,        ,  ,   .    ,      ,        ,     ,   ,   .        ,     ,  ,   .    ,      .   ,  ,         ,        ,    ,    .  ,           ,      ,    .       .    ,         ,  ,     .    ,     ,     , ,    ,      .   ,   ,   ,      .   ,   ,           ,     VI   .      .

   .  :       .  ,        .     ,     ,    ,      ,    ,     ,  . , ,    . :   -      ,   ,    .     ,        .    .      ,        . : :     -. ,   -,            ,  ,  ,  .     .  , , ,      .  ,  ,       ,    ,   .       ,   :  ,   ,     . :        ,     I   .     . ,   .   ,          .  ,         im,      .  :    .  ,     ,   ,     .  :       . ,      .  ,       .  ,   ,       ,    .  :       . .  ,      . ,    ,     ,   ,       ;       ,     .     ,        ,    XII   :       ,     ,         ,        ,       .    :      .  ,   ,      ,        ,       ,      ,   .    ,  ,       ,   , .  :      .  ,      .        ,     .         suppositum,    .       ,       ,      .    ,    ,   ,      ,   .    ,   ,        ,      .   :    , , .   :    , , .        .   ,       . ,    ,   ,     ,     .   ,    IV   .     , ,       .    ,   ,      .        . , ,  ,        ,         ,            .       ,  ,   :   , , .  ,     ,     ,      IV   .  :       .  ,     ,  ,   ,    ,        ,    ,       ,     ; , ,   ,    , ,  .   ,     ,       ,        ,       ,   . ,   . : ,      ,   ,    .      ,     ,   ; ,      ,   ,  .  :         .  ,   supponit  -.   : ,     .  ,    ,   ,    -,   ,                .  :  per se    .   ,   per se   ,    ,       .  :   ,  ,     ,        .      per se,    per se           ,      I   .




 XVI.           ?


   ,       ,    :         .   ,  .  ,          ,    ,          ,         .              ,        -. ,        ,       . ,    . : ,    ,    ,    ,        ,      ,  per accidens  per se,    II  .        ,            . ,    .

      :      .

   ,         .    .  ,      verificantur      ,       .    ,  ,  ,  ,  ,    ,          ,   .   ,        per se,     ,       .    , ,    ,    -. , ,  ,  ,   ,       -,     .   ,   per accidens   per se   ,     II  .         per se ,    .  ,       ,         .    ,   ,      .        . , ,  ,        ,         ,            .       ,  ,   :   , , .  ,     ,     ,      IV   .

 :       .  ,     ,  ,   ,    ,        ,    ,       ,     ; , ,   ,    , ,  .   ,     ,       ,        ,       ,   . ,   . : ,      ,   ,    .      ,     ,   ; ,      ,   ,  .  :         .  ,   supponit  -.   : ,     .  ,    ,   ,    -,   ,                .  :  per se    .   ,   per se   ,    ,       .  :   ,  ,     ,        .      per se,    per se           ,      I   .

 .  :          .    .  ,       .  ,             ,    ,     ,      ,   -   ,     ,        .  : ,       . .  ,  ,      .  ,  ,    verificantur     ,    ,          ,    .  ,      ,     ,     ,      .       ,      ,     ,     .




 XVII.       ?


   ,  ,  , ,     . ,       .   ,  . ,    ,   ,  ,    ,   , I   .     ,       ,    ;      ,     . ,   . : ,  denominat ,      .    denominat ,    . : ,        ,   .  .       ,         ,      ,   II          . :     ,    VII   .        ,     ,  .  ,  ,  .      ,         ,       .          . :    , ,    ,   III  ,      ,   .             .  ,     ,       ,   , II   . :     , ,        .

      ,  ,          ,    .

   ,       VI     VI  ,     .   :   .       . :        .  :   ,    , IV   ,           .    , ,       ,       ,   ,  -     -  ,     ,      .     II   ,          ,        ,          ,       .      XII   :       ,        ,      .

-,  ,          .  ,  :     -  ,      ,   ,  ,     ,        .  ,      .  ,        ,   ,   . ,      ,     .

,           ,      ,      ,    .           ,       ,         .     VI   ,          .       ,      IV   ,        ,  :       .     .

 .  :         .  ,        ,             ,         ,   ,  .    verificantur  .    .    ,   ,          XII   ,  ,       ,   ,    ;                 .     ,     ,    , , , ,         .    ,       ,       .    IV  ,    ,         .      ,   ,    .    .




 XVIII.    ?


   :      ,    .   ,  .       ,           , , ,       verificantur   .      ,     . ,   .  ,  ,        ,      .     II   ,      ,        .  ,      ,     ,       .          . :    , ,    ,   III  ,      ,   .             .  ,     ,       ,   , II   . :     , ,        .

      ,  ,          ,    .

   ,       VI     VI  ,     .   :   .       . :        .  :   ,    , IV   ,           .    , ,       ,       ,   ,  -     -  ,     ,      .     II   ,          ,        ,          ,       .      XII   :       ,        ,      .

-,  ,          .  ,  :     -  ,      ,   ,  ,     ,        .  ,      .  ,        ,   ,   . ,      ,     .

,           ,      ,      ,    .           ,       ,         .     VI   ,          .       ,      IV   ,        ,  :       .     .

 .  :         .  ,        ,             ,         ,   ,  .    verificantur  .    .    ,   ,          XII   ,  ,       ,   ,    ;                 .     ,     ,    , , , ,         .    ,       ,       .    IV  ,    ,         .      ,   ,    .    .




 XIX.  ,   


   :      ,     ,     []  ,     .   ,  :  ,   ,   ,       ,   ,  , VI  .     ,       ,      ;       ,    ,    I     VIII  . :  ,    ,   ,   , II   .     ,     .      .

     ,         ,        .

,     :    ,    ,    .

      . :       . :         ,  ,      ,  diversificatur     .        , III    XII   ,        ,    ,         . -,  ,        . : ,    ,    , ,  ,     ,       , , ,   .    ,  I   ,       , I   ,  . :     ,     ,   [], .     VIII  ,  ,   ,  ,   .       ,  , ,   .     ,    .   ,     , , ,    ,   .

    , ,  ,    .  ,       . : ,      ,  , VIII  ,           .   ,       ,      .     ,   ,     ,      II   . -,  ,     ,   ,          . : ,  ,       .  .      I   ,      . ,   . -,  ,      ,      ,     . : ,    ,    ,     ,    ,  ,     ,    []     .     ,      VII  .    ,        .     ,    ,      .  ,  ,  ,     ,    ;       ,     .       ,     .

 : ,      .  ,  ,    ,       ,    .          .   : ,      .  ,       ,     ,     ,     .       ,  .  :  ,       .  ,         ,     ,  .     ,    .




 XX.     ?


   :     .  ,  .  ,     ,  ,       .       ,    ,     ,   ,   ,       ,     , II   .

     :   : ,  .

,          ,  ;     ,    ,  ,     .      ,     .             .    ,    . , ,  , ,    ,   ,     ,       ,      . :  ,     ,      ,   , I   ,  . :     ,     ,   [], .     VIII  ,  ,   ,  ,   .       ,  , ,   .     ,    .   ,     , , ,    ,   .

    , ,  ,    .  ,       . : ,      ,  , VIII  ,           .   ,       ,      .     ,   ,     ,      II   . -,  ,     ,   ,          . : ,  ,       .  .      I   ,      . ,   . -,  ,      ,      ,     . : ,    ,    ,     ,    ,  ,     ,    []     .     ,      VII  .    ,        .     ,    ,      .  ,  ,  ,     ,    ;       ,     .       ,     .

 : ,      .  ,  ,    ,       ,    .          .   : ,      .  ,       ,     ,     ,     .       ,  .  :  ,       .  ,         ,     ,  .     ,    .




