Yaddas Kitabi: Qarabag - Az?rbaycandir! Íàñèáà Àëèçàäå Bu kitab c?sar?t, s?bir v? V?t?n? sevgid?n b?hs edir. Bu, bir usagin g?z? il? g?r?n?n mina t?mizl?m? prosesinin, itirilmis torpaqlarin geri qayidisinin v? bir g?n yasil l?vh?nin — ?razi t?mizl?nib. T?hl?k?sizdir l?vh?sinin asilacagina olan inamin hekay?sidir. 12+ yasli usaqlar ???n n?z?rd? tutulub. Kitab t?hl?k?sizlik qaydalarini, v?t?np?rv?rliyi v? ANAMA ?m?kdaslarinin f?dakar ?m?yini sad? v? t?sirli dill? izah edir. . Íàñèáà Àëèçàäå Yaddas Kitabi: Qarabag - Az?rbaycandir! Qarabag - Az?rbaycandir! Birinci f?sil. Minali sah?d? s?h?r: ANAMA ?m?kdasinin yolu nec? baslayir Qarabag daglarinin s?h?r s?kutunu quslarin n?gm?si pozmur. Burada ilk s?s — qoruyucu jiletin ?z?rind?ki karabinin ?iqqiltisidir. Sonra — kevlarin xisiltisi, metal detektorun cingiltisi v? komandirin sakit s?si esidilir: «Hamiya sabahiniz xeyir. Baslayiriq». Azad olunmus k?ndl?rd? usaqlarin silahsiz q?hr?manlar adlandirdigi insanlarin adi is g?n? bel? baslayir. Bunlar Az?rbaycan Respublikasi Minat?mizl?m? Agentliyinin — ANAMA-nin ?m?kdaslaridir. Onlarin v?zif?si s?zd? sad? g?r?n?r: torpagi t?hl?k?siz etm?k. ?slind? is? bu, h?r biri s?hv atilsa sonuncu ola bil?c?k minl?rl? addimdir. Bu kitab onlarin nec? isl?diyind?n b?hs ed?c?k. Birinci f?sil is? — onlarin bura nec? g?lib ?ixmasindan. 1. Yol n?d?n baslayir: minadan yox, x?rit?d?n ANAMA-nin he? bir istehkam?isi ilk g?nd? sah?y? ?ixmir. Minali sah?y? yol parta arxasindan baslayir. V? ?ox vaxt — bir tarix??d?n. 24 yasli Elvin? iki il ?vv?l ANAMA-ya g?lib. Ondan ?vv?l Bakida cografiya m??llimi idi. 2020-ci ild?, Ikinci Qarabag m?harib?si bit?nd? o, Agdamdan reportaja baxirdi. Jurnalist dagidilmis s?h?ri g?st?rirdi, arxa planda is? on yasli bir oglan oyuncaga b?nz?y?n parlaq bir ?sya il? oynayirdi. «Ekrana qisqirdim: Toxunma! — dey? Elvin xatirlayir. — Bu, k?p?n?k tipli piyada ?leyhin? mina idi. Usaqlar onu g?z?l bilirl?r. O is? ?ld?r?r». H?min g?n Elvin q?rara g?ldi ki, onun x?rit?l?ri v? qlobuslari basqa yerd? lazimdir. O, ANAMA-nin Horadizd?ki T?lim M?rk?zin? ?riz? verdi. T?lim M?rk?zi — istehkam?inin ilk evidir. Kurs 6 h?ft? ??kir. 6 h?ft? — h?tta n?z?riyy?d? d? s?hv etm?y? haqqin yoxdur. G?l?c?k istehkam?ilar kazarmada yasayir, s?h?r 6:00-da oyanir v? g?nd? 10 saat d?rs ke?irl?r. Bunlari ?yr?nirl?r: Mina v? sursat n?vl?ri. Onlarin sayi 200-d?n ?oxdur. Torpaga basdirilan minalar. Kollara baglanan minalar-t?l?l?r. Onlarla ki?ik s?rpriz? s?p?l?n?n kaset bombalari. Istehkam?i onlari g?z? bagli, ?ll? tanimalidir. ??nki duman v? ya toz i?ind? g?z k?m?k etmir. Minali m?harib?l?rin tarixi. ANAMA t?limat?ilari 1990-ci ill?rin