   .  VIVIII
 


 VIVIII       (. 12801328),   .    , , , , ,     .   ,    .





    

 VI  VIII



 



   



  , 2026

   , , 2026



ISBN 978-5-0071-4518-3 (6-8)

ISBN 978-5-0071-3769-0

     Ridero







   VIVIII         (Ioannes de Landuno, . 12801328)   ,   ,      ,   .              ( ),       (magnus Commentator).

        (quaestiones):     ,      (utrum),      ,    (dicendum est),        (ad rationes).         ,             ,  , ,     (moderni doctores).

    VIVIII ,    .

 VI 

         :     ,      ,           .        .

 IV      .   ,         (quod quid est)   ( I),  ,    :       ,        .  ,          ( II),       ,    ( III),          ( IV) , ,        ( V).    ,     ,    (, )        .

 VIVIII         .   VI ,        ;     ,     (     ),      (   ,        ).   VII  ,           ;  :           .   VIII ,       ;      (  )        (  ),      ,       .

 IXX       .   IX ,    -    ;        (entia rationis),  ,      ,     .   X    ,          ,   (differentia formalitatum),     ,  .          (     ,    ,    ),      ,    ,   ,          .

 VII 

         .     , , , ,   .      .

 IIV     .   I ,       ;        (inherentia actualis et aptitudinalis)    ,       ,     .   II  ,          ;            .  III  ,      ;       ( )     ( ).   IV ,      ;  ,         .

 VVI         .   V                .   VI ,         .

 VII      :           .   ,   ,             .

 VIII  ,     ;    ,   .

 IX        .  X    (nugatio)      ,      (nasus simus).

 XI      ,   ,   .  XII     :      ,         .   ,      ,      ,     .

 XIII  ,    ,  ,    ;          ,    .

 XIV     ,    ,    .  XV    ,      ,  .    ,      .

 XVI  ,            .         ,        (  ),    (  ),        .

 XVII           :     .    ,  , ,     ,    ,      ,      .

 XVIII  ,           ( ,  ).  XIX           ;          .

 XXXXVIII  ,  ,   , ,    .  ,  XXII ,        ;  XXIII           ;  XXIV        ;  XXV       ;  XXVI     ;  XXVII        ;  XXVIII        ,    .

 VIII 

      ,   ,   .   .

 IIII     .   I ,       ; :      ,     -.   II         ;   ,  ( )  .   III          ;  ,          .

 IV      .    ,       ,    .  V        ;  ,          ,      .

 VI              .          ,           ,       (materia unde et quo),      .

 VII     ,   ;     ,    ,   ,   .

 VIII             ;  ,            .

 IX           .    ,       ,           ,      .

 X      ;      .  XI      .  XII       ,    ;       ,   ,       - ,        ,    .

 XIII           ;  .  XIV       ,      ,    ; :     ,      ,   .  XV             .

 VIVIII           XIV ,        .     ,       ,      :    ,    ,  ,   ,   .           ,             .     ,       .




  







 I.      . .   -       []  ?


   6- .        :  ,  ,      9-   ,       ,   ;  [  ],   -        .

 ,  .  ,      []  ,       ,       ,       .        : ,  ,                ;            . ,  [        ].

.          ,      ,  []     .        , , ,  ,        ,         ,       ,   ,       ,    .           ,           ,   :     , ,     ,  ,      ,    ,   . ,     ,  ,   , []    .

.           .        ,       ,           ,       ,   .         .  , , ,        ,  [ ]   .  :    ,          .

.  ,        ,      6- ,   ,       []      ,  [  ];     :         ,   ,    .         : ,      ,    ,   ,        .          .

     6- ,  ,  :         - ,    ,     ,   ;   ,  ,    .    ,  []  ,  ,  , .       ,  .

 , ,    []     ,     , []    .    :    ,  []   ,    ,    ,    7- . ,  ,    ,  ,    ;  ,    ,  .       ,        ,     7- ,     []  ,    :            .    []  ,    , []    .      :    ,   .   ,   ,      ,  ,          ;      ,  ,   .

  :           ,       ,      ,          ,       ,          ,  , .     9- ,       ,   ,    [],        .   -     ,         ,         ;      . ,     ,   ,     , , , ;      ,          ,    .

         .      :          ,    ,      ;          ,       .   ,         ,      ,   []   .   : ,       [] aspect,    ;   .               ,  ,        ,  ,      ,    ,       .   ,        .         6- :                  .

-,  ,   []             .   :         ,    ;       ,      .      ,         []   .    [],           ,  ,    [];        . ,           ,  ,   ,  []   .

 ,     -    .        ,      []  : ,  ,    ,   ,   ,   ,       ;         ,    []  .           .       : ,      ,   ,  ,    ;       :         ,  ,       ,   .  []       ;       ,        .

    .  :  ,     . . ,        ,   []   .  ,     . . ,       ,  ,     ,     ,     . ,        .     ,           ,       ,       ,    ,        .    ,      ,  [] ,      .

  :     . .  ,     ,    :        ,       ,    .        :          ,        ,  ,      .          ,  [ ]     ;        ,   ,          .  ,   ,       ,    :  ,        ,     .

 :     . . ,         .   ,      .  ,   ,  ,     ,   ,   aspect .      ,  :    aspect   ,    .      [] ;       ,  []   :        ,      . ,    ,    ,       .   ,      .  : ,       ;        ,       : ,    ,        [],     , , ,      ,   ,   ,   ,       .          ,    .  ,          , ,       ;      ,   .    ,     .

 :  ,      . .    .  ,     . .  ,     [],     ,     .   []  .  ,          . . ,  , ,         ;  ,      ,  -        ,       .  , [] ,     :           ,      ,  ,       ,       ,      ,  , []    .




 II.      [-]  . .           ?


    ,        :           .

   ,       [ ],   .         ,   ,    ,   ,  :    . .      ,  :        ,       ,      ,   2-  6-     6-  . ,  . .

   .        -   ;  []      ,       ,    ,        .    ,      ,  []     .

  :     . .  ,        :       ,      ,    .        :          ,        ,  ,      .          ,  [ ]     ;        ,   ,          .  ,   ,       ,    :  ,        ,     .

 :     . . ,         .   ,      .  ,   ,  ,     ,   ,   aspect .      ,  :    aspect   ,    .      [] ;       ,  []   :        ,      . ,    ,    ,       .   ,      .  : ,       ;        ,       : ,    ,        [],     , , ,      ,   ,   ,   ,       .          ,    .  ,          , ,       ;      ,   .    ,     .

 :  ,      . .    .  ,     . .  ,     [],     ,     .   []  .  ,          . . ,  , ,         ;  ,      ,  -        ,       .  , [] ,     :           ,      ,  ,       ,       ,      ,  , []    .

  []    ,   ,    ;           [],  [ ].        ,          ,         .          ,     8-   .

 ,    :        ,  []  ,    ,            .    []             subject, ,    9-   ,  .      ,      ,    constitutes ;       ,        subject  .      .




 III.   []  酻  . .       ,   ?


    :    ,     ,  ,   .

 ,  .    ,    ;    ,     . ,  . .

.       ,   []     ,   ,       ,      ;    .      []      .     10 ,    5-  6-   ,      10 . ,     10   10 .

.       ,   .   ,    ,    8-  . ,    []    .   ,          ,    ,        ,    . ,      .

.       ,      ,   ;     ,       ,  ,    []   , ,  ,   . ,        . , []     .

.          ,  ,   ,     ,       ;         ,    9-     :     . ,      ,    ,      ,       . , ,    .

.          ,    ,    7-    3-   .          ,   ,   :    []     .       . ,   .

     6-  ,  ,    .

 ,    .   ,      ,     .   ,           ,     1-, 2-  6-  .        ,     , ,    10-  ,      .           ,    1-, 2-  6-  .      ;     ,   [],    .           .

  ,      ,   ,  ,     .    ,      ,    ,    ,      ,    1-  .    ,      ,    ,   ,      ,     ,    3-   .  ,  ,  ,       ,   ,        ,    ,    6-     1-  12-  .  ,         ,           ,        ,    :         ,     ,        .   ,         ,    .   ,    ,           :    ,           ,     ,     ,      .   ,    .      .

[: ]     . ,    ,     ,      .       :             ,    ,     .     ,       ,   separate   ;           ,    ,   ,     ,    12- [].        ,       ,    ,     ,    ;        ,   .        ,    ,   ;         ,     .      ,        ,      .        ;         , ,     ,     1-   .       .   ,            ,       .

     .     . .  ,      ,   .       ?  ,    :       ,    ,       ,  ;      .   .     ,      ,     .     ,  ,   :  ,     6-       ,      .      ,      :      ,       .      ,        .           ,          .  ,    ,    ,   .    .      .

 :      . . ,          ,      .        ,     ,      ,   ,         ,      ,      .        ,     .    ,  ,    ,      ,      ,         .            ,           ,      ;      ,       .

 :     .    aspect ,  .  : ,  []    . :           ,   12- [];         ,      aspect,   aspect ,       .     ,  [] . [ 2.]

 :     . . .       :               ;                      ,    ;              .             .     .       []     ,     ;    ,  .

 :      . . :             ,           ,        .  ,          ,    ;       ,        .    ,         ,      [],           ,   ;             .

       .    ,      .      ,      ,    .              .    ,   ,           ,        ,          ,       .             [],   ;   ,       ,       ,         ,      .   ,        , :  ,        ,         ,   ,    []  ,   ; ,    .   ,      ,  ,            .




 IV.    -  ,  :       ,   ?


   -  ,  :        ,   .   ,  .      ,  ,           ,      ,         .            ,           ,      ;      ,       .

 :     .    aspect ,  .  : ,  []    . :           ,   12- [];         ,      aspect,   aspect ,       .     ,  [] . [ 2.]

 :     . . .       :               ;                      ,    ;              .             .     .       []     ,     ;    ,  .

 :      . . :             ,           ,        .  ,          ,    ;       ,        .    ,         ,      [],           ,   ;             .

       .    ,      .      ,      ,    .              .    ,   ,           ,        ,          ,       .             [],   ;   ,       ,       ,         ,      .   ,        , :  ,        ,         ,   ,    []  ,   ; ,    .   ,      ,  ,            .

 .   ,      ,   ,   ,    :            ,      .      []:    ,     .     ? .   ?  .   ?  .     ,     ,       ,    .      ;     ,    6-   .     ,             ,  .

     .              ;    ,  , .  ,  ,       []      .   :       ; ,     ,   ,   ;      ,     .  []    :       ,     ,     ,   ,   .     ,   :          ,        ;           ,   ,    ,  ,   ,     ,     .          ,    2-   ,   ,          ,   .          [].

     ,          ,         ;       : ,          ,         .      .     :          ,    ,           ,      .   ,       .

   :               subject,       ,        6-   ,        ,      ,        ,           .      ,        ,       ;      7-  ,   ,        .

 ,    :        ,    ,        ?  ,     ,         ;       ,   ,      ,   ,    .      6-        .           ;  ,        .                   ,        :    -       ;           ,     ,    ,      .            ,      .         ,      ,       ,      .    :         ,   ,       .

  .     :      .        ;     ,  .     :      , , ,       subject,      .  :      . . .  ,    ,     . .  : ,            ,        ,       ,      ,   ;        ,     ,  .




 V.            ,   :    ?


   :    .  ,  .    ,   ,   ,       ,        : ,   []  [],        ,    ,      .      ,   ,    ,    .     ,        ;  ,    ,   ,     ,     ,    . ,  . .

 .     ,  ,    . .,   ,        .    ,  ,  ,   . , ,     [],     6-      ,   .     ,  .    ,  ,     ,     . ,         .    ,       .          ;  ,    . ,      ,     5-   :     ,  . ,   :      .     ,   ; [] ,            .   ,     ,     . ,      ,     ,    ,   ?    . , ,     5-,     6-       ,       ,    .          , ,   .

    ,      ;    ,     .    :   ,   ,       ,    ,     .     ,      . :   ,  ,      6-   6-  .    . :     ,     ,  ,   ,    6-     6-  .    ,     ,    ,      . .    . :     ,  ,  ,   ,      [].        ,   .