 XXI.        ?


   :         .  ,  .          ,     ,  ,   .   ,        ,    II   .   ,      , I   .     ,   . :     ,     ,         ,      .   ,       ,     :  ,      ,    .    .

   ,        ,   .       .

.  ,   , ,         ,         ,  .      ,   .        ,     ,   ,   ,      ,    ,          ,   ,   .           ,       .         ,      ,    II     IV    . :   ,    ,     ,           ,  ,  .

,      ,         . : ,      ,  ,        ,     ,       .        ,     .   ,   ,  ,      ,     . :        ,     ,  ,      ,    ,     II   .  ,       , VI  .   ,        .  ,     ,   ,      ,   ,     .

 .  :        .  ,                ,     II   ,      [],    .       ,       ,      .      ,    [],                ,          .    ,       ,       ,        .        ,   ,   ,   ,     .     II  :     ,    .




 XXII.         ?


   :         .  ,  . ,   ,      ,      :   ,     . ,       .     ,    II  ,   ,        .    . :           III   .     ,    ,    . :     , VI  ,  ,    per se  .    ,   V   ,  ,   ,       . ,   .

      .

.        ,      ,     ,  ,    ,   .         . -,     ,        ,    VIII    X   . -,      ,          ,  ,   III            . :   ,     ,      ,    ,       .       V   .

,    ,          .     :          ,      ,     .   ,              ,        .        ,    ,     .  :            ,       ,        ,         . :     ,             .   ,  ,     -,      ,    .  ,    . -,  ,           .     : ,    ,      ,  ,     ,           .      ,      III   ,   ,         . , ,          .               .                    V   .

 .  : ,      .  ,    ,  ;   ,  .  ,    .  ,   .     ,  .        .   :     .    ,       .          ,  .  :     .  ,    ,    ;   ,  .  ,    ,    .  ,    :  ,         .    ,          .    .




 XXIII.           ?


   :           .  ,  .      ,      -  .     I   ,       .       . , ,   . :     ,  ,   . ,       .    II   .  ,      . ,   ,   . :     , ,     , -   ,     .

      ,   ,     .

   ,      . -, -   , ,   ,   ,   .      ,     ,   .    .    :  ,   ,  ,   ,         .    , ,   ,   ,  ,   . ,   ,   . -, -      ,      []   ;   ,   .    :  -  ,    ,  I   .                     . ,     [] ,   ,       ,  ,     II  . -, -             ,  ,   ,  ;     -  .     :   ,   ,   ,    .   .  ,       ,      ,   ,    . . -, -      ,    ,     ,           -,   ;   ,   .    :  -   ,     ,     ,      I   .    ,         -,   ,     ,  ,   . ,  ,   .

     ,   -   ,    .          ,      ,     ,    ,   .     ,    ,   ,    ,  .    .




Incipit Liber Quartus.





Quaestio I. Utrum ens de ratione ad decem genera contrahatur.


VERTITUR circa hunc quaesitum. Primo, quia Aristoteles dicit in principio, utrum unum ens sit unius rationis ad decem praedicamenta. Et intelligo per rationem non quidditativam definitionem, quia ens non habet definitionem, quia non habet genus, sed intelligitur ratio pro conceptu simplici et distincto, ita quod cognoscatur ens ratione simplici et indivisibili, et distincto conceptu a conceptu decem praedicamentorum, qui quidem est communis ad decem praedicamenta. Et hoc est quod alii dicunt per alia verba, utrum ens habeat aliquam rationem, vel aliquam unitatem praecise distinctam circumscripta unitate decem praedicamentorum. Et arguitur primo quod sic. Illud quod est obiectum unius potentiae cognoscitivae est unius rationis. Et haec est manifesta ex II De anima, ubi dicit Aristoteles, quod potentiae distinguuntur per obiecta, et unitas potentiae est ex unitate obiecti: sed ens est obiectum unius potentiae, ut intellectus, ut communiter dicitur. Ergo etc. Item subiectum de quo est una scientia est unitas rationis, quia unitas formalis scientiae est ex unitate formali obiecti, ut patet I Posteriorum. Sed ens est subiectum unius scientiae, quia metaphysica, ut patet in principio huius quarti. Est scientia quaedam quae speculatur ens inquantum ens. Ergo est unius rationis.

Item illud est unius rationis ex quo constituitur prima dignitas, quia prima dignitas est una propositio, et non est una ex suppositione, sed non esset una propositio nisi termini essent univoci et unius rationis. Sed ex ente constituitur prima dignitas quae est: non contingit simul idem esse et non esse. Quod haec sit prima dignitas, habetur IV huius.

Item si ens non esset unius rationis ad decem praedicamenta, tunc prima dignitas esset distinguenda, quod est falsum, cum sit absolute concedenda. Consequentia patet, quia multiplex est distinguendum, cum multiplex obnubilet et obumbret intellectum, I Caeli et Mundi. Item si ens non esset unius rationis, tunc genus praedicaretur per se de differentia, hoc est falsum, III huius et VI Topicorum. Consequentia probatur, quia dicendo rationale est ens, ista est per se. Aut ergo ens praedicatur pro accidente, aut pro substantia, aut sub ratione communi distincta ab utraque. Non potest dici quod praedicetur sub ratione accidentis, quia haec est falsa: rationale est accidens. Si praedicatur sub ratione communi, habetur propositum, quod sit unius rationis. Si dicas quod praedicetur sub ratione substantiae, cum substantia sit genus, praedicabitur per se de differentia. Item illud quod est primum causatum a causa maxime una est unius rationis, quia causa et causatum debent proportionari, ex quinto huius et II Physicorum. Sed ens causatur a causa maxime una, ut a Deo. Nam primum rerum creatarum est esse, ut capitur ex libro De causis.

OPPOSITUM vult Aristoteles in Praedicamentis et hic circa principium huius quarti, ubi dicit: Ens quidem multis modis dicitur, sed ad unum et ad unam naturam aliquam non aequivoce, sed ens dicitur multipliciter in attributione ad unum, sicut salubre dicitur esse ad sanitatem. Modo si esset unius rationis, non diceretur multipliciter. Hoc idem vult Commentator exponens Aristotelem, qui dicit quod ens non dicitur univoce, sed analogice. Unde etiam dicit quod ens significat essentiam rei, et significat unumquodque decem praedicamentorum. Hoc idem vult Porphyrius dicens: Si quis autem omnia praedicamenta entia nuncupabit, hoc erit equivoce et analogice.