Birinci Qarabag m?harib?sinin v? 2020-ci il Ikinci m?harib?nin x?rit?l?rini g?st?rir. D?y?s ged?n yerd? — mina qalib. Geri ??kil?n yerd? — d?sm?ni l?ngitm?k ???n minali sah?l?r qurulub. Istehkam?i 30 il ?vv?l minalayanin yerin? d?s?nm?yi bacarmalidir. Tibb. ?sas qayda: Istehkam?i bir d?f? s?hv edir. Ona g?r? h?r k?s ?z?n? v? yoldasina ilk tibbi yardim g?st?rm?yi ?yr?nir. Qani dayandirmaq, turna baglamaq, s?ni n?f?s verm?k. H?r k?sin jiletind? f?rdi aptek var. Psixologiya. Qorxu — ?sas d?sm?ndir. 1996-ci ild?n minalardan t?mizl?m? il? m?sgul olan t?limat?i R?sad yenil?r? deyir: «Qorxmaq normaldir. Qorxmayan — yasamir. Amma qorxu cibind? olmalidir. ?ixartdin, baxdin, geri qoydun. ?ll?rin is? sakit isl?m?lidir». ?n ??tin imtahan — Bagdir. Poliqon bel? adlanir. Bu, t?limat?ilarin ?vv?lc?d?n partlayici olmayan, i?ind? yalniz boya olan t?lim minalarini basdirdigi ?sl sah?dir. S?hv etdin — paltarin qirmizi l?k? oldu. H?qiqi h?yatda bu, ?l?m dem?kdir. Kursant 2 saata 10 mina tapib z?r?rsizl?sdirm?lidir. Verm?din — t?krar imtahan. ???nc? sans yoxdur. Elvin Bagi birinci c?hdd?n verdi. Buraxilis g?n? ona ANAMA-nin emblemi olan mavi jilet v? s?xsi n?mr? t?qdim etdil?r. «Bu g?nd?n t?mizl?diyin torpaq, — deyir komandir buraxilisda, — kimins? evi olacaq. Bunu unutma». 2. Komandada s?h?r: istehkam?inin v?zif?l?rin? n? daxildir T?limd?n sonra Elvin 12 sayli ?m?liyyat Qrupuna d?sd?. Indi o, non-texniki t?dqiqat?idir. Q?liz s?sl?nir. ?slind? k?sfiyyat?i dem?kdir. 5:30. F?zulid? ANAMA bazasi. S?h?r h?l? yatark?n baza artiq uguldayir. Istehkam?ilar — t?kbasina isl?mirl?r. Onlar 8-10 n?f?rlik komandalarla ?alisirlar. Komandada h?r k?s var: Qrup komandiri. Hamiya cavabdehdir. Onun s?z? — qanundur. Istehkam?i-minat?mizl?y?nl?r. Metal detektorla ir?lil?y?nl?r. ?n t?hl?k?li is. Tibb is?isi. N?h?ng narinci ?antasiz he? vaxt sah?y? ?ixmir. Non-texniki t?dqiqat?i — Elvin kimi. O, birinci gedir. Metal detektorsuz. It t?lim?isi v? iti. Itl?r partlayici madd?ni ist?nil?n cihazdan yaxsi hiss edir. S?r?c?-mexanik. Zirehli ekskavatorun v? ya minat?mizl?m? masininin s?r?c?s?. 6:00. Brifinq. Komandir stolun ?st?n? x?rit? s?rir. Bu g?n Elvinin qrupu 30 il isgal altinda qalmis k?ndin yaninda isl?yir. Tezlikl? bura insanlar qayidacaq. Amma ?vv?l — ANAMA. «Tapsiriq, — deyir komandir. — B-4 kvadrati. 1993-c? ilin m?lumatina g?r?, burada dayaq m?nt?q?si olub. Dem?li, minalama dair?vi aparilib. Kollarda minalar-t?l?l?r, cigirlarda piyada ?leyhin? minalar axtaririq. Hamiya aydindir?» Hami basini t?rp?dir. Brifinqd? axmaq sual olmur. Basa d?sm?din — t?krar sorus. Sah?d? ?l? g?r?nm?kd?ns?, burada axmaq g?r?nm?k yaxsidir. 