 ,      . -,     :   6-           . .,    .    ,       ,    .   [] , ,  .   :     ,          ,   ,   ;       .      ,     ,               .        ,      ,    ,      .         6-  :    . .     ,          .         ,        .     ,     ,      ,   ,   ;      -  -       ,          - ,     ,  ,      ,  ,       .        ,  ,   ,  ,  ,  - ,  ,          .

      .  ,     . . :     ,   ;    ,  .       ,    ;       .     ,   ,   ,         ,    .    .       ,       .    ,            ,  ,     .    .

  :      . .  ,   .  :  ,    . .  :       ,  .     :     ,    ,   ,    ,       ,  ;  -        ,       ,    8-  .         ,        ,        .    ,       ,       ,  .        ,         ,      ,      .     ,         ,    .    ,        ,     .      -    ,   ,  ,      ,   .    :       ,   ,      .     ,        ,   .

 :     ,      . .  :  ,       :    .     ,  .   ,        5-  8- [],  ,       ,   ,   ,       .       ,  ,      ,      ;       ,        ,   .        ,  .         :    []    ,         ,  ,          ,  ,  .   ,    ,   ,    [] ,       .  :        [] .

 ,  ,    .  ,   ,       ,      ,   . .      .   :     ?  :  ,              ?   :     ?     ,     ,   ,       . .      ,  ,    ,    ,     .

      ,  ,  .       2-  ,    , ,        ,      ,   .       ,      ,  .         ,    .   :  ,     ,    [],    ,  .  ,    ,    ,     ,      ,     ,      .   ,     .         7-   ,      ,        .

    ,      6-     6-  ,          ;           2-    ,  ,      ,   .       ,    , [ ],       .         ,  ,  6-   ,   ,     ,      : ,   .     . :    ,   ,  ,  . ,     .  ,      ,    2-     6-  .  ,          ,     .       . :      ,        ,   ,        .    ,    ;  ,  .  []    ,      ,    .  :     ,     ,   ,             .     ,        ,   ,      ,       .      ,         ,  ;       ,        ,        ,   ;  ,      .     ,   ,   .

       1-  . ,     . .     ,     ,     .    ,          .   ,        ,       ,        .        .     ,        ,   .

:     ,  ,       ,       ,              ,        ,   ,     .        ,   . ,   ,     ; ,  ,    .

 .  ,     ,      . .  [] ,        ,  ,         ,        :       ,     ,     ,  ,   ,      ,    .       .         ,  ,       ,     ,  .             .    ,    ,  ,     .     ,      ,  ,        [],  ,         , ,     .        ,  ,       ,  ,            ,   .

 ,    ,    .    ,  :   ,          .     .   ,        ,     ;           ,   ,   .       ,  .

 ,       ,    ,     .   ,        , ,                       .     : , ,        .       ,             ;       ,   ,     ,     ,   ,  .   :     ,         .            ,       ,    .

 ,     :     ,   ,  ,     ,  ,     ,    .  :    ,  , ,      ,    ,        .    ,  .    ,         ,     ,      ,      .   ,       ,     ,     ,        ,   .   .      ,     ,      .   ,       .

  ,     :  ,         ,     ;   ,    ,   ,    ,  ,         , , ,    .           ,    ,      ,      .         .   ,               ;      .    :    ,           ,     ,         ,   . ,     .

 ,    ,     ,  ,   ,    ,   ,   ,         . ,  ,   .

   .   ,   ,   . ,        ,      .  ,    .  ,     -     ,      ,    ,       , , ,       .   ,    :     ,     ,        ;     ,      .    :   -   ,     ,      ,     ,  ,    ,        .         .




 VI.   ,  养  . .        ?


    :        .   ,  .     ,    ,     ,     ,        ,     ,    .       ,         ,        . . ,      .

:    ,   ,      .      ,      ,       ,     .

  ,  :  :     ,      ,  .

 ,              .    ,    ;      ,  ,     :     .         ;       ,      .

  ,      :      ,        ;        ,     ,   ,   .

     :       ,         ,          -  ;          .      ,     .

-,  :       ,      .     :          ,        ,     . :        ,     .     ,    . ,              ,      .       ,       ,    ,       ,    ,        .     .  ,        .

 ,     ,      ,    ,    .        ,   .    ,     .   ,    ,  ,     ,          ,  .    ,    .     ,    ,             .         ,         ,    .        ,         ,  .              .         ,  ,   :     ,       ,      ,  ,         ,      ,     .     ,      ,   ,           ,   .

 .     . . :     ,         ,      .       ;              .   ,       .     12-   ,              . -,       ,      ,      . ,      ,    .         . ,       ,      ,  -    ,     .    .

 :     . . ,      .           ,     ,      ,    ,     .      ,   ,     .    :            ,      ,     ,  .

 :       . . ,             ;    ,  ,     .    :         ,       ,      .     ,    .   ,  .   : ,     ,  ,   :   ,     ;   .   :         ,                ;      .            ,            .  ,     ,               , , ,   .   ,        ,         .  , ,   .       .




 VII.           ?


    :         . ,  .      , 2-    5-   .           ,  ,   ,    ;      .

:       ,     [],        :           ,       .        ,  ,       . ,        .

 ,     ,        .         ,  ,    ,   .   :          ,        ,    .    ,    .      ,       ,  .

      :    , ,         ;        ,    ,    ,    ,    ,     .

 ,    []      ,    ,           .   ,       ,  ,      ,   ,     ,    .

   :   ,       ,   ,        ,     . :        ,     .     ,    . ,              ,      .       ,       ,    ,       ,    ,        .     .  ,        .

 ,     ,      ,    ,    .        ,   .    ,     .   ,    ,  ,     ,          ,  .    ,    .     ,    ,             .         ,         ,    .        ,         ,  .              .         ,  ,   :     ,       ,      ,  ,         ,      ,     .     ,      ,   ,           ,   .

 .     . . :     ,         ,      .       ;              .   ,       .     12-   ,              . -,       ,      ,      . ,      ,    .         . ,       ,      ,  -    ,     .    .

 :     . . ,      .           ,     ,      ,    ,     .      ,   ,     .    :            ,      ,     ,  .

 :       . . ,             ; ,   ,  ,     .    :         ,       ,      .     ,    .   ,  .   : ,     ,  ,   :   ,     ;   .   :         ,                ;      .            ,            .  ,     ,               , , ,   .   ,        ,         .  , ,   .       .




 VIII.     ?


    .    :     ;       .          :       .

 ,  .      ,    ,     ,     .       ,   ,   ,  1-  .     ,       ,       ,    .

: ,   ,  ,  ,  ,   ,     2-  .      ,    ;   ,       ,  ,    ,    ;    ,     . ,  . .

: ,   ,   ,     ,  ,    2-  3-   .      ,      2-   ,   ,        . ,  . .

: ,   ,   ,     , 2-   ,       ;      .     ,    .     ,       ,        ,   ,         .    ,    . ,  . .

:      ,          .   ,        ,    . ,      , ,   ,   .  :       ,          . ,       ,         .

     6- :        ,   .   :            ,   ,    .   :       ,   ,     ,   .     ,        ,        ,       .

    ,    .       ;            ,            ;     .        ,  : ,    - ,  , ,   ,     ,  .        ,     ,      ,         ;      .

   : -,     ,  [],   .  :     ,      ,   , 2-   ,     ,   .  :  ,     ,    ,        ,   .

-,  ,    ,   ,    .  :     ,   -,     .     ,   ,     ,  .    ,      ,      .        . ,    ,     ,      .

 :  ,   ,      ,     , ,   ,      . ,    4-  ,           ,        .

  ,     ,    :      ,    ,  .       :           ;       .         :      ,         ,    ,     .        ,          ,   .       ,    ,    ,          .        ,      ,    ,   ,    ;       ,    ,    ,   ,  .

 ,             ,     ,   ,  . ,  9-     ,        ,  ,     -.       ,    ,      ;         -.         ,     ,  ,   ,  ;  , ,       .      .

 ,     9-   :        ,        ,         ,  .          ,          ,  ;           .    .   ,            ,        :         ,              .  ,                . ,     ,    .        ,  .

    .     . . :      ,       .      ,         ,    .     2-   ,            ,    .          ,   ;         ,   .

    .  .  ,       . . ,     ,        .       .  ,   ,      .  ,     :       ,   ;        ,   ,      .     5-  :         ,         .  ,          ,   ,     ,      .

 : ,     . .  ,          ,       .  ,        ,     . .   ,     ,    ,   ,  ,   ,  .   ,    ,        ,      .     ,     ,   ,    ,   .        .        .

 : ,     . .   ,   ,     ;   []  ,  ,       ,     .      ,       ,    .     ,      2-   , ,        ,        .      ,   ,      .     ,       -  ,       .              ,  ,       .

  . ,     . . :  ,    ,    .  ,    .  :          ,         ,      ,       .   ,      ,     ,   ;      .      -       .

  : ,   . :  ,    .  ,    . ,   ;         ,    .       []:       ,         ,   ,   ,    .  ,     ,        ,       ,     denominatur ,   .      ,  .

  :    . . ,       ,             .  ,    . .  : ,         ,       .         :         ,       ;      .             .        ,  ,  ,  ,   ,  .

 ,     ,  ,       :  ,     ,   .  ,    ,        ,   ,     ,   ,   ,   . ,  ,  ,    ,       . ,    ,   .     ,      ,    . , ,    ,    ,   ,  ,  .  ,   ,        ;     ,              ,  .  ,  ,  ,  ; , ,     . ,    .     ,   :    ,   .     ,           . ,   .        ,       . ,   , , ,       ,   .        ,  .

    ,   ,    ,   ,    ,   ,    .      ,     .   ,   ,      ,    .   ,     ,    ,   ,     .      ,     ,      ,    .    ,     ,  .      ,     .

 .       ,   .  :      ,      .      ,    ,  ,  ;       .   ,        .  : ,  ,     .     ,    ,   ,      .    ,        ,       .

     ,   ,              ,         ,        .        .




 IX.    -    ,      ?


 ,  .         .      5-   .   ,  ,  -   ,   ,  ,        ,     ,    . ,      ,       .

 .     ,      ,           ,   ,     .     ,   ,   ,   . ,     .

 , ,   ,      .      ,       . .,    ,      .  ,  ,     ,    , ,  ,       ,    ,   .    ,      .   ,       . .,    .      ,  . -,  -   ,     ,  : ,  -    ,       ,  .     ,  -      ,     .      :   ,   ,   ,   ,       ?      ,   :        .       ,        ,  ,        ,     ,  .      ,   ,  ,      ,    ,  ,      . , ,        ,       .

     :  ,     , , ,      ,     .   ,   .  :      ,   ,       ,       .      .      ,   ;   ,      . , ,        ,     .

      ,    ,    ,   .        ,         ,     ,    .      ,      ,    ,       .   ,  ,      :           ,       ,  . ,     ,    .    ; ,      ,    . , ,       ,  . , , ,    ,     ,   ,     .  .

      :  ,     . ., ,      ,   ,  ,       .        ,      .   ,        . .  :   ,   ,      ,   ,   .  -   ,       .   ,        :     ,  ,      -.   ,       .     ,  -,  ,    ,     .   :    -?  ,  ,     ,   .

    ,      ,   .      ,            ;     ,     -     . ,   , .       ,    .         ,    .       ,            .  : ,     , ,      ,         ,    7-      ,     2-   . ,         ,  .  :     ,   ,      ,     .        ,          .     ,       .      :       ,       .   ,    ,    ,     ,         .  ,   ,       ,    .  ,            ,         .    :       ,        ,        .      , ,     .  ,        ,      .         10 .     ,    .        ,  , ,         . .  .   ,       ,    ,             .  ,       .   ,             . .  ,        :    ,           ;    ,     ,   .     :   ,     ;   ,    .         :          ;   ,    .     ,         ,      .      ,        ;   ,   ,    .       ,            ,         .     .   ,   ,     ,           ,  , .  ,          ,     ,       ;         .