NOTANDUM quod de ista quaestione est una opinio quae dicit quod ens est unius rationis et simplicis conceptus tertii primo distincti a ratione substantiae, qualitatis et quantitatis et aliorum praedicamentorum. Unde voluit quod sicut distincte possunt concipi animal ab homine et asino, sic ens possit concipi conceptu simplici et distincto a quolibet praedicamento, scilicet qualitate, substantia, quantitate. Et hoc ipsi probant rationibus praeinductis, et addunt unam rationem. Illud quod habet unum modum essendi, vel unum apparentem in substantia et accidente, potest esse unius rationis in substantia distinctae et simplicis a substantia et accidente: quia ratio una accipitur ab uno modo essendi. Quae ergo conveniunt in uno modo essendi et apparenti possunt concipi uno conceptu simplici et indivisibili. Sed ens est huiusmodi. Dicunt enim quod ens habet unum modum essendi in substantia et accidente, scilicet esse formaliter, quia substantia est ens per se formaliter, sicut accidens est ens per se formaliter, ut quantitas et qualitas. Quamvis enim accidens sit per ipsam substantiam subiective et materialiter, tamen non est per ipsam substantiam formaliter, ita quod ipsa substantia sit formale principium per quod ipsum est accidens, immo seipso, quod non aliquo alio accidens est formaliter. Et ab isto uno modo essendi communi potest sumi unus conceptus intellectualis diversus a conceptu substantiae propriae et a proprio conceptu ipsius accidentis. Et addunt isti quod quamvis ens sit unius rationis simplicis ad decem praedicamenta, tamen ratio entis per prius et principalius participatur a substantia quam ab accidente. Et dicunt hoc bene esse conveniens, quia caliditas quae de se est unius rationis ad omnia calida per prius participatur ab uno calido quam ab alio, sicut ab igne absolute et per essentiam, ab aliis autem secundum quid et participative. Similiter magis participatur a ferro ignito quam a stupa. Sic dicunt in proposito quod licet sit unus modus essendi in quo omnia entia conveniunt, et a quo intellectus accipit unum conceptum simplicem, tamen habet se diversimode ad ista, quia per prius participatur a substantia et per posterius ab accidente. Et per hoc dicunt solutas esse omnes auctoritates Aristotelis et Commentatoris. Ista opinio est contra Aristotelem expresse IV huius, quod ens dicitur multipliciter, et exemplificans multiplicitatem entis exemplificat de salubri, quod dicitur secundum diversas rationes de medicina, exercitio et aliis, ut patet ibidem. Unde entia non dicuntur univoce, sed multipliciter et ad unum attributive. Et si multipliciter dicatur, non tamen propter hoc alterius scientiae est speculari ipsum, sed unius scientiae. Sicut ista opinio est contra Commentatorem IV huius, ubi dicit ens quod significat essentiam rei significare unumquodque decem praedicamentorum multipliciter. Modo quod significat multipliciter non significat secundum unam rationem. Sed ens est huiusmodi. Ergo etc. Item est contra Aristotelem V huius, ubi distinguit ens secundum se in decem praedicamenta tanquam in decem significata, ut vult Commentator ibi exponendo. Sed illud quod dicitur de pluribus secundum unam rationem non distinguitur in ea tanquam in significata, sed dividitur in ea tanquam in partes subiectivas, ut animal non distinguitur in species subiectivas in significata, sed tanquam in partes subiectivas. Ista opinio etiam est contra rationem. Quod esse formaliter sit modus essendi a quo sumitur conceptus simpliciter, hoc est impossibile. Et hoc probatur: quia modus essendi a quo accipitur conceptus debet differre essentialiter a subiecto eius et a quolibet supposito, ut sentire, a quo accipitur conceptus animalis, secundum eos differt ab animali essentialiter et a quolibet supposito eius. Et sic modus essendi a quo accipitur conceptus debet differre a significato termini et a quolibet supposito eius. Sed esse formaliter est idem cum ente essentialiter, quod patet, quia esse formaliter substantiae est idem formaliter cum ipsa substantia, et similiter esse formaliter accidentis est idem essentialiter cum accidente, ut istimet concedunt. Nihil autem est modus essendi sui ipsius. Unde sicut substantiae et accidentis non est unus modus essendi communis et unus substantiae et accidentis, sic esse formaliter non est modus essendi communis et unus substantiae et accidentis. Et confirmatur: significatum termini essentialiter non praedicatur de modo essendi a quo sumitur ratio ipsius termini, ut animal non praedicatur essentialiter de isto modo essendi qui est sentire, a quo sumitur ratio animalis, et sic de aliis. Sed ens praedicatur essentialiter de esse formaliter, quia iste modus essendi, scilicet esse formaliter, est ens vel non ens. Si non ens, hoc est ridiculum, quod ratio non entis, immo quod ratio intelligendi entis sumatur a non ente. Si autem est ens, tunc ens praedicatur essentialiter de modo essendi a quo accipitur ratio entis, quod videtur impossibile.

Dicendum est ergo ad quaestionem aliter: quod ens non est unius rationis simplicis, sed distinctae essentialiter a rationibus decem praedicamentorum. Secundo dicendum quod ens ad decem praedicamenta non est pure equivoce. Tertio dicendum quod ens ad decem praedicamenta est analogum.

Ratio primae conclusionis: Si ens esset unius rationis simplicis, tunc oporteret quod illa ratio sumeretur ab uno modo essendi communi, ut ipsi volunt, vel ab una quidditate communi, ut alii volunt. Et haec est manifesta per sufficientem divisionem. Aliter enim ista ratio esset ficta, nisi esset unus modus essendi vel quidditas in quo ista convenirent. Sed neutrum est dare, quia non est aliquis modus essendi communis sufficiens a quo sumitur ista ratio. Quia si esset aliquid, hoc esset esse formaliter, sed hoc non potest esse, ut prius probatum est, quod nihil potest esse modus essendi quin differat a significato termini. Sed esse formaliter in substantia est idem cum substantia, similiter esse formaliter in qualitate, et sic de aliis, quia substantiam esse formaliter et esse formaliter idem est, IV huius et I Perihermenias, quia nihil differt dicere hominem ambulare et ambulantem esse; sic nihil differt substantiam esse et substantiam entem, et qualitatem esse et qualitatem entem. Et confirmatur: modus essendi a quo accipitur conceptus alicuius termini communis debet competere cuilibet contento sub illo termino. Sed hoc non potest esse de ente quoad esse formaliter. Ergo non est modus essendi a quo accipitur ratio simplex et indivisibilis entis. Maior patet per inductionem, quia sentire, a quo accipitur conceptus animalis, competit cuilibet animali. Similiter ratiocinari, a quo accipitur ratio hominis, competit cuilibet homini. Minor patet, quia hoc non potest esse in modo essendi entis qui est esse formaliter. Unde si esse formaliter esset modus essendi a quo sumitur ratio entis communiter, tunc esse formaliter esset modus essendi cuiuslibet entis, et hoc non potest esse, quia esse formaliter aut est ens aut nihil. Si nihil, pro nihilo relinquatur. Si est ens, vel illud ens habet alium modum essendi, vel idem est modus essendi sui ipsius. Sed non potest esse idem modus essendi sui ipsius. Si habet alium modum essendi ab ipso, vel iste modus essendi est ens vel nihil, et sic proceditur in infinitum, quod est inconveniens. Tunc probatur secunda pars minoris principalis: quia illa ratio communis non potest accipi ab una communitate communi ad substantiam et accidens, quia nulla est quidditas indifferens ad substantiam et accidens. Ergo relinquitur conclusio principalis, quod non potest accipi unus conceptus simpliciter entis prius distinctus a decem praedicamentis, quia si poneretur, tunc esset figmentum. Et dicitur simplex conceptus, quia bene potest accipi unus conceptus aggregatus ex omnibus decem praedicamentis.

Item si ens esset unius rationis distinctae etc., tunc conceptus praedicamentorum decem non essent primi et simplicissimi. Non quidem essent primi, quia postquam est alius conceptus primus, scilicet ipsius entis, ipsa non essent prima, quod est contra Porphyrium: prima genera rerum sunt tanquam decem prima principia. Nec etiam essent simplicissimi, quia conceptus inferioris est compositus aliquo modo ex conceptu superiori. Unde si tunc ens haberet conceptum communem, tunc decem generalissima essent ex illo composita. Haec autem ratio non multum est evidens, quia supponit unum quod forte est aeque dubium vel magis, scilicet quod conceptus inferioris sit compositus ex pluribus conceptibus, quod multi negant.

Item si ens esset unius rationis ad substantiam et accidens, tunc esset genus ad decem praedicamenta, quia quod praedicatur de pluribus essentialiter et secundum unam rationem, hoc est genus. Nec valet si dicatur quod illa ratio per prius participatur a substantia quam ab accidente, ita quod inaequalitas participationis impediat univocationem. Similiter enim diceretur quod ratio animalis per prius participatur et invenitur principalius in homine quam in aliis speciebus, et ultra duae species eiusdem generis ad invicem comparatae non possunt esse aeque perfectae, nec equaliter habere rationem illius generis. Et sic si participatio alicuius modi essendi secundum magis perfectum et minus perfectum impediret univocationem, qualiter tunc animal esset univocum ad hominem et ad alia animalia, cum homo multo perfectius participet sensum omnibus aliis animalibus. Praeterea ista participatio est figmentum: quia nihil participat seipsum, quia participare est participati rationem capere. Sed esse formaliter in substantia est idem quod substantia, et in quantitate quantitas, hoc ipsimet dicunt, quia quantitati quod esse et essentia sunt idem.