6:30. T?chizatin yoxlanilmasi. Bu, bir ad?tdir. H?r k?s ?z?n? v? yoldasini yoxlayir. Jilet 8 kq-dir. O, ayaginin altindaki minanin partlayisindan xilas etm?y?c?k. Amma 20 metr aralida qonsunun yaninda mina is? d?ss?, q?lp?l?rd?n qoruyacaq. D?bilq? — daha 1,5 kq. Qalin plastikd?n sip?r — ?z? q?lp? k?sm?sin dey?. ?sas al?t — zond v? metal detektordur. Zondla torpagi 30 d?r?c? bucaq altinda desirl?r. Z?rifc?, sigallayirsanmis kimi. B?rk yer? d?ydin — dayan. Bu, das da ola bil?r. Mina da. Elvin plansetini yoxlayir. Onun isi istehkam?i metal detektoru is? salmazdan ?vv?l baslayir. 3. Non-texniki t?dqiqat: minani minaaxtaransiz nec? tapmali «Non-texniki» — «texniki vasit?siz» dem?kdir. Elvin — qrupun g?z? v? qulagidir. Onun v?zif?si isl?r baslamazdan ?vv?l hamidan sorusub t?hl?k?nin harada ola bil?c?yini anlamaqdir. 8:00. Komanda k?ndin k?narina ?atib. Masinlar daha ir?li getmir. Burada qirmizi zona baslayir. Elvinin ilk g?rd?y? is — yerlil?rl? danismaqdir. Bu g?n bu, Ilqar dayidir. Onun 65 yasi var. K?nd? ilk qayidan odur ki, evin? baxsin. «Ilqar dayi, siz burada m?harib?d?n ?vv?l yasayirdiniz?» — dey? Elvin sorusur. O, sakit, mehribancasina danisir. M?harib? g?rm?s insanlar formadan qorxur. «Yasayirdim, qizim. Evim bax orada idi. Orada...» — o, xarabaliqlara t?r?f ?lini yell?yir. «B?s h?rb?il?r harada dayanirdi? Suyu haradan g?t?r?rd?l?r? Mal-qarani harada otarirdilar? Usaqlar harada oynayirdi?» Bunlar bos suallar deyil. Bu — minali sah?nin x?rit?sidir. H?rb?il?r m?vqel?r? yaxinlasan yollari minalayir. Bulaga ged?n cigirlarda — minalar-t?l?l?r qoyurlar. Otlaqlarda — k?sfiyyatin ke?m?m?si ???n piyada ?leyhin? minalar ola bil?r. T?rk edilmis evl?rd? is? s?rpriz etm?yi sevirl?r — qapini a?anda partlayan mina. Ilqar dayi xatirlayir: «Burada, qoz agacinin yaninda ?sg?rl?r h?mis? oturub papiros ??kirdil?r». Elvin plansetind? x?rit?y? n?qt? qoyur. «Sag olun, Ilqar dayi. Biz? ?ox k?m?k etdiniz. H?l?lik bura getm?yin, olar?» Ikinci m?nb? — k?hn? x?rit?l?r v? peyk s?kill?ridir. ANAMA 1990-ci ill?rd?n b?ri b?t?n m?lumatlari saxlayir. Elvin 1992-ci il v? 2024-c? il s?kill?rini m?qayis? edir. Budur, cigir olub. Budur is? — t?z? qif. Dem?li, kims? artiq partlayib. Bu yer — t?hl?k?lidir. ???nc? m?nb? — torpagin ?z?d?r. Elvin yeniyetm?l?r? ?yr?dir: torpaq yadda saxlayir. O, ota baxir. ?g?r bir kvadratda ot h?ddind?n artiq yasildirsa — b?lk? orada qif olub, basdiriblar. Onda su yigilir. ?g?r kol q?rib?, d?z sira il? bitibs? — b?lk? minalar-t?l?ni gizl?tm?k ???n ?kibl?r. B?t?n bu is Qeyri-texniki t?dqiqat adlanir. Onun n?tic?sin? g?r? Elvin x?rit? ??kir: yasil sah?l?r — t?hl?k?sizdir, sari — s?bh?lidir, qirmizi — d?qiq