    :  , ,   ,   ,    ,      ,    ,   .  :      , ,          .      ,   :  ,     ,    ,    . .      ,       ,     .    ,        ,       .     ,     ,        .     ,            ,     3-   . : ,    ,   ,          .       ,    .

 ,    .     ,      ;   6-                      .      ,     . :        ,    ,   .     ,   ; , ,      ,     . .    ,     .

    ,              ,                ,          ,            .       ,   :  ,  ,  :    ,      -  ;      ,  , ,   . . ,      .

 ,    .        ,  , ,         . .  .   ,       ,    ,             .  ,       .   ,             . .  ,        :    ,           ;    ,     ,   .     :   ,     ;   ,    .         :          ;   ,    . ,    ,         ,      .      ,        ;   ,   ,    .       ,            ,         .     .   ,   ,     ,           ,  , .  ,          ,     ,       ;         .

       ,   ,    ,    ,       ,    .   ,      9-   .

-,  :     ,        ,     .  : ,    ,    .           ,     .

-:     ,        ,      .  :      ,     ,  .       3-   :    ,     ,       ,    ,  . ,  . .

-:           ,     .  :    ,       .   ,   -   ,   -   .   ,   ,    ,    ,   ,   .

  :     ,      .      ,      , 7-   .      .    7-    ,        ,    ,  ;        ,   ,  .     :       ,        ,       .

  ,  , ,     . .  ,          ,       ,    ,    .     , ,      . , ,   ,        ,        ,   ,      .

 ,    :   ,  ,      ,        ,     .      ,     ,     .      ,      ,  ,    .   ,    ,      ,     - ,  :     .      ,       ,        ,  .   ,         ,   .  :  ,   ,   ,      ,  :   ,         ;        . ,     ,     .         ,        ,       ,   ,         .         .




 X.    ,  ?


           :           , , ,      ,   .

  ,  .          ,             .            ,   .          .

    , ,          ,  .  ,      ,       ,   ,  ,      .

 ,    2-   ,      ,     ,      : -  ,       ,             ,     .    :      [] -    ,       ,         :      ,         ,       ,   .       ,    .          ,    .       :, ,           ,   ,   ;      ,     ,  ,     ,    ,      .   ,  ,    .

     , ,       , ,      ,  -       ,       ,    .   ,    ,  -    .     ,   ,        ,    []   ,   .    ,       ,     ,    ,  .     ,  - ,    ,     ,   ,      .     .     ,  -     -      ,    .      ,   .        ,       ,   .     , 3-     6-  .      ,  .

, , ,    ,  ,    ,      [],        ,            .       ,         .         ,            ,    . -,  :        ,   ,    ,         .       ,    ,    ,     , ,   , .    :       ,  . ,   ,     .

     ,   ,    ,   ,        ,        . ,        .        ,   ,   ,      [],     ;  ,    ,   ,    .  ,     ,  ,           .

 ,       . -,        . -,    . -,  ,    . -,    .

   ,       , ,    ,      ,    ,      ,     ,         ,   .        ;            , ,  ,    9-  .          .        ,     ;      .

      .     ,   .   :           ,           .   ,       :      ,  ,    .  ,    ;    ,   ,      ,       ,   ,      ,     ,    ,   ,      .  :        . .,        .          ,          ;         ,     ,  . ,     ,      .

 :    ,       ,  .    ,     ,    ,     ,    . , ,         ,    .        ; ,   .

    . ,    . ,         ,     .          ,   .  :      ,  .  ,       ,           ;   ,       ; ,   . , , ,      .   ,       ,     3-   .      . ,       ,       ,     .  : , , ,   ,  ,   ,        ? ,      ,         ,   ,  ,   . , ,   .  ,      ,  ; , ,    .

    2-        :        .   ,  ,        ,  ,  ,      .  : ,          ,       ,  ,    ,   ,     , ,   .         ,  ,        ,  . ., ,      .    ,          ;  ,    . , ,   ,  ,      .      ,     ,     .

       .   : ,        ,   ,   ;      ,    4-  ;    ,      ,        . , ,    .

       .   :       ,     ,      .    ,          .    ,             ,     . , ,    ,   .        ,     . ,         ,      ,      ,     .     ,      ,      ,  . , ;     ,          ;    ,         ,  ,       10 .

      .   :      . ,  ,   ,      ,      .  ,  ,     ,     ,  . , ;      ,      ;    ,         ,        ,       ,        . ., ,   ,     .

       .   : ,      , ,              , ,       .     ,      .   [] ,  ,      , ,       . : ,                 ,   ,  ,                  ,    2-  .   ,   ,                ,     : ,      ,       ,   .   ,     ,         ,           ,   .     .      .

    ,      2-  .      ,    ;   ,   ;    ,    ;   ,  ,   ,  .      ,    ,   .         ,   ,   ,        ,            ;     ,        ;    ,   ,     .     ,    , - ,    ,     ,     ,    . :       ,    ,   ,       ,   .        ,     ,    ,      ,  .              ,   ,    ,   ,  .    ,       ,  ,     ;       ,   .          ,    - ,    .   : ,           ,   .     ,  . ,     ,       ,       . , ,      .

     .             ,              ,       .       ,    4-   .  :       .     ,   .    ,         .     a,     .       , ,        .     ,   .   ;   ,       ,      ;   ,      . , ,          .

     .     .   :            ,     ,         ;        ,              ,   -,      ,   ;           -,     ,   .          ,   . ,   -    ,         .       ,         ,    12-   .  : ,   ,  ,  ,  ,     ;       .   :  -    ,     ,       ,    ,      ,   ,         5-   ;   ,    ,      . ,       .        ,  .

       .   :       ,    ,   ,        ,        ,  ,      .     , ,  . .  []    ,     ,  ,    7-   .  :        ,        ,   ,   ,  .         ,      ,    ,   .     12-   ,    ,        ,      .               ,     ,         ,    ,       ,  .

     .   .    ,     ,  ,    ,   5-    ,        .      ,    . -, ,      ,   ,   ,       .  :    -   ,     ,      ;       ,       ,   .      ,      ,      , ,  . .        .

   -   ,   :  ,  ,     ,   ,    ,   ,    .  ,     ,   . . ,    ;    ,  .    ,    :  ,     ,   ,   .   ,   ,      .  , ,     , ,    , , ,          .       ,    ,      ,    ,      .       ,      . ,  . .

    :        , ,           ,   .    ,     :           ,      ,  ,  . :  ,          ,       ,  .     ,     ,      .     ,      -,    , ,     .   ,   ,  ,    . ,  ,    ,   ,    :   reor,   ,   ratus, rata, tum,   , , .      , , ,    ratus,      ,     ,  ,   ,   .    ,     reor, ris,    ,     . ,   ,     , , ,   .

  ,       ,  .    ,         . ,      ,   .   ,   ,    ,     . .   , ,  . .          ,     :     . .  ,  .     ,  ,  .

 :  ,        ,          . ,   :      ,      .  ,      ,  ,         ,      ,     ,          .         .      ,     ,         ,     .   ,          ,    [].  :  ,                 .

  :  ,       ,        .       ,    ,   ,       .  ,     , ,      .  :       ,      ,    .      ,  ,      .   :      ,      ,  .  : ,   , diversificantur  . , ,        .  : ,          ,     ,   .  :    ,    ,      ,     .  :   ,           . :        ,    , []:      ,   , ,        ,               ,         .   :  ,  ,   .          .

 :      . .  :          ; ,   ,  ,      ,  .     12-   ,       ,  ,   ,  .     ,     -    ,      ,          .     ,  12- [], ,      ,      ,   :   ,       ;      ,  .       ,    ,  ,      ,  [ ],      .      .

 :     . . ,   .  ,      . .     ,            ,   . . :  ,      ,  ,   ;     ,    ,   .   ,      .      , ,    ,           .   ,      , ,  .  :  ,   ,     ,     .

  :       . .   , - ,        . .  :  ,    ,        ,   .  ,       . . ,   ,      ,  .   ,       .  :    ,    ,   ;  ,     ,   ,   ,        .  ,      , , ,    .  :  ,      ,      ,    ,    ,    .      ,       ,     2-   ,       ,     .      .  [],         ,         .

:   ,     12-   ,    ,       .  ,   ,  ,    .  :      ,    .      ,  ,   .   : ,     ,        ,   ,  ,  .   :   ,     ,     .    ,    8-    12-   .  :   ,   ,     ,      .        ,   ,   , ,        .     ,  ,            ,   . , [] .

  : ,     . .  :      ,    ,       . ,    ,         .       ,   ,   ,         ,    .   ,   : ,    . .  :    ,                ,     .    ,     .        ,   ,              .        .

  :     . .   ,    ,        ,  .      .      ,    ,         .      ,      ,    .       ,   ;      .         ,    .

  :    . ,      , , ,   ,      ,     ,     ,      ,      ,       ,          .   :              .  :   .      ,    :     [],     .    5-   :     .           [],     .      ,        ,    .        [],         .

  :        ,           ,  ,   .     : ,  ,     ,    ,  ?  ,  ,  ,      .  ,        ,   .         ,   ,         .     ,    ,            /.     ,     ,     ,  ,     .   : ,   ,  ,    ,  .  :      ,   ,    ,       , , ,     .    ,      ,  .   ,   ,     , ,   , , ,  ,    ,   ,      .        ,        ,    ,     .              ,    .       ,       ,   .   ,              .         ,       ,        .    .  ,      .  :  ,  ,  ,     ,      ;  , ,     .    ,      ,      ,     ,    . ,      .      ,         .

   :         .    :     , ,    .    ,         .        ? ,      ,   ,  .        .      5-   ,     ,        ,   .    ,       ,     ,     ,  .    :           ,   .      ,         .   ,  ,    ,      ,     ,   ,           .        . ,          .   ,                ,          .

    ,    ,      ,    ,  ,        .      ,      , ,     .         ,  .       ,         ,    ,   .   ,      :     ,     ,     .   ,   ,  ,    ,    ,   ,    ,    ,    .           , ,    ,        .   : ,  ,   .  :  ;      ,            .     ,  ,     ,   ,      ,    -  ,      .      ,               ,         .

    ,    ;   ,     , ,         .      -  ,       .   ,  -      ,   .    ,  ,    ,     ,     ,       .    ,       ,        ,      ,      ,       ,    . ,       .   .

    ,        . , ,                 .   ,    , ,   ,    ,          .       ,  -         .      ,    ,   . , ,  ,   ,       .   ,        .

 ,  ,          . . ,              ,    ,         . :           ,    10 ,  ,   . .,    4, 5  6-   .              ,    ,          ,          .     ,       . .    ,     ,   ,      ,      .     5-   ,        .             .   : ,     ,      ; ,       .  :  ,       ,    ,     , ,  ,   ,   .       ,      . ,   .

  :     . .  ,   ,    ,    ,  .  :     ,   ,    ,  ,  .   :      ,    ,       .       ,    ,   .  ,        ,   ,    .

    ,  ,         . .  :            ,   ,    ,      ,      ,    ,    ,  ,     ,   ,     .  :    ,       ,       ,  ,         ,     ,    ,      ,  .        ,        ,  .         . ,       ,   ,   ,           .

 ,      ,  ,       ,      ,   ,     .    ,             ,   ,    ,    ,     ,  ,    .             ,            .       ,      ,  .   ,     ,     ,    ,   -     ,   ,    [].           ,    1-  :   ,          .    ,    ,    . ,        .

  ,      ,  ,  ,      .   .        ,   ,           .        . ,      . :      -  ,    .     ,     .    ,  ,   . . :          ,     .     ,      . :       ,   ,        ,       5-  6-   .  ,       . ,      ,         .  ,       ,   ,    .

 . ,          ,   ,  , ,     ,    -   ,     ,   ,    2-   .           ,       ,      ,   . :     -    ,    -    .          .  ,         ,   ,       . ,      ,        ?