Ratio secundae conclusionis est: si ens esset equivoce ad decem praedicamenta, tunc de ipso non esset una scientia, quia de praedicamento equivoce non est scientia, ut vult Commentator IV huius, quia equivoce non sunt praedicamenta essentialia quae ponuntur in definitione eius, nec ipsum ponitur in definitione aliorum. Sed hoc est falsum, quia de ente inquantum ens est una scientia, ut patet IV et VI huius.

Ratio tertiae conclusionis: Illud quod significat diversa secundum diversas rationes ordinatas, hoc est analogum, ita quod quaedam eorum attribuuntur uni. Sed ens est huiusmodi, quia significat decem praedicamenta secundum diversas rationes ordinatas secundum prius et posterius. Quia significat substantiam secundum unam rationem quae est per se existere, et illam significat per prius, et per posterius significat accidentia secundum alias rationes, ut esse in subiecto vel secundum rationem mensurae ut informantis etc. Et omnia accidentia attribuuntur uni substantiae et subiecto. Notandum, sicut dicit Commentator, quod triplex est analogia. Quaedam est ad unum subiectum, sicut secundum hanc analogiam omnia attribuuntur substantiae ut subiecto, ut vult Commentator. Et hoc debet intelligi quoad impositum nominis: quia ens non fuit impositum ad significandum aliud per prius nisi sub ratione subiecti. Tamen ex natura rei accidentia possunt habere attributionem ad substantiam ut ad finem. Quaedam analogia est ad unum finem, sicut omnia salubria attribuuntur ad sanitatem ut ad finem. Tertia analogia est ad unum efficiens, ut omnia medicabilia attribuuntur uni, ut medicinae tanquam efficienti. Unde haec videtur esse intentio Aristotelis quod ens sit analogum, quia assimilat ens salubri et medicabili, quorum quodlibet est analogum. Unde habent attributionem ut ad substantiam et principaliter ad Deum, quia ab ipso dependet caelum et natura.

Notandum quod contra istam positionem sunt difficultates. Prima est: omne commune quod potest esse notum et certum de aliquo, de quo nullum suorum inferiorum est notum et certum, est alterius rationis simplicis ab unoquoque suorum inferiorum. Quia si aliquod commune non differret re nec ratione a suis inferioribus, tunc de quocunque illud esset notum et certum, oporteret etiam aliquod inferiorum suorum vel significatorum esse notum, sicut quia canis dicitur secundum diversas rationes de latrabili, sidere et pisce, et differt ab istis secundum unam communem rationem, ergo omne de quo cognoscitur quod sit canis cognoscitur esse stellam vel latrabilem vel piscem. Sed ens potest esse notum de aliquo et certum, de quo non est certum quod sit substantia nec quod sit accidens, quia quidam antiqui cognoverunt et crediderunt firmiter quod lumen sit ens, et tamen dubitaverunt utrum sit substantia vel accidens, sicut patet II De anima. Similiter dicitur quod aliqui cognoverunt animam esse ens, et tamen ignoraverunt eam esse substantiam vel accidens. Et hoc est quod alii arguunt sub aliis verbis: unus et idem conceptus non potest esse certus alicui et dubius simul de eodem, quia ista sunt contradictoria, quod aliquis conceptus sit certus et dubius simul de eodem. Sed conceptus entis est alicui dubius, immo alicui certus, cui dubius, ut patet ex dictis. Et confirmatur per experimentum. Videmus enim quod si quaerat puer a puero vel a rustico utrum vestis sit ens, respondetur quod sic. Et si quaeratur ab eo utrum sit substantia vel accidens, nesciet respondere. Quod non est propter aliud nisi quia ens est alterius rationis simplicis a substantia et accidente.

Item ista propositio est vera: substantia est prius ens et perfectius accidente. Vel ergo ibi sumitur ens pro substantia, aut pro accidente, aut pro ente in communi sub ratione tertia. Haec est vera per sufficientem divisionem. Si dicas quod sumatur pro substantia, hoc est inconveniens, quia tunc erit sensus quod substantia est prius substantia quam accidens sit substantia. Si vero sumatur pro accidente, adhuc est magis inconveniens, quia tunc erit sensus quod substantia prius erit accidens quam accidens, quod est impossibile. Si tertio modo capiatur ens, habetur propositum. Ergo relinquitur quod ens capiatur pro ratione communi et conceptu simplici, qui nec est conceptus substantiae nec accidentis. Et haec ratio videtur multum apparens, et reputant eam aliqui demonstrativam.

Item quod praedicatur de substantia et accidente, et non per rationem substantiae nec accidentis, oportet quod praedicetur de eis per rationem communem simplicem, vel oportet quod praedicetur per nullam rationem. Haec est manifesta per sufficientem divisionem. Sed non potest dici quod praedicetur per nullam rationem, ut per se patet. Ergo praedicatur per rationem aliquam. Et de accidente non praedicatur per rationem substantiae, nec praedicatur de substantia per rationem accidentis, ut dicatur substantia est ens per rationem accidentis. Ergo praedicatur per rationem communem et simplicem distinctam a rationibus horum.

Item unitas rationis et conceptus in ente non negatur nisi quia ens non dicitur formaliter de substantia et accidente, sed propter hoc non negatur. Ergo etc. Maior est manifesta, quia sanum negatur esse unius rationis ad omnia sana, quia non formaliter dicitur nisi de sano in animali. Et sic unitas rationis in ente non negatur nisi quia ens non dicitur formaliter de omnibus. Minor patet, quia ens praedicatur formaliter de omnibus entibus, ut substantia est ens formaliter. Similiter quantitas est ens formaliter, et sic de aliis.

Item tota multitudo entium potest concipi uno conceptu, quia possum formare unam propositionem, scilicet quod tota multitudo entium est extra nihil. Vel ergo uno conceptu concipio istam propositionem, vel pluribus, et hoc quoad totam multitudinem, ita quod tota multitudo entium concipiatur uno conceptu vel diversis. Si uno conceptu, habetur propositum. Si diversis, ergo infinitis conceptibus, quia infinita est multitudo entium. Sed hoc est falsum.

Ad primam difficultatem dicunt aliqui quod si aliquis cognoscit de aliquo quod sit substantia vel accidens sub disiunctione, licet non sit necesse quod sciat determinate ipsum esse substantiam vel accidens, illud non videtur sufficere. Quia si determinate cognoscitur aliquid de aliquo sub ratione entis, et non cognoscitur determinate de eo sub ratione substantiae et accidentis, oportet quod ratio entis sit alia ab utraque illarum rationum. Unde dicatur quod ratio entis sit eadem cum ambabus rationibus, scilicet substantiae et accidentis. Et ideo dicendum est aliter, concedendo maiorem et negando minorem. Immo credo quod quicunque cognoscit certitudinaliter aliquid esse ens, concipit ipsum determinate conceptu substantiae vel determinate conceptu accidentis. Et cum dicitur quod aliqui scientes lumen esse ens nesciebant ipsum esse substantiam vel accidens, dicendum quod hoc non est pro tanto quod intelligant lumen intellectu aliquo qui non sit intellectus substantiae nec intellectus accidentis. Immo necessario conceptus quem habent de lumine secundum rei veritatem vel erit conceptus substantiae, ita quod non accidentis, vel conceptus accidentis, ita quod non substantiae. Nam illis intellectus vel repraesentabit ens per se subsistens, et sic erit intellectus substantiae, vel repraesentabit ens inexistens alteri, et sic erit conceptus accidentis. Quod autem ipsi nesciunt dicere utrum sit substantia vel accidens, hoc fuit pro tanto quia nescierunt quid nominis substantiae et accidentis. Sed si scivissent quid dicitur nomine substantiae et accidentis, statim cognovissent ipsum lumen esse accidens, et quod concipiebant ipsum ut accidens esse. Et similiter intelligatur de anima.