minalidir. Yalniz onun x?rit?sind?n sonra sari v? qirmizi zonaya metal detektorlu istehkam?ilar daxil olur. Elvin ?z isi il? onlara saatlarla vaxt, b?z?n is? h?yat qazandirir. ??nki 100 hektar ?razid? kor-koran? mina axtarmaq — samanliqda iyn? axtarmaq kimidir. Onun x?rit?si il? is? bu, artiq stolun ?st?nd? iyn? axtarmaga b?nz?yir. 4. Texniki: metr-metr h?yata dogru 10:00. Isti d?s?r. Istehkam?i-minat?mizl?y?nl?rin isi baslayir. Elvinin n?u F?rid d?bilq?ni geyinir v? qirmizi zonanin s?rh?dind? dayanir. Qarsisinda — 50 metr ot, kol v? s?kut var. Onun v?zif?si — burani t?hl?k?siz etm?kdir. Qayda 1: g?nd? bir metr — yaxsi s?r?tdir. T?l?sm?k olmaz. F?rid qabagina qirmizi ?ubuq sancir. Bu, onun bu g?nk? s?rh?didir. O, diz ?st? isl?yir. Sol ?lind? — zond. Sag ?lind? — metal detektor. Pip-pip-pip... Metal detektor s?sl?ndi. Dayan. F?ridin ?r?yi sakit d?y?n?r. T?svis — ?l?md?r. O, cihazi k?nara qoyur. Zondu g?t?r?r. Uzanib, ?ox yavas-yavas, torpagi h?r 2 sm-d?n bir desir. 5 sm d?rinliy?. Daha 5 sm. Taqq. Zond b?rk bir sey? dir?ndi. F?rid qurdalamair. O, fir?a v? istehkam?i belini g?t?r?r. B?yr? ?st? uzanib torpagi ?f?r?r. Millimetr-millimetr. Arxeoloq kimi. 20 d?qiq?d?n sonra pasli k?nar g?r?n?r. Bu, PMN-2 piyada ?leyhin? minadir. Balaca, dair?vi, yasildir. Ayagi qoparmaga b?s edir. F?rid ona toxunmur. Yanina sari bayraq sancir. Rasiyani g?t?r?r: «Komandir, m?nd? arti var. B-4 kvadrati, orientir — quru agac». ANAMA-nin dilind? arti «mina tapdim» dem?kdir. Sonra partladicilar qrupu is? baslayir. Onlar ya minani yerind? ki?ik y?k il? m?hv ed?c?kl?r, ya da t?hl?k?sizdirs?, z?r?rsizl?sdirib aparacaqlar. Istehkam?ilar he? vaxt q?hr?manliq etmir v? kinodaki kimi minani k?lb?tinl? z?r?rsizl?sdirmirl?r. ANAMA-nin qaydasi: «Toxunma. Isar?l?. Partladicini ?agir». G?n? F?rid 10-15 metr ke?ir. 1-2 mina tapir. Azdir? Xeyr. Bu, indi usagin oynaya bil?c?yi 10-15 metr torpaqdir. Fermerin bugda ?k?c?yi yerdir. N?n?nin g?l ?k?c?yi sah?dir. 30 illik f?aliyy?ti d?vr?nd? ANAMA 800 min hektardan ?ox ?razini t?mizl?yib. Bu, 1 milyon futbol meydan?asi dem?kdir. 1 milyondan ?ox mina v? sursat tapilib m?hv edilib. Bu r?q?ml?rin h?r birinin arxasinda — F?rid, Elvin, R?sad v? ANAMA-nin daha 700 ?m?kdasi dayanir. 5. Yalniz minalar deyil: ANAMA-nin dig?r v?zif?l?ri ANAMA-nin isi t?kc? sah? il? bitmir. T?hl?k?sizlik d?rsi. H?ft?d? bir d?f? Elvin jiletini ?ixarib F?zulid? m?kt?b? gedir. Onun silahi — plakatlar v? cizgi filml?ridir. O, usaqlara g?st?rir: He? vaxt tanimadigin ?syalara toxunma! Pasli banka, g?z?l oyuncaq, parildayan silindr — bu, ?l?m ola bil?r. G?rd?n — dayan! Yaxinlasma! ?z izinl? geri ??kil. B?y?y? ?agir v? 