   ,  . -, ,    :   .      .     ,  ,      ,       ,      .   ,      , ,         ,        . ,     []  ,      ,   ,     .           ,      , ,     [].       ;        ,          .

-,        ,      .   5- []      - ,      ,      .       ,      ;  ,       .  ,        ,      ,        .




Incipit Liber Sextus







Quaestio I. Principia et causae quaeruntur etc. Utrum aliqua specialis scientia habeat facere mentionem de quod quid est subiecti


VERTITUR circa 6. Et primo circa illam partem, nec disponit quod quid dicit Aristoteles 9 huius, quod non omnium quaerere terminum, id est diffinitionem, est nullam rationem faciunt: utrum aliqua specialis scientia habeat facere rationem de quod quid est subiecti. Arguitur primo quod sic. Quaecunque scientia considerat propria principia et intrinseca subiecti, debet facere rationem de quod quid est subiecti, quia quod quid est ex principiis rei est, praecipue ex principiis intrinsecis. Sed speciales scientiae considerant propria principia subiecti, quia videmus quod naturalis scientia est specialis philosophia respectu metaphysicae, considerat principia entis mobilis. Similiter scientia de animalibus considerat principia animalium, ut corpus et animam. Ergo etc.

Item quod quid est subiecti scientiae specialis aut consideratur a speciali scientia ita quod faciat rationem de eo, vel a communi per sufficientem divisionem, quia cum quod quid est non debeat esse ignotum, sed magis notum, quia omnia in scientia notificat, quia dicitur primo De anima, quod omnis demonstrationis principium est quod quid est. Ergo oportet quod notificetur vel per communem scientiam vel specialem. Sed quod quid est subiecti scientiae specialis non notificatur per communem scientiam, quia quod quid est subiecti specialis scientiae non notificatur per communem scientiam, quae est in metaphysica. Quia illa considerat principia communia transcendentia, ut ens inquantum ens, et illa quae insunt ei per se et primas differentias eius et partes. Ergo non considerat specialia principia, et per consequens nec quod quid est ex illis principiis specialibus.

Item scientia de anima est quaedam scientia specialis respectu metaphysicae. Sed illa facit rationem de quod quid est subiecti, ut patet 2 De anima, ubi Aristoteles diligenter inquirit diffinitionem quidditativam animae, et pervenit ad illud quod anima est actus corporis organici physici potentia vitam habentis. Modo anima est subiectum in scientia libri De anima. Sed tu forte dices quod anima non est subiectum in illo libro, sed corpus animatum. Dicendum quod dato quod ita sit, adhuc erit inquirere quidditatem animae et corporis animati.

Item quaecunque scientia facit rationem de esse subiecti et de quod quid est, et haec est manifesta 6 huius, ubi dicit Aristoteles quod eiusdem rationis est manifestum facere quod quid est, et Commentator dicit ibi: Quare eiusdem scientiae est scire aliquid esse et quid est. Sed aliqua scientia specialis facit rationem de esse subiecti, quia scientia libri Elenchorum inquirit syllogismum sophisticum esse et probat, ut patet primo Elenchorum. Sed syllogismus sophisticus est subiectum in libro Elenchorum.

OPPOSITUM vult Aristoteles in isto 6 prope principium, ubi dicit: sed omnes istae sunt speciales scientiae circa unum quidem genus circumscripte de hoc tractant, et non de ente simpliciter inquantum ens, nec disponit quod quid est nullam rationem faciunt. Sed ex hoc aliae quidem facientes sensu ipsum manifestum, aliae autem praesupponentes ipsum accipientes. Et hoc idem vult Commentator exponens Aristotelem.

Notandum quod sicut dicit Lincolniensis 2 Posteriorum, quod verissime et propriissime sunt diffinitiones quae sunt ex generibus et differentiis. Et ratio huius est: illae diffinitiones sunt verissime quae sunt ex principiis quidditativis, quia quidditas est illud quod verissime diffinitur, ut patet 7 huius. Ergo etiam illud quod principaliter est quidditas, ut substantia, primo et principaliter diffinitur; sed quod est quidditas secundario, diffinitur secundario. Sed genus et differentia sunt principia quidditatis, quia forma est tota quidditas et substantia rei, ut dicit Commentator 7 huius, illo capitulo: utrum autem idem vel diversum, ubi dicit quaestio: Quod quidditas hominis est homo uno modo, et non est homo alio modo. Est enim homo secundum formam, sed non est homo congregatus ex materia et forma. Modo genus et differentia important formam, quia genus importat formam generalem, differentia formam specialem. Unde licet verum sit quod compositum diffiniatur, tamen non ita bene et perfecte sicut quidditas, quia materia ponitur in diffinitione compositi ex materia et forma, et materia non est principium quidditatis, sed tamen deferens quidditatem.

Notandum ulterius quod sicut in principiis complexis non habetur sufficiens notitia et cognitio per resolutionem donec pervenitur ad primum principium complexum quod non eget ulteriori resolutione, sic et in principiis incomplexis non est perfecta cognitio diffinitiva donec perveniatur ad primum principium diffinitionis, quod omnino est indivisibile vel indiffinibile, et non resolvitur in aliud communius univocum. Quia dicit Aristoteles 9 huius, quod non oportet omnium quaerere terminum, id est diffinitionem, devenire ad extrema, ut generalissima, quae sunt indiffinibilia et irresolubilia in priora se. Unde si aliqua species diffinitur vere et complete, non solum oportet ponere genera media et differentias, sed etiam oportet ponere in diffinitione perfecta speciei primum genus; aliter non esset perfecta diffinitio speciei. Ut si aliquis vellet diffinire hominem, oportet dicere quod est substantia corporea animata sensibilis rationalis, et non solum oportet ponere remotum genus, sed etiam genera et differentias intermedias cum ultima differentia, quae convertitur cum diffinito.

PER hoc dicendum est ad quaestionem primo per distinctionem. Quod diffinitio quidditativa speciei potest comparari ad duo: uno modo ad praedicata et principia communissima, quae ponuntur in diffinitione, et hoc patet ex secunda suppositione. Alio modo potest comparari ad principia propria et specialia, ut quo ad proprium genus et differentiam. Tunc dicendum est quod speciales scientiae non faciunt rationem de quod quid est subiecti, inquantum comparatur ad principia communissima, ut sunt generalissima et remotae differentiae. Et ratio est: illud quod pertinet ad philosophiam communem sub illa ratione non pertinet ad scientiam specialem, et haec est manifesta. Sed facere mentionem de quod quid est subiecti in comparatione ad praedicata et principia communissima pertinet ad communem scientiam, ut metaphysicam, quia ad eam pertinet considerare ens inquantum ens, et quae insunt per se enti, et primas partes entis quae ponuntur in diffinitione subiectorum specialium scientiae. Unde videmus Aristotelem considerare de istis communibus principiis in metaphysica. Et sic dictum Aristotelis in hoc 6 intelligi quod nulla specialis scientia facit rationem de quod quid est subiecti quantum ad principia communissima et primum genus.

Secundo dicendum quod bene physici faciunt rationem de quod quid est inquantum comparatur ad propria principia et ad differentiam finalem. Et ratio est considerare propria principia, ut differentiam propriam et genus, quae ponuntur in diffinitione. Et quod quid est vel pertinet ad speciales scientias vel communem per sufficientem divisionem, sed non pertinet ad communem scientiam, quia metaphysicus non considerat proprias differentias et convertibiles subiectorum specialium scientiarum. Et si quia si hoc esset, tunc consideraret proprias quidditates scibilium specialium scientiarum, et per consequens proprias passiones, et sic aliae scientiae essent superfluae. Ergo pertinet ad speciales scientias considerare propria principia, ut proprium genus et differentiam, et per consequens quod quid est, quod est ex illis principiis.

Notandum quod diversae scientiae speciales diversimode se habent ad suum subiectum. Quia aliquae scientiae requirunt notitiam confusam sui subiecti quae sufficit ad demonstrandum passiones de subiecto, ut de hoc subiecto quod est binarius numerus, et ad probandum quod sit par sufficit scire notitia confusa quod habeat duas partes sine residuo, et illa notitia bene potest stare cum ignorantia huiusmodi, scilicet quod ignoretur in quo praedicamento sit subiectum. Et talis notitia potest accipi a sensu exteriori vel interiori. Sed aliquae scientiae requirunt cognitionem subiecti determinatam, ut si volo scire perfecte quid est homo, oportet scire utrum sit substantia vel accidens. Et ulterius substantiam in dividendo, si est genus substantia communis ad corruptibilem et aeternam, ut famosum est, vel substantia materialis immediata est genus, sicut est verum. Unde dividitur per differentias medias usque ad ultimam, et illa notitia capitur ex superiori scientia quae cognoscit distinctionem praedicamentorum et primas partes entis.

PER hoc ad rationes. Ad primam: quaecunque scientia considerat propria principia etc. Conceditur quod illa scientia considerat quod quid est illo modo ut est ex propriis principiis. Tu dicis quod naturalis scientia etc. Conceditur quod considerat propria principia subiecti, et sic etiam considerat quod quid est subiecti, sed non considerat principium communissimum, quia hoc pertinet ad communem scientiam. Ergo quod quid est ex principiis communissimis considerat scientia communis. Ex quo sequitur corollarie quod ad nullam scientiam specialem pertinet habere perfectam cognitionem rei, sed oportet hoc esse per scientiam communem inquantum considerat communia principia quod quid est, et per specialem scientiam inquantum considerat propria principia subiecti et diffinitionis. Et sic nec mathematicus nec naturalis habet diffinire hominem, sed mixtus ex metaphysico et naturali.

Ad aliam rationem: quod quid est subiecti etc. Dicendum quod pertinet ad utramque scientiam secundum alium et alium respectum. Quantum ad principia communia pertinet ad communem scientiam, sed quantum ad propria pertinet ad speciales scientias, quae sunt contractae ad determinatum scibile. Et hoc voluit Aristoteles significare in praecedenti littera, quod nulla specialis scientia facit rationem de quod quid est subiecti, id est non debet contentari de cognitione speciali subiecti, sed etiam oportet quod cognitio resolvatur usque ad primum genus. Unde medicus inquantum medicus non habet cognoscere perfecte sanitatem, sed per naturalem et metaphysicam. Unde hoc non cognoscit per se, sed per accidens, inquantum medicina in anima est coniuncta cum naturali et metaphysica. Sed quod dicitur communiter quod medicus habet cognoscere perfecte sanitatem, hoc provenit ex ignorantia hominum, quia putamus quod scientiae diversae in anima sint unica scientia, et in hoc est deceptio.

Ad aliam: scientia de anima etc. Conceditur quod est specialis scientia respectu metaphysicae. Et tu dicis quod ipsa inquirit quod quid est subiecti. Aliqui dicunt quod non est verum, et dicunt animam non esse subiectum, sed corpus animatum, tamen sub ratione animae. Sed hoc dictum est idem dicere corpus animatum sub ratione animae esse subiectum et animam esse subiectum. Quia Aristoteles inquirit passiones proprias animae, et cuicunque insunt illae passiones hoc est per naturam animae, quia posita anima omnes ponuntur inesse, et remota omnes removentur. Ergo anima est primum subiectum, quia istae sunt subiecti conditiones, ut patet 1 Posteriorum. Et tu dicis pro Aristotele inquirit quod quid est animae. Dicendum quod verum est si quo ad propria principia inquirit; sed si inquirit quo ad communia principia, hoc non facit ut specialis artifex, ut quod inquirit quod anima sit actus, et quod sit primus vel secundus, et non est secundus, ergo primus. Hoc non facit nisi per habitum traditum per superiorem artificem, id est metaphysicum, ad quem pertinet consideratio communis actus et potentiae. Quo ad praedicata vero specialia inquirit per philosophiam naturalem traditam in libro illo. Quod patet, quia haec omnia probat per signa naturalia, scilicet dormire, vigilare, ut sunt organum et potentia vitam habentis, quae inquirit per habitum proprium illi libro. Nec hoc est inconveniens, ut dictum est in corpore quaestionis.