Ad alia: quando arguitur unus et idem conceptus etc., conceditur quantum est ex parte rei conceptae. Et tu dicis quod conceptus entis etc. Dicendum quod falsum est inquantum est ex parte rei et conceptus, quia quicunque concipit aliquam rem, concipit eam vel conceptu substantiae vel accidentis. Et non potest esse conceptus unus abstractus ab his. Ad probationem de puero, dicendum quod hoc ignorat puer, et tamen non est ex parte substantiae vel conceptus eius, sed hoc est et provenit ex ignorantia quid nominis, quia ignorat quid nominis substantiae et accidentis. Ergo attribuit sibi nomen entis, quod est magis notum. Unde proceditur ita longe a proposito. Et quare non immediate accipitur quod totum ens est extra nihil? Unde dicendum quod tota multitudo entium est extra nihil non est una propositio, sed plures, ut ens est extra nihil, quia substantia est extra nihil, et quantitas est extra nihil, et sic de aliis. Et cum dicitur, cum debet formari propositio subiectum debet concipi uno conceptu, dicendum quod per istud probaretur quod canis sit univocum, quia canis est extra nihil, ergo debet concipi uno conceptu simplici. Sed hoc est falsum. Unde haec est falsa secundum plures interrogationes ut unam. Unde non concipitur uno conceptu simplici et indivisibili eius, sed pluribus conceptibus vel uno conceptu composito, et secundum analogiam ad unum, ut dictum est prius.

PER haec ad rationes. Ad primam: obiectum unius potentiae cognoscitivae etc. Dicendum quod non oportet quod obiectum potentiae sit unius rationis simplicis, sed sufficit esse unum unitate analogiae et attributionis. Et tu dicis quod ens est obiectum intellectus. Conceditur. Et hoc sufficit ad obiectum et ad eius unitatem. Aliter posset dici quod obiectum potentiae intellectivae est duplex. Uno modo dicitur obiectum primum primitate principalitatis, et hoc est unius rationis univoce, et est substantia. Alio modo est primum primitate communitatis, quod scilicet commune est per praedicationem ad omnia per se intelligibilia, et hoc est ipsum ens, et ad hoc sufficit unitas analogiae. Tamquam ista solutio non est multum cauta, quod substantia sit univocum ad omnes scientias, tam corruptibiles quam incorruptibiles, quod est obiectum intellectus principalitate et dignitate. Similiter lux quod sit univocum ad lucem corruptibilem et incorruptibilem, quod est obiectum primum naturaliter vel tempore, sicut patet VII huius. Sic etiam substantia prius naturaliter est substantia quam accidens sit accidens, et hoc non est inconveniens. Similiter cum dicitur quod substantia est ens nobilius accidente, forte intelligendum est quod ipsa substantia nobilius est substantia quam accidens sit accidens. Et hoc est verum aliqualiter. Nam ipsa substantia est sic substantia quod in essendo substantiam non dependet ab accidente, nec unitas secundum speciem specialissimam, nec unitas secundum genus univocum, sed sufficit unitas analogiae. Modo ipsum ens bene est unum secundum analogiam, quia praedicatur de decem praedicamentis, et novem praedicamenta reducuntur ad unum primum ens, quia ad substantiam tanquam ad subiectum, non tanquam ad unum efficiens aut finem, ut dicit Commentator. Et loquitur de substantia materiali, ut puto. Nam omnia accidentia, immo etiam omnes substantiae alicui attribuuntur uni substantiae immateriali, ut fini, scilicet ipsi Deo, vel etiam ut agenti, ut vult fides et veritas. Quae autem sit unitas scientiae, ad quam sufficit unitas subiecti secundum analogiam, hoc est inquirere utrum sit unitas secundum speciem specialissimam, ita quod omnes habitus scientifici qui habentur de ente et primis partibus entis sint idem secundum speciem, aut sit unitas secundum genus, aut secundum analogiam solum, et visum est aliqualiter in praecedentibus. Et ideo ad praesens dimittatur.

Ad aliam rationem: Ille terminus est unius rationis etc. Conceditur, unius rationis analogice et secundum attributionem, sed non oportet quod sit unius rationis univoce. Unde etiam primum principium non est una propositio composita, et alia principia complexa, ita quod conveniant in eo tanquam in uno univoco, sed sufficit quod in uno analogo, quia non contingit simul esse et non esse, tamen valet: non contingit idem simul esse substantiam et non substantiam, et non contingit idem simul esse quantitatem et non quantitatem, et sic de aliis. Et tu dicis quod prima propositio non est ex suppositione nota. Dicendum quod hoc debet intelligi quod primum principium non debet esse notum ex aliquibus aliis propositionibus praesuppositis et notioribus ipso, ex quibus concludatur. Tamen non negatur quin ad eius veritatem requiratur veritas suarum partium, et etiam cognitio terminorum.

Ad rationem aliam: Si esset ens unius rationis etc. Dicendum quod non oportet. Et tu dicis quod omnis multitudo est distinguenda. Dicendum quod duplex est multiplicitas. Quaedam enim est multiplicitas inordinata, in quibus falsitas permiscetur cum veritate, et potest permisceri. Alia est multiplicitas rerum ordinatarum, in qua falsitas non potest permisceri cum veritate. Modo prima multiplicitas est distinguenda, verbi gratia: Canis currit. In ista multiplicitate, quia est inordinata, falsitas potest permisceri veritati, quia uno modo est vera pro latrabili. Alio modo pro pisce est falsa, vel pro stella. Sed multiplicitas secundo modo vel ordinata dicta secundo modo non est distinguenda, quia ibi non potest veritas permisceri falsitati, immo falsitas permisceri veritati, ut ens est ens, idest substantia est substantia. Unde ibi est ex natura rei quam formalitatem non est necessarium sororum pura veritas rerum ordinatarum, ut impossibile est idem esse et movere intellectum. Licet terminet actum intellectus, unde ipse dicit quod sit magna differentia inter movere intellectum et terminare non esse, scilicet substantiam et non substantiam, quantitatem et non quantitatem, et sic de aliis. Et tu forte dices: quicquid praedicatur vel praedicatur univoce, vel equivoce, vel denominative: lectus, non tamen potest movere intellectum, ut relationes et ex praedicamentis, sed non praedicatur equivoce, ut patet ex dictis, non etiam denominative, ergo univoce. Dicendum quod ens sunt formalitates quaedam terminan actum intellectus, non praedicatur pure equivoce, sed analogice. Et istum modum non tamen movent intellectum.

Secundo ipse praemittit dicendi Aristoteles comprehendit sub equivoco per diversitatem rationum quam habet ipsum analogum, et de tali quod negatio potest comparari ad duplicem affirmationem, quarum unam necessario praesupponit, alteram destruit et excludit, ut homo non est asinus comparatur ad duas affirmationes, quarum una est homo est homo, et illam praesupponit, quia pro tanto homo non est asinus, quia homo est homo. Et bene est scientia, ut Aristoteles vult IV huius, ubi dicit: non enim solum eorum quae secundum unum dictorum et unius scientiae speculari, sed eorum potest comparari ad hanc: homo est asinus, et illam destruit. Tum quia pro tanto homo non est asinus, quia homo est homo. Et quae ad unam naturam. Et forte iterum dices quo prima propositio est una. Dicendum quod est una unitate analogiae, sed non est una unitate unius generis univoci.

Ad aliam: si ens non praemittit quid sit distinctio secundum formalitatem, dicendum non esset unius generis etc. Conceditur quod genus praedicatur per se de differentia, capiendo genus pro aggregato ex forma generali et speciali, et de hoc visum est sufficienter III huius. Quod est non identitas aliquorum primo modo dicendi per se, unde quaecunque sibi invicem non sunt eadem in primo modo dicendi per se sunt distincta formaliter, ut homo et risibile. Ubi disputabatur illa quaestio, ibi quaeratur solutio, quia ad praesens omittitur.