102-y? v? ya 112-y? z?ng et. O, Agdamli Tural adli oglanin hekay?sini danisir. O, karandas tapmisdi — bu, partladici idi. Onu m?kt?b? g?tirib dostlarina g?st?rm?k ist?di. M??llim? g?rd? v? ANAMA-ni ?agirdi. Karandasi m?hv etdil?r. ?g?r Tural onu yer? salsa idi — sinifd?ki b?t?n usaqlar ?l?rdi. Indi Tural ?z? Elvin? k?m?k edir v? bu hekay?ni ki?ikl?r? danisir. Z?r??k?nl?r? yardim. ANAMA t?kc? minalari t?mizl?mir. O, artiq z?r?r ??kmis insanlara da k?m?k edir. ?g?r insan minaya d?s?b sag qalibsa, ANAMA protez, m?alic? il? k?m?k edir, yeni pes? ?yr?dir. ??nki bu insanlar ???n m?harib? he? vaxt bitmir. Canavar-masinlar. B?z?n sah?y? insanlar yox, masinlar ?ixir. N?h?ng, tank kimi zirehli. Qabaginda — z?ncirli ??kic var. O, yer? vurur v? minalari partladir. Kabin?d? operator oturur, o, t?hl?k?sizlikd?dir. Bel? masinlari d?z sah?l?r?, minalarin ?ox oldugu d?qiq bilin?n yerl?r? buraxirlar. Bu, insanlar ???n daha s?r?tli v? t?hl?k?sizdir. --- Birinci f?slin epiloqu: N? ???n? 18:00. Is g?n?n?n sonu. 12 sayli komanda bazaya qayidir. Hami yorgundur. F?rid ?z sah?sini t?hvil verdi — 12 metr. Elvin x?rit?y? 3 yeni qirmizi n?qt? ?lav? etdi. Partladicilar 4 mina m?hv etdi. Bazada onlar ?stl?rind?ki tozu yuyurlar. Agir jiletl?ri ?ixarirlar. Adi insanlara ?evrilirl?r — kims? qizina z?ng edir, kims? zarafata g?l?r. Elvin divardaki x?rit?y? baxir. B?t?n Qarabagin x?rit?sidir. 30 il ?vv?l dem?k olar ki, hamisi qirmizi idi. Indi qirmizi getdikc? azalir. Yasil l?k?l?r yaranir. D?n?n onlarin isl?diyi k?nd? ilk ail? k???b. Iki usagi var. Usaqlar m?kt?b? F?ridin bu g?n yoxladigi cigirla ged?c?kl?r. Komandir R?sad Elvin? yaxinlasir: «Yorulmusan?» «Bir az», — cavab verir o. «Reportajdaki oglani xatirlayirsan? K?p?n?kl? olani? — sorusur R?sad. — Biz onu tapdiq. Sagdir. 15 yasi var. Bizim kimi istehkam?i olmaq ist?yir». Elvin g?l?ms?yir. O, bunun ???n buradadir. Torpagin ?ld?rm?sin? son qoymaq ???n. M?harib? haqqinda Xatir? kitabi bitsin v? yeni kitab — h?yat haqqinda baslasin dey?. Sabah 5:30-da yeni brifinq olacaq. Yeni x?rit?. Yeni bir metr torpaq. ??nki torpaqda birc? mina qalanad?k, ANAMA-nin isi bitm?yib. Birinci f?slin sonu. Êîíåö îçíàêîìèòåëüíîãî ôðàãìåíòà. Òåêñò ïðåäîñòàâëåí ÎÎÎ «Ëèòðåñ». Ïðî÷èòàéòå ýòó êíèãó öåëèêîì, êóïèâ ïîëíóþ ëåãàëüíóþ âåðñèþ (https://www.litres.ru/book/nasiba-alizade-34076484/yaddas-kitabi-qarabag-az-rbaycandir-74540648/) íà Ëèòðåñ. Áåçîïàñíî îïëàòèòü êíèãó ìîæíî áàíêîâñêîé êàðòîé Visa, MasterCard, Maestro, ñî ñ÷åòà ìîáèëüíîãî òåëåôîíà, ñ ïëàòåæíîãî òåðìèíàëà, â ñàëîíå ÌÒÑ èëè Ñâÿçíîé, ÷åðåç PayPal, WebMoney, ßíäåêñ.Äåíüãè, QIWI Êîøåëåê, áîíóñíûìè êàðòàìè èëè äðóãèì óäîáíûì Âàì ñïîñîáîì.