Ad aliam: Quaecunque scientia facit rationem de esse subiecti etc. Conceditur illo modo. Tu dicis quod aliqua scientia etc. Dicendum quod non considerat inquirendo subiectum esse cognitione confusa, licet inquirat propria principia. Unde ista multum differunt. Tu dicis quod Aristoteles primo Elenchorum etc. Aliqui dicunt, ut Egidius, quod Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse ut subiectum; unde quod dicit de sophisticis elenchis etc. propter hoc non determinat de sophistico syllogismo de subiecto, sed ut de aliquo considerato in illa scientia. Aliter dicitur concedendo syllogismum sophisticum esse subiectum, quia Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse per habitum illius scientiae, sed per habitum communioris scientiae, ut logicae, quia probat eum per hoc esse quod omnes vel plures appetunt, cum ista argumentatio sit disputativa, immo disputativae scientiae et dialecticae.




Quaestio II. Quoniam vero physica est circa etc. Utrum practicum et speculativum sint essentiales differentiae habitus intellectivi et philosophiae


VARITUR circa hanc partem, ubi Aristoteles dividit philosophiam in practicam et speculativam: utrum practicum et speculativum sint differentiae essentiales habitus intellectivi et physici. Ex arguitur primo de practico quod non sit differentia essentialis eius, et hoc sic. Differentia essentialis cuiuslibet rei debet esse eiusdem praedicamenti cum illo cuius est differentia, ex Praedicamentis, ubi dicitur: diversorum generum etc. Sed practicum est in alio genere ab habitu, quia habitus intellectus est in prima specie qualitatis, sed esse practicum est in praedicamento relationis, quia dicit ordinem ad opus, ex 2 et 6 huius, et 6 Ethicorum. Ergo etc.

Item arguitur de speculativo. Nulla negatio potest esse differentia essentialis alicuius entis positivi rei, sed oportet hoc esse per scientiam communem inquantum considerat communia principia quod quid est, et per specialem scientiam inquantum considerat propria principia subiecti et diffinitionis. Et sic nec mathematicus nec naturalis habet diffinire hominem, sed mixtus ex metaphysico et naturali.

Ad aliam rationem: quod quid est subiecti etc. Dicendum quod pertinet ad utramque scientiam secundum alium et alium respectum. Quantum ad principia communia pertinet ad communem scientiam, sed quantum ad propria pertinet ad speciales scientias, quae sunt contractae ad determinatum scibile. Et hoc voluit Aristoteles significare in praecedenti littera, quod nulla specialis scientia facit rationem de quod quid est subiecti, id est non debet contentari de cognitione speciali subiecti, sed etiam oportet quod cognitio resolvatur usque ad primum genus. Unde medicus inquantum medicus non habet cognoscere perfecte sanitatem, sed per naturalem et metaphysicam. Unde hoc non cognoscit per se, sed per accidens, inquantum medicina in anima est coniuncta cum naturali et metaphysica. Sed quod dicitur communiter quod medicus habet cognoscere perfecte sanitatem, hoc provenit ex ignorantia hominum, quia putamus quod scientiae diversae in anima sint unica scientia, et in hoc est deceptio.

Ad aliam: scientia de anima etc. Conceditur quod est specialis scientia respectu metaphysicae. Et tu dicis quod ipsa inquirit quod quid est subiecti. Aliqui dicunt quod non est verum, et dicunt animam non esse subiectum, sed corpus animatum, tamen sub ratione animae. Sed hoc dictum est idem dicere corpus animatum sub ratione animae esse subiectum et animam esse subiectum. Quia Aristoteles inquirit passiones proprias animae, et cuicunque insunt illae passiones hoc est per naturam animae, quia posita anima omnes ponuntur inesse, et remota omnes removentur. Ergo anima est primum subiectum, quia istae sunt subiecti conditiones, ut patet 1 Posteriorum. Et tu dicis pro Aristotele inquirit quod quid est animae. Dicendum quod verum est si quo ad propria principia inquirit; sed si inquirit quo ad communia principia, hoc non facit ut specialis artifex, ut quod inquirit quod anima sit actus, et quod sit primus vel secundus, et non est secundus, ergo primus. Hoc non facit nisi per habitum traditum per superiorem artificem, id est metaphysicum, ad quem pertinet consideratio communis actus et potentiae. Quo ad praedicata vero specialia inquirit per philosophiam naturalem traditam in libro illo. Quod patet, quia haec omnia probat per signa naturalia, scilicet dormire, vigilare, ut sunt organum et potentia vitam habentis, quae inquirit per habitum proprium illi libro. Nec hoc est inconveniens, ut dictum est in corpore quaestionis.

Ad aliam: Quaecunque scientia facit rationem de esse subiecti etc. Conceditur illo modo. Tu dicis quod aliqua scientia etc. Dicendum quod non considerat inquirendo subiectum esse cognitione confusa, licet inquirat propria principia. Unde ista multum differunt. Tu dicis quod Aristoteles primo Elenchorum etc. Aliqui dicunt, ut Egidius, quod Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse ut subiectum; unde quod dicit de sophisticis elenchis etc. propter hoc non determinat de sophistico syllogismo de subiecto, sed ut de aliquo considerato in illa scientia. Aliter dicitur concedendo syllogismum sophisticum esse subiectum, quia Aristoteles non inquirit syllogismum sophisticum esse per habitum illius scientiae, sed per habitum communioris scientiae, ut logicae, quia probat eum per hoc esse quod omnes vel plures appetunt, cum ista argumentatio sit disputativa, immo disputativae scientiae et dialecticae.

Sequuntur per respectum ad opus qui competit practico et non habitui speculativo, non potest esse nisi per aliqua absoluta distincta. Unde istae habitudines conveniunt in uno habitu intellectivo, tamen differunt in absolutis quidem, ut in convolutionibus intrinsecis habitibus, ratione quarum substernuntur habitibus et privationi respectus. Unde istae conditiones et differentiae essentiales circiloquuntur per accidentia propria, ut vult Commentator 8 huius.

Notandum quod prius dicebatur conditionaliter quod speculativum et practicum sunt differentiae essentiales habitus intellectivi, si est genus, quia dubitatum est de hoc utrum habitus intellectuales et scientiae sint genus ad speciales habitus et scientias. Unde ipsae vere generis univoci debet habere contrarietatem, et non potest simul esse in eodem subiecto, quia sicut dicitur 9 huius, quia differentiae sunt contrariae. Et non loquitur hic de contrarietate quae est in privatione et habitu, quia privatio non constituit speciem. Sed istae scientiae speciales non habent contrarietatem, quia possunt esse simul in eodem subiecto indivisibili veri intellectus. Ad rationes patet ex dictis.




Quaestio III. Quare tres philosophiae theoricae etc. Utrum divisio scientiae speculativae philosophiae in naturalem, mathematicam et divinam sit sufficiens


VARITUR circa hanc partem: utrum divisio scientiae, immo philosophiae speculativae, in naturalem, mathematicam et divinam sit sufficiens. Arguitur primo quod non. Logica est scientia speculativa, ut constat per dicta, nec est naturalis, nec mathematica, nec divina. Ergo etc.

Item philosophia speculativa debet dividi per differentias entis, quia prima non est nisi de ente, quia est universi entis cognitio et studio bene vivendi coniuncta; hoc additur propter moralem. Ita describit philosophiam primo Algazel in libro De divisione philosophiae. Sed ens dividitur in 10 praedicamenta, ut patet 5 et 6 huius, ubi Aristoteles dividit ens in 10 praedicamenta. Ergo philosophia debet distingui in 10 cognitiones de 10 entibus.

Item de substantia corporea est una pars philosophiae, scilicet naturalis. Sed de substantiis corporeis et corruptibilibus mobilibus, ut patet 8 Physicorum. Ergo eiusdem debet esse una de substantia incorporea. Consequens est falsum, quia sicut substantia corporea habet aliqua praedicata per se quae demonstrantur de ipsa, ita substantia incorporea habet passiones et proprietates quae demonstrantur de ipsa. Ergo de substantia incorporea est vera philosophia.

Item naturalis et metaphysicus considerant de ente quanto, quia metaphysicus considerat de ente quanto, ut de quanto; naturalis etiam considerat de quanto physice, et primo Caeli, ubi dicitur quod de natura est circa magnitudinem et corpus et eorum motus et passiones et principia. Ergo naturalis et metaphysicus considerant de eodem. Ergo non est vera pars philosophiae.

Item prima philosophia considerat quidditates omnium substantiarum et passiones omnium substantiarum, et per consequens considerat passiones eorum, quia passiones causantur ex quidditatibus, et ex diversis quidditatibus diversae passiones, et eadem est passio quae consequitur quidditatem, ut dicitur in 9 huius de demonstratione, quod quid est principium demonstrationis. Ergo si essent plures partes philosophiae, metaphysica esset superflua, quia omnes partes philosophiae considerant de ente, quia omnes scientiae sunt de ente. Ergo videtur quod ista distinctio sit superflua.

Item divisio cuiuslibet generis debet esse per differentias per se, et non per accidentia, sicut patet 7 Physicorum et 3 De anima. Sed philosophia speculativa non dividitur per differentias per se, sed per differentias quae sunt extra essentiam, quia mathematica et naturalis differunt secundum abstractionem a materia. Sed abstractio a materia est accidens enti. Ergo non est bona divisio.

OPPOSITUM vult Aristoteles in isto 6 philosophiae, et Commentator, et omnes expositores Aristotelis.

Notandum quod philosophia capitur dupliciter. Aliquando proprie, et tunc accipitur pro habitu intellectivo, et sic loquitur hic philosophus. Aliquando large, et tunc accipitur pro actu, vel pro habitu et actu simul, et sic accipitur in 1, 2 et 6 Ethicorum. Et tunc distinguitur philosophia per virtutes et vitia, et per actus et habitus virtutum, quia sicut dicitur 10 Ethicorum, felicitas est operatio secundum virtutem perfectam. Et tunc distinguitur per actus et habitus intellectuales et morales, sicut patet in 1, 2 et 6 Ethicorum. Et de ista distinctione non est quaestio, sed est quaestio de philosophia proprie dicta, quae est habitus intellectualis. Et sic distinguitur per obiecta et per rationes formales obiectorum.

Unde sciendum quod philosophia speculativa distinguitur in naturalem, mathematicam et divinam, sive metaphysicam, secundum diversas rationes formales obiectorum. Quia naturalis considerat ea quae sunt abstracta a materia secundum rem, sed non secundum rationem, quia considerat ea quae sunt coniuncta materiae et motui, ut patet 1 Physicorum. Mathematica vero considerat ea quae sunt abstracta a materia secundum rationem, sed non secundum rem, quia considerat ea quae sunt in materia secundum rem, sed abstrahit ea secundum rationem, ut patet 3 De anima. Metaphysica vero sive divina considerat ea quae sunt abstracta a materia et secundum rem et secundum rationem, quia considerat ens inquantum ens, et ea quae sunt separata a materia, ut patet 6 huius et 1 et 12 Metaphysicae. Unde patet quod ista distinctio est per differentias per se, quia istae differentiae sumuntur ex habitudine obiectorum ad materiam et motum, quae est differentia per se obiectorum, et non per accidens, quia non est accidens enti quod sit abstractum a materia, sed est de ratione entis, quia ens inquantum ens est abstractum a materia. Et sic patet quod philosophia speculativa dividitur per differentias per se, et non per accidens. Et sic patet quod non est superflua distinctio, quia istae partes philosophiae non sunt de eodem, quia licet omnes considerent de ente, tamen non considerant de ente secundum eandem rationem formalem, quia naturalis considerat ens mobile, mathematica considerat ens quantum, metaphysica considerat ens inquantum ens. Et sic patet quod non est superflua distinctio. Ad rationes patet ex dictis.