HIS praemissis respondet ad quaestionem. Primo quod negatio. Ad aliam: illud quod est principium causatum etc. Dicendum quod in illa propositione prima rerum causatarum non habet distinctam formalitatem ab illa affirmatione quam supponit. Secundo dicendum negationem habere distinctam formalitatem ab affirmatione quam non supponit, sed quam destruit. Tum etiam non accipitur esse, prout est esse commune per praedicationem ad substantiam et accidens, sed sumitur ibi esse pro esse alicuius determinati entis, quod immediate se habet ad primam causam, cuiusmodi est nobilissima intelligentia, puta ipsum Deum. Unde secundum aliquos vult dicere iste auctor quod in ipso primo causante idem est suum esse et sua essentia. Unde sicut essentia primi causati est primum causatum, sic est ipsum. Supponit, quia homo non est asinus, non potest concipi sine homine, quod est subiectum affirmationis, quia ad propositionem requiritur subiectum et praedicatum. Sed idem est virtualiter: homo est homo et hominem esse. Unde nunquam aliquis homo conciperet quod homo non sit asinus nisi simul conciperet quod homo est homo vel hominem esse, quod idem est.

Ratio secundae conclusionis: Illa habent distinctas formalitates ad invicem quorum unum dicit perfectionem, alterum imperfectionem. Et illam accipit pro manifesta. Sed negatio et affirmatio quam excludit et destruit negatio sunt huiusmodi, quia homo non est asinus dicit perfectionem in homine, sed homo est asinus dicit imperfectionem in homine. Item illa habent distinctas formalitates quae non sunt sibi invicem eadem in primo modo dicendi per se, ut homo non est asinus et homo est asinus. Per hoc ipse respondet ad rationes. Omne quod habet distinctam formalitatem. Conceditur, et negatur minor, quia homo est asinus et homo non est asinus habent esse conceptibile et intelligibile distincte, licet sit una vera et alia falsa. Ad probationem: ens pro obiecto intellectus. Ipse dicit quod ens ibi accipitur secundum totum ambitum analogiae ad aliquod principium, et sic est obiectum intellectus, et non negationes et privationes, licet non sint ens primum, tamen non subterfugiunt ens in tota sui latitudine, et sic comprehenduntur sub analogatis. Et per hoc dicit esse solutam aliam confirmationem. Ad aliam rationem cum dicitur: omnis formalitas etc. Dicit quod verum est quantum est ex parte intellectus. Ad minorem dicit quod verum est ex parte rei, quod non habet aliquid positivum, tamen ex parte intellectus potest habere formalitatem distinctam, scilicet quod est distincte conceptibilis, ut homo non est asinus distincte concipitur ab ista: homo est asinus. Ad aliam: si ita esset etc. Ipse dicit licet de quolibet affirmatio et negatio, et de nullo simul verae vel falsae. Item quod non habet formam non habet formalitatem, sicut quod non habet materiam non habet materialitatem, per convenientem similitudinem. Sed negatio non habet formam, ut omnes concedunt. Ergo.

IN oppositum arguitur: illa videntur habere distinctas formalitates, quorum unum remanet in aliquo, in quo non remanet reliquum. Haec est manifesta per se. Sed negatio manet in aliquo, in quo non manet affirmatio, ut homo sit parum et debilis entitatis nisi sicut potentia passiva. Et per speciem hominis. Et addunt isti quod intellectio non entis, ut non hominis, causatur ab ente, quia eadem species, scilicet hominis, immo entis hominis ducit in cognitionem hominis et in cognitionem non hominis, tamen diversimode, quia illa species primo ducit in cognitionem hominis et posterius in cognitionem non hominis. Et dicunt hanc esse intentionem Aristotelis I et III De anima, ubi dicit quod privatio cognoscitur per habitum, et negatio affirmatione, quia rectum est iudex sui et obliqui. Ista opinio non videtur valere. Quia si negatio vel non ens posset ita intelligi quod nihil positivum ei responderet in re, tunc ista intellectio vel causaretur ab ente vel non ente, per sufficientem divisionem. Non causatur a non ente, quia non ens nihil causat, et hoc est per se notum. Similiter intellectio non entis non causatur ab ente, quia ipsum ens causat intellectionem entis. Ergo idem non causat intellectionem non entis, ita quod idem hoc causaret intellectionem hominis et non hominis, quia idem non est causa oppositorum in eodem genere et per se. Etiam quod dicunt quod eadem species entis ducat in cognitionem entis et non entis per prius et posterius non valet, quia si intellectio entis esset per unam speciem secundum prius et posterius, hoc esset propter ordinem hominis ad non hominem, ita quod ordo esset causa istius, qui ordo est inter hominem et non hominem. Sed hoc non valet, quia ordo non est nisi inter res, quia respectus ad nihil non est nisi nihil. Ergo non potest esse ordo inter ens et non ens omnino. Ergo relinquitur quod non ens non possit intelligi, ita quod sibi nihil respondeat positivum ab illo cui opponitur. Etiam auctoritates Aristotelis non sunt pro ista opinione. Quia Aristoteles vult quod privatio non cognoscitur nisi per habitum, ita quod intellectioni privationis correspondeat aliquid positivum, quod est diversum ab illo positivo quod opponitur privationi. Quia licet negatio illa importetur per vocem, tamen aliud positivum est ibi fundamentum, quod fundat illam negationem et intellectionem eius. Aliter ergo est dicendum, quod negatio vel non ens non intelligitur nisi per aliud positivum, quod illi intellectioni correspondeat, ita quod dicat formam distinctam ab affirmatione cui opponitur. Ut non homo correspondet aliud, ut asinus vel leo, quod est diversum ab homine cui opponitur, et eius intellectioni respondet aliquid positivum distinctum ab illo cui opponitur negatio. Quia si non ens debet intelligi et negatio, oportet quod aliud positivum respondeat ei vel nihil. Et haec est manifesta per sufficientem divisionem. Sed non potest dici quod nihil, ut prius probatum est. Ergo relinquitur quod ei respondeat aliquid positivum, quod sit diversum ab illo cui opponitur. Et sic negatio habet distinctam formam positivam ab affirmatione cui opponitur.

Nota quod contra hanc positionem est dubium, quia si intellectioni non entis correspondet aliquid positivum, ut intellectioni non substantiae correspondet quantitas, tunc dubium est capiendo negationem vel non entis, quia videtur quod illi intellectioni nihil correspondet, quia nihil illi subiacet, cum neget omne ens quo intelligitur. Tunc non ens simpliciter quod illi intellectioni correspondeat aliud positivum, hoc videre est difficile. Ad hoc est dicendum quod, sicut supra dictum est, ens et non ens non est unius rationis simplicis per quam concipiatur distincte a decem praedicamentis, ut visum est prius, sed significat immediate decem praedicamenta et dividitur in ea. Sic non ens non est unius rationis negative quod neget unica ratione decem praedicamenta, sed immediate significat non substantiam et non quantitatem etc., quae negat per rationes speciales eorum. Unde non ens non concipitur nisi per unam rationem distinctam a rationibus negationum substantiae, quantitatis etc. Et sic patet quod non possum intelligere non ens simpliciter distincte per rationem ab omnibus negationibus, sicut nec possum concipere per unicam rationem simplicem. Et sic etiam medium per abnegationem contradictoriorum, ut visum est prius. Ergo semper intelligo non ens vel pro non substantia, et tunc correspondet intellectioni aliquid positivum, ut quantitas. Si autem intelligitur non ens pro quantitate, tunc ei correspondet iterum aliquid positivum, ut qualitas vel substantia, et sic de aliis. Ita quod non potest concipi non ens simpliciter, quia non est unius conceptus, sicut et ens in communi.