Culabilium alia et alia est abstractio. Ergo partes philosophiae debent distingui, et tot debent esse quot modis abstrahibilia abstrahuntur a materia. Sed speculabilia abstrahuntur a materia tribus modis, quia aliqua entia sunt abstracta a materia simpliciter et omnino tam sensibili quam intelligibili, et de illis est metaphysica. Unde metaphysica est de entibus abstractis a materia simpliciter et communi omnino, ut de substantiis separatis et intelligentiis. Unde dicitur metaphysica a meta, quod est trans, et physis, quod est natura, quia est de transcendentibus naturam, et hoc principali intentione, ut patet quoad 12. Sed alia sunt entia abstracta non omnino a materia, sed tamen abstrahibilia sunt a materia sensibili secundum rationem et non ab intelligibili, quare diffiniuntur per materiam intelligibilem, ut sunt numeri, magnitudines, et de illo ente est alia pars philosophiae, scilicet mathematica. Alia sunt entia abstracta a materia individuali sensibili, sed non ab ultima, ut entia naturalia. Unde formae naturales diffiniuntur per materiam sensibilem in communi, licet non per materiam individualem. Unde diffiniuntur per substantiam transibilem, quia licet materia non sit pars quidditatis, tamen est necessaria ad deferendum quidditatem. Unde quidditas hominis non potest esse sine materia. Unde si complete debet diffiniri quidditas rei materialis, oportet per materiam diffiniatur, sicut vult Aristoteles primo De anima. Et de illo ente est naturalis scientia. Et sic patet quod tres sunt partes philosophiae speculativae, et sunt sufficientes quo ad distinctionem eius secundum quod tribus modis speculabilia abstrahuntur a materia.

PER haec ad rationes in oppositum. Logica est speculativa etc. Dicendum quod non est scientia speculativa, sed pure practica. Sed quid dicis ad commune dictum? Dicendum quod duplex est dictum commune: quoddam quod provenit ex naturali inclinatione ad verum, et aliud est commune dictum quod provenit ex consuetudine, et non ex naturali inclinatione ad verum, sed est voluntarium, et illud non oportet esse verum. Et sic est istud. Sed quod logica non sit speculativa, sed practica, bonum est inquirere, et videbitur in sequentibus. Aliter respondent alii ad rationem tenentes quod logica sit speculativa. Unde dicunt quod Aristoteles loquebatur in 6 huius de scientia speculativa reali, sed logica non est scientia realis. Quare etc. Sed hoc dictum non valet, quia logica ita bene est realis scientia, quia considerat rem veram ut syllogismum ordinatum in modo et in figura extra intellectum. Unde sunt entia vera realia, licet dependeant ab anima in productione. Unde etiam non invenitur ab aliquo, nec ab Aristotele nec ab Averroi, divisio scientiae per realem et rationalem. Unde dicunt quod logica sit organica, et hoc est dicere quod sit practica. Et sic dicunt contradictoria. De hoc non plus ad praesens.

Ad aliam: speculativa scientia debet distingui etc. Conceditur quod debet distingui secundum aliquam divisionem ut entis secundum se, inquantum respicit ens secundum se. Sed tamen non secundum quamlibet divisionem oportet sic dividi, sed alio modo secundum divisionem quae respicit philosophiam secundum certitudinem, quia non oportet illam esse secundum divisionem entis per se, sed secundum quod est abstrahibilis a materia, quae materia signata impedit certitudinem. Et secundum quod diversimode abstrahit a materia, secundum hoc sunt diversae partes philosophiae. Quia si inspiciantur bene diversa praedicamenta, ut actio et passio, possunt convenire in uno modo abstractionis, quia aeque abstrahunt a materia, licet sint diversi partes entis secundum se. Unde per hoc scientia eorum non dividit philosophiam secundum primam distinctionem, licet alia sit pars philosophiae scientia actionis et passionis, inquantum respicit ens secundum se, sed comprehenduntur sub uno membro inquantum distinctio respicit philosophiam secundum certitudinem.

Ad aliam: una est scientia de substantia corporea. Conceditur sub ratione motus ut naturalis. Tu dicis ergo etiam una est de substantiis incorporeis. Conceditur quod sicut metaphysica est de substantiis abstractis quo ad eius partem principalem, ut quo ad 12, oportet si in aliis libris determinatur de aliis substantiis, hoc est tamen sub ratione ultima, ut sub ratione entis inquantum manuducunt nos ad cognitionem abstractorum. Et sic non concludit ratio quod sint plures partes quaestionis 2.

Ad aliam: naturalis et metaphysicus etc. Conceditur. Sed tamen non eodem modo considerant de quantitate, quia metaphysicus considerat eas inquantum sunt entia, et inquantum quantitas est una de primis partibus entis. Sed alio modo considerantur quantitates a mathematico secundum se, et inquantum abstrahibiles sunt a materia sensibili, et accipiuntur in habitudine ad proprias passiones quae demonstrantur de eis. Sed naturalis considerat eas inquantum sunt in rebus naturalibus, et sunt coniuncta formis naturalibus. Et sic diversimode considerant magnitudines et numeros quo ad diversum modum considerandi. Et hoc diversificat scientias istas. Unde si metaphysica et naturalis considerarent de quantitatibus eodem modo abstractionis, tunc mathematica superfluere, sed hoc non est verum, ut visum est.

Ad aliam: una scientia est prima etc. Conceditur, quae considerat quidditates omnium subiectorum scientiarum specialium quo ad praedicata prima et communia, sed tamen non considerat ea quo ad prima et specialia principia principaliter, ut quo ad ultimam differentiam et ultimum genus. Unde bene verum est quod metaphysica considerat quidditates omnium subiectorum specialium in communi, sed non in speciali. Et propter hoc non superfluunt aliae partes philosophiae, quae considerant quidditates quo ad propria principia. Unde quando Aristoteles dixit quod nullam rationem faciunt de quod quid est subiecti scientiae speciales, hoc est verum intelligendo complete, quia oportet etiam ponere in diffinitione completa praedicata communia et prima, quae considerat metaphysicus, sed bene faciunt mentionem de quod quid est subiecti per propria principia et ultimam differentiam.

Ad aliam rationem, quae patebit ex sequentibus. Notandum tamen diligenter quod sunt tres partes philosophiae speculativae. Sed utrum sint partes primae, in quas philosophia primo dividitur, videndum est. Ad cuius intellectum notandum de habitudine et communitate philosophiae speculativae ad istas tres partes. Unde si diceretur, ut aliqui dicunt, quod philosophia speculativa habet se ad istas tres scientias secundum communitatem analogiae, ita quod quoddam ordine respiceret eas, sic bene ista divisio in tres partes dictas esset sufficiens, immo etiam esset prima divisio. Quia divisio philosophiae prima et principaliter bene potest esse per tria dividentia, cum sit analogum, et non quod analogum dividi primo per duo, sed primo potest dividi per plura, sicut Aristoteles divisit primo ens in decem praedicamenta, et est prima et principalis divisio. Unde etiam illi qui nituntur reducere illam divisionem ad bimembrem peccant, quia non oportet analogi primam divisionem esse per duo membra, sed primo potest esse per plura significata, quia non oportet sua dividentia habere contrarietatem, quae requirat duas differentias, sed sufficit quod habeant disperationem. Et sic qui vellet tenere istam viam diceret quod ista divisio in istas tres partes esset prima divisio philosophiae et principalis.




Quaestio IV. Consequenter quaeritur propter ultimam rationem prius tactam. Utrum philosophia speculativa sit genus ad naturalem, divinam et mathematicam


CONSEQUENTER quaeritur propter ultimam rationem prius tactam: utrum philosophia speculativa sit genus ad naturalem scientiam, divinam et mathematicam. Et arguitur primo quod non. Divisio cuiuslibet generis debet esse bimembris, per Aristotelem, ut actio et passio possunt convenire in uno modo abstractionis, quia aeque abstrahunt a materia, licet sint diversi partes entis secundum se. Unde per hoc scientia eorum non dividit philosophiam secundum primam distinctionem, licet alia sit pars philosophiae scientia actionis et passionis, inquantum respicit ens secundum se, sed comprehenduntur sub uno membro inquantum distinctio respicit philosophiam secundum certitudinem.

Ad aliam: una est scientia de substantia corporea. Conceditur sub ratione motus ut naturalis. Tu dicis ergo etiam una est de substantiis incorporeis. Conceditur quod sicut metaphysica est de substantiis abstractis quo ad eius partem principalem, ut quo ad 12, oportet si in aliis libris determinatur de aliis substantiis, hoc est tamen sub ratione ultima, ut sub ratione entis inquantum manuducunt nos ad cognitionem abstractorum. Et sic non concludit ratio quod sint plures partes quaestionis 2.

Ad aliam: naturalis et metaphysicus etc. Conceditur. Sed tamen non eodem modo considerant de quantitate, quia metaphysicus considerat eas inquantum sunt entia, et inquantum quantitas est una de primis partibus entis. Sed alio modo considerantur quantitates a mathematico secundum se, et inquantum abstrahibiles sunt a materia sensibili, et accipiuntur in habitudine ad proprias passiones quae demonstrantur de eis. Sed naturalis considerat eas inquantum sunt in rebus naturalibus, et sunt coniuncta formis naturalibus. Et sic diversimode considerant magnitudines et numeros quo ad diversum modum considerandi. Et hoc diversificat scientias istas. Unde si metaphysica et naturalis considerarent de quantitatibus eodem modo abstractionis, tunc mathematica superfluere, sed hoc non est verum, ut visum est.

Ad aliam: una scientia est prima etc. Conceditur, quae considerat quidditates omnium subiectorum scientiarum specialium quo ad praedicata prima et communia, sed tamen non considerat ea quo ad prima et specialia principia principaliter, ut quo ad ultimam differentiam et ultimum genus. Unde bene verum est quod metaphysica considerat quidditates omnium subiectorum specialium in communi, sed non in speciali. Et propter hoc non superfluunt aliae partes philosophiae, quae considerant quidditates quo ad propria principia. Unde quando Aristoteles dixit quod nullam rationem faciunt de quod quid est subiecti scientiae speciales, hoc est verum intelligendo complete, quia oportet etiam ponere in diffinitione completa praedicata communia et prima, quae considerat metaphysicus, sed bene faciunt mentionem de quod quid est subiecti per propria principia et ultimam differentiam.

Ad aliam rationem, quae patebit ex sequentibus. Notandum tamen diligenter quod sunt tres partes philosophiae speculativae. Sed utrum sint partes primae, in quas philosophia primo dividitur, videndum est. Ad cuius intellectum notandum de habitudine et communitate philosophiae speculativae ad istas tres partes. Unde si diceretur, ut aliqui dicunt, quod philosophia speculativa habet se ad istas tres scientias secundum communitatem analogiae, ita quod quoddam ordine respiceret eas, sic bene ista divisio in tres partes dictas esset sufficiens, immo etiam esset prima divisio. Quia divisio philosophiae prima et principaliter bene potest esse per tria dividentia, cum sit analogum, et non quod analogum dividi primo per duo, sed primo potest dividi per plura, sicut Aristoteles divisit primo ens in decem praedicamenta, et est prima et principalis divisio. Unde etiam illi qui nituntur reducere illam divisionem ad bimembrem peccant, quia non oportet analogi primam divisionem esse per duo membra, sed primo potest esse per plura significata, quia non oportet sua dividentia habere contrarietatem, quae requirat duas differentias, sed sufficit quod habeant disperationem. Et sic qui vellet tenere istam viam diceret quod ista divisio in istas tres partes esset prima divisio philosophiae et principalis.

OPPOSITUM arguitur. Illud est genus quod praedicatur de pluribus in quid, quia illae sunt conditiones quae requiruntur ad hoc quod aliquid sit genus, scilicet quod praedicetur in quid, et de pluribus secundum unam rationem aequaliter, quia genus respicit species coaequas. Sed philosophia speculativa habet se sic, quia philosophia speculativa praedicatur de naturali, divina et mathematica in quid. Quia quid est naturalis philosophia? Speculativa. Quid est mathematica? Philosophia speculativa. Quid est metaphysica? Philosophia speculativa. Et praedicatur secundum unam rationem, quae ratio est habitus intellectivus perficiens animam quo ad veram cognitionem tantum sine productione proprii scibilis. Unde naturalis philosophia est talis habitus, similiter metaphysica et mathematica, ut patet 6 huius. Similiter de eis praedicatur, quia una scientia quo ad rationem philosophiae speculativae non prius dicitur habitus speculativus quam alia.

DE ista quaestione est duplex opinio. Una est quod philosophia speculativa sit quoddam analogum ad istos tres habitus, et rationes huius opinionis efficaciores tactae sunt. Alia est opinio plus probabilis, quod philosophia speculativa sit univocum ad istos tres habitus. Et causa est, quia habitus intellectivus est in prima specie qualitatis, vel ergo est ibi ut genus vel ut species vel ut individuum, sed non ut species vel individuum, ergo ut genus univocum. Maior est manifesta per sufficientem divisionem, quia ex quo speculativa est in prima specie qualitatis, ut vult Aristoteles in Praedicamentis, vel est ibi ut individuum vel ut genus vel ut species. Sed non est ut genus vel species vel individuum, quia habitus intellectualis non est in prima specie qualitatis ut individuum, quia habet plures habitus sub se distinctos numero, nec etiam est in prima specie qualitatis sicut species specialissima, quia habet partes quae distinguuntur per se, sicut naturalem, mathematicam et divinam, sicut etiam obiecto distinguitur, sicut visum est in praecedenti quaestione. Sed individua substantiae eadem specie non distinguuntur per se secundum Aristotelem 2 Posteriorum, ubi dicit quod sub una specie multae sunt differentiae non secundum substantiam, sed secundum accidens. Et posset adduci praedicta ratio in oppositum.

Notandum tamen ad solutionem rationum, quod licet divisio speculativae philosophiae sit sufficiens in has tres scientias, non tamen est prima divisio et principalis, sed immediate philosophia speculativa dividitur divisione bimembri, scilicet quod quaedam philosophia est de abstractis a materia simpliciter et omnino, et quaedam philosophia non est de abstractis a materia omnino. Et ista est divisio prima et principalis. Et tunc secundum membrum subdividitur, quia quaedam philosophia harum est de abstractis a materia sensibili sed non a materia intelligibili, sed quaedam est de abstractis non a materia sensibili in communi, sed tantum a materia sensibili individuali. Et sic patet quod ista divisio trimembris reducitur ad divisionem bimembrem.

Notandum ulterius diligenter quod licet species generis univoci extra animam sint contrariae et non possint esse simul in eodem subiecto, ut iam tactum fuit in una ratione, et propter hoc etiam dicit Commentator 6 huius quod opposita extra animam in anima non sunt opposita, sicut patet de albedine et nigredine, quia anima recipit simul species albedinis et nigredinis. Ergo multo magis species et scientiae diversorum scibilium non sunt contrariae. Unde si essent contrariae, tunc motus verus esset in prima specie qualitatis, cum motus sit de contrario in contrarium, sed hoc est contra Aristotelem 7 Physicorum, ubi vult quod motus tantum sit in tertia specie qualitatis.

Notandum quod hic est dubium. Quia ex quo non est divisionis prima philosophiae speculativae in scientiam naturalem, mathematicam et divinam, quare Aristoteles non posuit primam divisionem philosophiae speculativae. Dicendum quod ipse non posuit eam, quia non fuit ei necessaria ad suum intentum, sed suffecit sibi divisio philosophiae ista, quam posuit, quae tamen est sufficiens in naturalem, mathematicam et divinam, licet non sit prima. Unde Aristotelis intentio in hoc 6 est tradere modum proprium considerandi huius scientiae. Sed ad illum proprium modum habendum suffecit sibi ista distinctio, immo etiam magis fuit sibi necessaria ad suum propositum. Unde Aristoteles non habuit respectum ad univocationem, utrum speculativa philosophia esset univoca ad suas partes vel non, sed habuit intentionem ad distinctionem harum partium. Ita quod istae partes distinguuntur secundum alium et alium modum abstrahendi speculabilia a materia, secundum quam distinctionem habuit proprium modum considerationis huius scientiae, quod est principale intentum, quia considerat entia abstracta omnino et simpliciter a materia. Unde principaliter in isto libro intendit scientiam de abstractis, ut de Deo, et de aliis abstractis. Unde licet determinet de substantiis aliis materialibus, hoc non est ita principali intentione, quia tantum determinat de eis inquantum manuducunt in cognitionem abstractorum. Vel aliter posset dici quod Aristoteles primam divisionem philosophiae sufficienter dedit intelligere per istam quam posuit, quae sufficienter evacuat totam naturam eius.

AD rationes in oppositum. Ad primam patet solutio, quia ista divisio trimembris reducitur ad bimembrem. Unde divisio prima et immediata debet esse bimembris, sed ista divisio non est prima, ut visum est. Ad aliam similiter patet, quia species generis in anima non sunt contrariae, et per consequens bene possunt esse simul in eodem subiecto, licet species generis extra animam sint contrariae. Ad aliam: illud non est genus etc. Conceditur. Tu dicis quod philosophia est speculativa, quia per prius praedicatur etc. Dicendum quod non, quia primae tres scientiae quo ad rationem habitus speculativi sunt simul et coaequaevae, et nulla est prior neque posterior, licet abstracte una sit prior et dignior secundum quod est de digniori obiecto, ut de Deo, sed tamen omnes aequaliter sunt habitus speculativi reducendo ista membra ad duo, ut visum est.




Quaestio V. Consequenter quaeritur, quia tactum fuit in una ratione prius de logica quod sit speculativa. Utrum logica sit speculativa


IDEO sit quaestio: utrum logica sit speculativa. Arguitur primo quod sic. Illa scientia est speculativa et non practica, quae est de rebus quae constant a natura et praeter opus intellectus, quia practica scientia in hoc differt a speculativa, quia entia speculabilia, de quibus est speculativa, non sunt producibilia ab homine, nec per cognitionem dirigentem, nec electionem inclinantem, sed constant per opus naturae. Sed practica scientia est de rebus quae sunt ab homine, vel per cognitionem dirigentem vel electionem inclinantem. Sed logica est de illis quae constant a natura et praeter opus intellectus, immo logica est de rebus quae constant a natura, et non per opus intellectus, quia logica est de praedicamentis, quae sunt a natura. Ergo etc.

OPPOSITUM arguitur. Quia omnis scientia vel est naturalis vel mathematica vel divina etc., per sufficientem divisionem, quia Aristoteles dividit speculativam scientiam in has tres. Sed logica nec est naturalis, nec mathematica, nec divina, ut omnes concederent. Sed forte dices contra maiorem quod Aristoteles in isto 6 tantum dividit philosophiam speculativam realem et non rationalem. Modo logica non est speculativa realis, sed rationalis. Hoc non valet, quia certum est quod metaphysicus est philosophus universalissimus, sicut metaphysica est scientia universalissima. Ergo debet idem dividere artem et divisionem philosophiae universalissimam. Sed hoc non esset, si tantum divideret speculativam partialiter. Unde debet dividere speculativam quo ad omnes partes eius, et certum est quod hoc facit. Unde est simile de potestate activa, quam diffinivit Aristoteles 5 huius, quod est principium transmutandi alterum inquantum alterum. Ergo concluditur ex hoc quoddam quod omni potentiae activae debet correspondere passiva. Et hoc ex diffinitione quam ponit Aristoteles ipsi dicunt Aristotelem loqui in hoc libro de virtute et potestate particularium agentium. Tunc dicitur eis quod metaphysicus est communissimus philosophus, sicut scientia sua est communissima. Ergo dat diffinitionem potentiae activae communissimam, quae convenit omni potentiae activae, quia si ipse non faceret, quis alius faceret? Sic etiam in proposito. Ergo patet quod Aristoteles in isto quinto, immo in sexto, sufficienter dividit philosophiam speculativam divisione universalissima, ita quod sub membris divisionis continentur omnia quae participant speculativam rationem. Et cum logica non contineatur sub aliquo membro divisionis, relinquitur quod sit practica.

Notandum in exteriori materia, sed de operatione immanente et opere quod est una opinio quod logica sit scientia speculativa. Et hanc probant sic. Illa scientia est speculativa quae est propter scire, quia speculativa scientia ordinatur tantummodo ad scire, et non ad opus, quia per hoc differt a practica. Sed logica est propter scire, quia logica est ut sciamus. Item logica aut est practica aut speculativa per sufficientem divisionem in hoc 6 et 6 Ethicorum. Sed logica non est practica. Probatio, quia si esset practica, vel esset activa vel factiva, per divisionem sufficientem, quae ponitur in isto 6 et 6 Ethicorum. Sed non est factiva, quia tunc esset mathematica, immo mechanica, ut aedificativa vel navigativa etc. Similiter non est activa. Probatio, quia vel esset economica vel ethica vel politica, per sufficientem divisionem, quia activa dividitur in has. Sed nulla harum est logica, ut omnes concederent.

Dicendum est quod ista opinio non valet. Primo quia auctoritas Aristotelis est in contrarium in isto 6, ubi dividit speculativam philosophiam in 3, naturalem etc. Quarum nulla est logica. Et si dicas quod dividit speculativam realem et principalem, non valet ista cavillatio. Unde prius est remota, ergo non responsum. Et probatur ratione. Philosophia speculativa est de talibus quae non producuntur ab homine per cognitionem dirigentem, vel actionem inclinantem, vel appetitum inclinantem, quod est idem, quia sic communiter exponitur finis speculativae scientiae. Quia finis speculativae philosophiae est veritas et nihil ultra apponit, quia non intendit productionem scibilis eius per cognitionem sui dirigentem vel appetitum inclinantem. Quia scientia quae est de caelo non est de caelo quod homo faciat caelum per cognitionem, nec elicit hoc, quia homo nunquam fecit caelum. Et hoc patet in praedicta auctoritate Eustratii super 6 Ethicorum: Scientifica enim mens etc. Sed logica est de talibus quae producuntur ab homine per cognitionem suam dirigentem et electionem inclinantem. Quia est de ratiocinatione ordinata in tali forma, per quam devenitur a cognitione noti ad ignotum. Et illa ratio ut syllogistica ordinata in figura et modo sit ab intellectu per cognitionem dirigentem, ut per regulas traditas in logica, quia intellectus facit syllogismum in tali vel tali figura et modo, et eligit cum facere, quia aliquando plus eligit facere in prima figura vel tali modo vel tali, et quia unus syllogismus est eligibilior alio, sicut etiam una demonstratio est eligibilior altera, ut patet primo Posteriorum. Et tunc facit syllogismum in materia exteriori in aere vel facit enthymema vel divisionem vel indivisionem vel huiusmodi, secundum quod appetitus plus ad hoc inclinat, et secundum quod materia subiecta requirit.

PER haec ad rationes istius opinionis. Illa scientia quae est propter scire etc. Conceditur, si est propter scire speculativum tunc est speculativa; sed si est propter scire practicum, tunc est practica. Quia propter hoc non dicitur scientia speculativa absolute quod sit propter scire; haec enim non est ratio formalis eius. Sed dicitur speculativa vel formaliter, quia speculabilia de quibus est non sunt producibilia ab homine per cognitionem dirigentem vel appetitum inclinantem, sed constant a natura. Propter hoc dicitur formaliter speculativa. Similiter practica est propter scire practicum, et non est ratio formalis quod sit practica. Sed pro tanto dicitur practica, quod scibilia eius sunt producibilia ab intellectu per cognitionem eius dirigentem et electionem inclinantem, ut dictum est, et non constant a natura. Quare ratio non concludit.