Sed tu quaeres ulterius: si hoc est verum, quod tunc cognosceretur differentia inter privationem et negationem. Dicendum quod bene, quia privatio dicit carentiam alicuius formae in subiecto determinato, ut caecitas dicit privationem visus quae est incompossibilis cum visu et eodem subiecto simul. Sed negatio dicit carentiam formae non in subiecto determinato, ut non homo negat formam hominis, nec determinat sibi subiectum, quia nec hominem nec asinum etc., quia potest esse in caelo ubi est forma quae est diversa ab homine. Et sic semper intelligitur non ens quod illius intellectioni respondet aliud positivum diversum ab illo cui opponitur. Unde sic semper vere negative equipollet affirmativa, ut ex nihilo nihil fit valet istam: ex aliquo aliud fit. Et sic non est asinus istam: homo est homo. Sed aliud est de negatione falsa, quia illa est ficta, et aliter habet se quam sit in re extra.

Ex hoc patet ulterius quod secundum primam opinionem intellectionis non entis negatio non dicit formalitatem distinctam ab affirmatione. Quia si hoc esset verum, tunc medium esset inter contradictoria. Sed hoc est falsum, quia est contra primam dignitatem. Consequentia patet, quod si non homo dicit formalitatem distinctam ab homine, illa formalitas non est non homo, quia formalitas est aliquid positivum, sed non homo non est aliquid positivum, quia intellectioni eius nihil positivum respondet, ut visum est. Similiter illa formalitas non est homo, cum sit formalitas eius contradictorii. Item omne quod habet formalitatem habet formam, sicut quod habet materialitatem habet materiam. Sed negatio secundum primam opinionem non habet formam, quia si haberet formam, tunc esset aliquid positivum in re, quod ipsi negant.

Notandum ex hoc quod patet quod secundum primam opinionem quae ponit negationi nihil positivum extra correspondere, quod negatio non dicit distinctam formalitatem ab affirmatione. Et hoc probant duae rationes tactae. Tunc dicendum est ad quaestionem secundum opinionem tertiam, quae ponit intellectioni non entis aliquid respondere positivum extra quod non ens, et negatio habet distinctam formalitatem ab affirmatione. Et hoc potest probari per talem rationem: Quia omne quod habet formam distinctam ab alio illud habet formalitatem distinctam ab eo, quia secundum distinctam formam res habet distinctam formalitatem. Haec est manifesta, quia secundum distinctam formam est distincta formalitas. Sed negatio secundum secundam opinionem intellectionis, ut non homo, habet formam distinctam ab homine, scilicet asinitatem et leonitatem etc.

Ad rationes primae opinionis quae ponit non ens habere distinctam formalitatem ab affirmatione quam excludit. Cum arguitur: quorum unum dicit imperfectionem etc. Dicendum quod ista ratio interimit se, quia petit contrarium. Quia illud quod dicit imperfectionem eo ipso modo quo dicit imperfectionem non dicit formalitatem, quia dicit privationem et carentiam perfectionis, cum formalitas sit perfectio, sicut forma. Ad aliam rationem: illa habent distinctas formalitates quae non sunt sibi invicem eadem primo modo dicendi per se. Verum est si sint eadem per formam. Si vero non sint eadem propter defectum formae, non. Et cum dicitur negatio etc. Dicendum quod non sunt eadem in primo modo dicendi per se propter defectum formae, quia seipsis distinguuntur et non per diversas formas. Ad formam argumenti: illa quae non sunt sibi invicem etc. Conceditur, si ista diversitas provenit ex diversis formis quod non sunt in primo modo dicendi per se. Sed si ista diversitas provenit ex defectu formae, non oportet quod habeant distinctas formalitates. Et tu dicis quod negatio et affirmatio etc. Dicendum quod prima diversitas non provenit ex diversis formis, sed ex defectu formae, quia negatio non dicit formam secundum istum, sed defectum eius, intelligendo quod intellectioni eius nihil positivum respondeat.

AD rationes principales facile est videre secundum istam viam, quia ponit quod negatio sit distincte conceptibilis et intelligibilis, quia etiam intellectioni eius correspondet aliquid positivum, ut visum est. Unde licet negatio non sit illud ens quod negat, tamen est aliud ens, ut visum est, quod ei correspondet. Ad aliam rationem: si negatio haberet formalitatem distinctam ab affirmatione, tunc esset aliquid commune contradictoriis. Dicendum quod negatio inquantum contradicit affirmationi nihil est commune eis, quia non homo in nullo convenit cum homine inquantum differt ab homine, et hoc quoad rationem hominis, ita quod comprehendat aliquid quod est infra formam hominis, quia per illam formam homo differt a non homine. Sed bene potest convenire in aliquo in quo non contradicit homini, sicut in esse conceptibili, quia etiam ut sic negationi correspondet etc., ut visum est. Ad aliam rationem: quod non habet formam etc. Conceditur. Tu dicis quod negatio etc. Iam visum est quod ei correspondet forma, ut non homini correspondet leonitas vel asinitas et equinitas, et sic de aliis intelligas. Ergo non valet.




Quaestio II. Utrum ens univoce dicatur de substantia et accidente.


QUAERITUR circa hanc partem, quia Aristoteles dicit in Praedicamentis quod ens dicitur multis modis, et non dicitur univoce, sed analogice. Et arguitur primo quod non sit unius rationis. Illud quod habet distinctam formalitatem ab aliquo potest intelligi et concipi eo, et hoc est manifestum, quia unumquodque intelligitur in quantum est distinctum in forma et in actu. Sed negatio non est distincte conceptibilis ab affirmatione et ab ente, quod probatur, quia ens est obiectum adaequatum intellectus primi. Ergo quod subtrahitur rationi entis non est distincte intelligibile et conceptibile, quia virtus nihil apprehendit nisi contenta sub obiecto. Sed negatio et non ens non subterfugiunt rationem entis, ut de se patet. Item confirmatur per Aristotelem in I et III De anima, ubi dicit quod privatio intelligitur per habitum, et negatio per affirmationem. Item omnis formalitas est aliquid positivum, sicut forma. Sed negatio non habet aliquid positivum, quia negatio est per se non ens. Item si negatio haberet distinctam formalitatem ab affirmatione, tunc aliquid esset commune affirmationi et negationi, quia posset negatio habere distinctam formalitatem ab affirmatione, tunc posset concipi, et sic affirmatio potest concipi, quia negatio et affirmatio conveniunt in hoc quod est posse concipi. Sed hoc est falsum IV huius, ubi dicit de quolibet affirmatio et negatio, et de nullo simul vere vel falsae. Item quod non habet formam non habet formalitatem, sicut quod non habet materiam non habet materialitatem, per convenientem similitudinem. Sed negatio non habet formam, ut omnes concedunt. Ergo.

IN oppositum arguitur: illa videntur habere distinctas formalitates, quorum unum remanet in aliquo, in quo non remanet reliquum. Haec est manifesta per se. Sed negatio manet in aliquo, in quo non manet affirmatio, ut homo sit parvum et debilis entitatis nisi sicut potentia passiva. Ex hoc arguitur: omne illud movet intellectum ad quod comparatur intellectus licet potentia passiva, et haec est manifesta, quia in hoc potentia activa distat a passiva. Aristoteles et Commentator V huius, quia potentia passiva movetur ab illo cui attribuitur, sed potentia activa movet illud cui attribuitur, quia potentia passiva est principium transmutandi ab alio, ergo potentia activa est principium transmutandi alterum inquantum alterum. Sed intellectus comparatur ad formalitates et relationes ut potentia passiva, quia intellectus non comparatur ad relationes et formalitates nisi prout terminant actum intellectus, nisi ut potentia passiva, quia intelligere est quoddam pati, quia dicit Aristoteles III De anima, quod intellectus possibilis habet naturam, nisi quia prius vocatus est. Ergo si intellectus comparatur ad intelligibile mediante entitate vel relatione, non comparatur nisi ut potentia passiva, quia intellectus non facit relationem cum intelligit eam. Unde conceptus actus intellectus possibilis comparatur ad aliquod obiectale quod non movet ipsum nisi impossibile. Unde oportet quod obiectum imprimat aliquid intellectui motu suo, ut motus debet intellectui unde verum est quod ipsius non movetur localiter, nec alterat se. Et tu dicis forte quod visus videt tenebras, et in tenebris non movent visum, nec tangit visio tenebras. Posset dici quod non videt tenebras nisi videat opacitatem quae movet visum. Unde etiam illud videre non est proprie dictum nisi sit per privationem diaphani illuminati.

Aliud est dubium contra illud quod praemittit, quia videtur quod distinctio formarum non sit non identitas aliquorum in primo modo dicendi per se, quia licet oppositum in oppositio, et oppositum oppositio, distinctio formarum formalitate non est identitas aliquorum in primo modo dicendi per se. Ergo illa quae sunt eadem primo modo dicendi per se habent eandem formalitatem, ut homo et animal, quod est inconveniens, et contra eos, quia distinguuntur in conceptu et formalitate, licet habeant eandem formam et eos. Aliud dubium est de alio quod praemittit: Licet negatio comparatur ad duplicem affirmationem, quarum unam praesupponit etc. Non valet, quia licet hoc habeat veritatem in negatione vera, non tamen habet veritatem in negatione falsa, ut homo non est animal non potest comparari ad duas affirmationes, quarum unam destruit et aliam supponat, quia non supponit istam homo est animal nec istam homo est homo, quae de eo praedicatur superius et inferius in entitate ordinatis, et sic neutrum praesupponit, sed excludit eas, et sic dicimus nunc dicere. Tunc dubium est contra secundam conclusionem, quod negatio dicit formalem distinctionem vel formalitatem distinctam ab affirmatione quam excludit. Unde accipiatur non homo, non dicit formalitatem distinctam ab homine. Tunc cum ipsum omnis formalitas vel aliquid positivum, et aliquid obiectale, ergo si habet negatio distinctam formalitatem ab affirmatione quam excludit, tunc erit medium per abnegationem inter hominem et non hominem. Sed hoc est contra primam dignitatem: non contingit simul esse et non esse. Consequentia patet, quia dicit quod non homo habet formalitatem distinctam ab homine, et formalitas est aliquid positivum. Modo illud positivum non potest esse non homo, quia tunc non homo esset ens positivum, et non esset contradictorium homini. Si non potest esse homo, quia formalitas contradictorii alicuius non potest esse illud cuius est contradictorium, et sic formalitas erit aliquid positivum quod nec est homo nec non homo, et sic erit medium per abnegationem contradictoriorum, quod est contra primam veritatem, quia contradictio est oppositio, et non est dare medium. Unde licet aliqua oppositio immediata non habeat medium, non tamen hoc est quia nulli oppositorum hoc debet esse, sed illi contradictorii, et sic illi formalitati quae est aliquid positivum contradicit aliquid in re vel est figmentum.

Alia est opinio eiusdem ponit quod non ens non potest intelligi, quia tali intellectioni nihil est positivum correspondens, et nulla res obiectalis. Et dicitur sicut homo intelligo per speciem eius, ita non hominem per speciem eius, et per speciem hominis. Et addunt isti quod intellectio non entis, ut non hominis, causatur ab ente, quia eadem species, scilicet hominis, immo entis hominis ducit in cognitionem hominis et in cognitionem non hominis, tamen diversimode, quia illa species primo ducit in cognitionem hominis et posterius in cognitionem non hominis. Et dicunt hanc esse intentionem Aristotelis I et III De anima, ubi dicit quod privatio cognoscitur per habitum, et negatio affirmatione, quia rectum est iudex sui et obliqui. Ista opinio non videtur valere. Quia si negatio vel non ens posset ita intelligi quod nihil positivum ei responderet in re, tunc ista intellectio vel causaretur ab ente vel non ente, per sufficientem divisionem. Non causatur a non ente, quia non ens nihil causat, et hoc est per se notum. Similiter intellectio non entis non causatur ab ente, quia ipsum ens causat intellectionem entis. Ergo idem non causat intellectionem non entis, ita quod idem hoc causaret intellectionem hominis et non hominis, quia idem non est causa oppositorum in eodem genere et per se. Etiam quod dicunt quod eadem species entis ducat in cognitionem entis et non entis per prius et posterius non valet, quia si intellectio entis esset per unam speciem secundum prius et posterius, hoc esset propter ordinem hominis ad non hominem, ita quod ordo esset causa istius, qui ordo est inter hominem et non hominem. Sed hoc non valet, quia ordo non est nisi inter res, quia respectus ad nihil non est nisi nihil. Ergo non potest esse ordo inter ens et non ens omnino. Ergo relinquitur quod non ens non possit intelligi, ita quod sibi nihil respondeat positivum ab illo cui opponitur. Etiam auctoritates Aristotelis non sunt pro ista opinione. Quia Aristoteles vult quod privatio non cognoscitur nisi per habitum, ita quod intellectioni privationis correspondeat aliquid positivum, quod est diversum ab illo positivo quod opponitur privationi. Quia licet negatio illa importetur per vocem, tamen aliud positivum est ibi fundamentum, quod fundat illam negationem et intellectionem eius. Aliter ergo est dicendum, quod negatio vel non ens non intelligitur nisi per aliud positivum, quod illi intellectioni correspondeat, ita quod dicat formam distinctam ab affirmatione cui opponitur. Ut non homo correspondet aliud, ut asinus vel leo, quod est diversum ab homine cui opponitur, et eius intellectioni respondet aliquid positivum distinctum ab illo cui opponitur negatio. Quia si non ens debet intelligi et negatio, oportet quod aliud positivum respondeat ei vel nihil. Et haec est manifesta per sufficientem divisionem. Sed non potest dici quod nihil, ut prius probatum est. Ergo relinquitur quod ei respondeat aliquid positivum, quod sit diversum ab illo cui opponitur. Et sic negatio habet distinctam formam positivam ab affirmatione cui opponitur.

Nota quod contra hanc positionem est dubium, quia si intellectioni non entis correspondet aliquid positivum, ut intellectioni non substantiae correspondet quantitas, tunc dubium est capiendo negationem vel non entis, quia videtur quod illi intellectioni nihil correspondet, quia nihil illi subiacet, cum neget omne ens quo intelligitur. Tunc non ens simpliciter quod illi intellectioni correspondeat aliud positivum, hoc videre est difficile. Ad hoc est dicendum quod, sicut supra dictum est, ens et non ens non est unius rationis simplicis per quam concipiatur distincte a decem praedicamentis, ut visum est prius, sed significat immediate decem praedicamenta et dividitur in ea. Sic non ens non est unius rationis negative quod neget unica ratione decem praedicamenta, sed immediate significat non substantiam et non quantitatem etc., quae negat per rationes speciales eorum. Unde non ens non concipitur nisi per unam rationem distinctam a rationibus negationum substantiae, quantitatis etc. Et sic patet quod non possum intelligere non ens simpliciter distincte per rationem ab omnibus negationibus, sicut nec possum concipere per unicam rationem simplicem. Et sic etiam medium per abnegationem contradictoriorum, ut visum est prius. Ergo semper intelligo non ens vel pro non substantia, et tunc correspondet intellectioni aliquid positivum, ut quantitas. Si autem intelligitur non ens pro quantitate, tunc ei correspondet iterum aliquid positivum, ut qualitas vel substantia, et sic de aliis. Ita quod non potest concipi non ens simpliciter, quia non est unius conceptus, sicut et ens in communi.




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/ioann-zhandunskii-34076067/voprosy-k-dvenadtsati-knigam-metafizike-knigi-iii-vii-74538168/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