Ad aliam rationem: Tunc logica vel est practica etc. Dicendum quod est practica. Ad probationem: vel est activa vel factiva etc. Dicendum quod ambo, scilicet activa et factiva. Quia logica potest comparari ad duo: scilicet quo ad actum rationis inferiorem, inquantum speculatur intrinsece non faciendo extra opus, sed cogitando de ratiocinatione et syllogismo et enthymemate quo ad sua principia non loquendo, quia aliquis potest considerare apud se et disputare inter se, quando unum supplet locum respondentis et opponentis, ut patet 8 Topicorum. Unde fit formans rationes in se per cognitionem suam, id est per regulas et principia propria ratiocinationis, per quae devenitur ad cognitionem noti ad ignotum. Et sic est activa, quia non est de operatione in exteriori materia, sed de operatione immanente et operato intus manente. Alio modo potest comparari ad sermonem exteriorem, ut inquantum dirigit hominem ad exprimendum sermonem in aere exteriori, ut formando ratiocinationem in modo et figura, ut faciendo syllogismum in aere vel enthymema. Et hoc per cognitionem suam, id est per regulas de ista forma ratiocinationis datas, et appetitum inclinantem. Et sic est factiva, quia ut sic est de operato non immanente, sed in materiam exteriorem egrediente. Unde facit syllogismum vel argumentum tale per suam cognitionem, quae dirigit ipsum, et appetitum qui inclinat eum plus ad unum quam ad aliud. Unde dicimus puero: fac syllogismum in primo modo primae figurae, quando volumus examinare utrum sciat lectionem vel non. Sed hoc non esset nisi per scientiam logicam produceretur scibile de quo est.

Ad probationem: si esset factiva, tunc esset mechanica etc. Dicendum quod non sequitur, quia factiva scientia dividitur in duas partes, scilicet in liberalem et banausam. Modo logica non est factiva banausa, sed liberalis. Unde banausae scientiae sunt, ut patet in multis locis Politicae in 5 et 8, quod dicuntur banausae quae maculant et sedant corpus in operando, ut ars sutoris, et deprimunt animum, ita quod reddunt animum ineptum ad speculationem. Sed liberales non sedant corpus in operando, ut patet, quia nullus maculatur ex hoc quod facit syllogismum in materia exteriori, nec reddunt mentem depressam in speculatione, sed plus elevant et dirigunt animum ad speculandum, ut patet ibi. Et sic logica est factiva liberalis vel activa, ut dictum est. Sed de banausis loquitur pulchre Aristoteles in praedicto loco: Quaecunque talium facient participationem non banausium, banausum autem opus oportet putare hoc et artem hanc, et doctrinam quaecunque adversus et ad actiones virtutis efficiunt inutile liberorum corpus, aut animam, aut intellectum. Propter quod tales artes quaecunque faciunt corpus deterius disponi, banausas vocamus, in mentem varias operantes, non vacantem enim faciunt mentem et depressam esse. Tunc addit: est autem liberalibus scientiis aliquibus usque ad aliquid participare.

Ad probationem cum probatur quod non sit activa. Dicendum quod est activa, et activa dividitur in rationalem et moralem, et moralis dividitur tunc in ethicam, economicam etc. Sed sub activa rationali continetur logica. Sed dices: unde habet illam divisionem? Dicendum: dic mihi unde habes tu aliam divisionem quod speculativa philosophia dividitur in realem et rationalem. Tunc dico: unde habeo istam divisionem? Unde ista divisio habetur ex fundamentis Aristotelis, quia activa rationalis est quae est de illis quae producuntur a ratione per cognitionem etc. Sed moralis non est de illis quae facta sunt, sicut sermone vel ratiocinatione, sed est de virtutibus intellectus, ut patet in morali philosophia.

Alia est opinio quod logica sit neque speculativa neque practica, sed organica. Et hoc probant auctoritate Aristotelis 2 Topicorum, ubi dividit problemata dicens quod quaedam problematum ordinantur ad scire tantum, ut utrum mundus sit aeternus vel non, et illa sunt speculabilia. Alia ordinantur ad eligendum tantum vel fugiendum, ut utrum voluptas omnis est bona, sicut sunt moralia. Sed alia ordinantur ad neutrum, sed sunt propter alia. Item hoc probant ratione: illa scientia quae adminiculatur tam in practicis quam in speculativis neutra est, sed est organica. Quia scientia adminiculans practicis et speculativis est neutra, quia qua ratione esset speculativa, eadem ratione esset practica, cum utrique deserviat. Sed logica est huiusmodi, ut dicit Simplicius super Praedicamenta. Et etiam Commentator dicit pro Physicis et 7 huius, quod logica usitatur in aliis scientiis inquantum est instrumentum distinguendi verum a falso.

Ista opinio non valet, quia est contra Aristotelem 6 huius et 6 Ethicorum, ubi dividit philosophiam prima divisione in practicam et speculativam, et non est prior divisio ista etiam 2 Metaphysicae innuit, ubi dicit quod speculativarum scientiarum finis est veritas, practicae opus. Ita quod ibi intendit non esse aliam divisibilem, quod logica sit scientia pure practica. Et ad hoc est auctoritas Aristotelis cum sua confirmatione prius inducta, 6 huius, ubi vult quod non sit speculativa, quia enumerat tantum tres scientias speculativas, naturalem, mathematicam et divinam. Et ista opinio est contra Aristotelem. Item omnis intellectus per habitum quem scimus vel est speculativus vel practicus. Ergo omnis scientia est speculativa vel practica. Antecedens patet, quia omnes concedunt hanc divisionem intellectus, ut habetur 2 De anima et 6 Ethicorum. Consequentia patet, quia postquam subiectum ut intellectus omnis est practicus vel speculativus, in quo est habitus philosophiae. Similiter omnis habitus est practicus vel speculativus. Item omnis habitus intellectualis vel est de rebus producibilibus ab homine per cognitionem dirigentem vel electionem inclinantem, vel est de rebus quae constant ex natura et quae non sunt producibiles ab homine. Sed si primo modo, tunc est habitus practicus; si secundo modo, sic est habitus speculativus. Maior est manifesta per sufficientem divisionem qua nihil evadit habitum intellectualem, cum detur per contradictoria. Minor patet, quia si est de producibilibus ab homine quae non constant ex natura, tunc est habitus practicus, quia habitus practicus perficit animam quo ad veram cognitionem cum productione eius scibilis. Sed si est de rebus quae constant ex natura, et non quae producuntur ab homine, tunc est habitus speculativus, quia talis habitus est de his quae non sunt ab homine per cognitionem suam. Et dicitur bene per cognitionem suam, quia aliquod scibile et speculabile est bene per naturam hominis productum, ut nutritio, et de illa bene est speculativa scientia, quia non producitur ab homine per cognitionem hominis, quia homo per cognitionem non facit quod nutriatur, immo etiam in dormiendo maxime nutritur. Sed illud est per naturam, ut animam nutritivam quae non cognoscit.

Per hoc ad auctoritatem Aristotelis 1 Topicorum. Conceditur quod quaedam problemata etc. Non sunt propter scire tantum, nec ordinantur ad eligendum tantum, sed propter utrumque. Non tamen ex hoc sequitur quod illa problemata vel scibilia nec sint speculativa nec practica. Sed bene sequitur quod non sint speculativa nec practica moralia, quia problemata speculativa ordinantur tantum ad speculari, sed problemata moralia ordinantur ad eligendum vel ad fugiendum. Sed ista problemata bene possunt esse practica rationalia. Unde hoc nihil impedit cum deserviant et adminiculentur problematibus tam speculativis quam moralibus.

Item qui bene vult considerare Aristotelem, post solvit quod quaedam problemata sunt utilia ad scire tantum, quaedam ad eligendum vel fugiendum tantum, et quaedam sunt utilia ad neutrum per se et praecise tantum, quia non sunt utilia ad sciendum tantum vel ad eligendum, sed ad utrumque. Unde per se non sunt propter unum, sed propter ambo. Ergo ex hoc non sequitur quod ista problemata non sint practica, immo sunt, quia ordinantur ad opus.

Ad rationes. Illa scientia quae adminiculatur tam in scientiis speculativis quam practicis etc. Maior negatur, quia ad hoc quod aliqua scientia sit speculativa, non oportet quod ordinetur ad speculativam vel adminiculetur ei, quia sic procederetur in infinitum in scientiis, quia etiam sic metaphysica non esset speculativa, cum ordinetur ad aliam speculativam, saltem pro intentione, et illa ad quam ordinatur iterum ordinatur ad aliam, et sic in infinitum. Et similiter intelligatur de practica. Unde ad hoc quod aliqua scientia sit practica formaliter, non oportet eam ordinari praecise ad practicam, quia procederetur in infinitum, ut dictum est. Sic enim quivis logica non ordinatur ad speculativam vel ad practicam tantum. Non sequitur ex hoc quod nec sit speculativa nec practica, quia potest adhuc practica. Unde aliud requiritur ad hoc quod aliqua scientia sit speculativa formaliter quam quod ordinetur ad eius non speculativam tantum, quia requiritur quod speculabile sit productum ab homine per cognitionem et electionem, sed quod constat ex natura. Et ad hoc quod scientia sit practica formaliter non requiritur quod ordinetur ad practicam tantum, sed requiritur ad hoc quod eius scibile sit productum ab homine per cognitionem dirigentem et electionem inclinantem, ut dictum est prius.

Alia est opinio verior et probabilior, quod logica est practica. Et probatur per rationem prius tactam: illa scientia est practica quae est de operabilibus ab homine per cognitionem dirigentem et electionem inclinantem. Et haec est manifesta ex dictis. Sed logica est huiusmodi, quia per logicam fit syllogismus in tribus terminis et modo et figura ordinatus, similiter per electionem appetit facere syllogismum vel ut doceat vel arguat vel respondeat. Similiter facit syllogismum intra vel extra in aere.

Notandum quod istam rationem alii formant sub aliis verbis quasi sunt extra philosophiam, et est eadem virtus. Omnis habitus operativus existens ad modum formae exemplaris et regulae praeconceptae est practicus, quia hoc est de ratione formali et differentia specifica practici habitus, quod per ipsum aliud operetur tanquam per formam exemplarem et regulam praeconceptam. Unde aliquid dicitur esse effectivum triplici modo: elicitive, administrative, directivae ad modum exemplaris et regulae praeconceptae. Modo habitus practicus non est factivus primo modo, quia sic quilibet habitus et actus primo modo esset elicitivus actus secundi, nec habitus practicus est effectivus secundo modo, scilicet administrative, quia sic quaelibet scientia superior quae administrat propositiones scientiae inferiori esset practica, quod est falsum. Relinquitur tertio modo quod habitus practicus sit factivus tertio modo, scilicet ad modum formae exemplaris et regulae praeconceptae. Sed logica est habitus operativus ad modum formae exemplaris et regulae praeconceptae, quia logica est regula syllogizandi et arguendi, et sic de aliis.

Notandum quod hic est unum dubium, quod si logica est de subiecto facto in aere, sicut dictum est, tunc logica consideraret aerem, quod est falsum, logicum non considerare aerem, quia naturalis considerat de aere. Consequentia probatur, quia si logica est practica factiva, ut dicunt, tunc cum faciat syllogismum in aere, tunc consideraret aerem, cum quilibet artifex consideret subiectum sui artificii. Ad hoc dicendum, negando consequentiam. Ad probationem dicendum quod artifex debet considerare subiectum artificii usque ad quid, id est inquantum sufficit sibi, scilicet in habitudine ad formam quam intendit inducere in subiectum. Sed non oportet quod omnino et simpliciter consideret subiectum, sicut faber non considerat ferrum ut generatur in minera, sed considerat ipsum in habitudine ad formam cultelli quam vult inducere. Et hoc sufficit. Sic logicus considerat aerem non simpliciter, sed in habitudine ad ratiocinationem, inquantum est subiectum illius ratiocinationis. Sed non oportet ipsum facere tractatum de ipso aere.

Aliter potest dici quod subiectum rei artificialis est duplex: quoddam est tale quod aliter et aliter dispositum est causa diversitatis formae introducendae in bonitate et malitia, et illud subiectum quod sic se habet, habet considerare artifex, sicut faber ferrum, quia ferrum aliter dispositum in duritie et mollitie est causa diversitatis forte artificii introducendae. Similiter nervus aliter et aliter dispositus est causa diversitatis sanitatis introducendae, quia potest esse nervus ita calidus quod non potest introduci sanitas. Ergo medicus considerat nervos secundum diversas dispositiones et complexiones. Aliud est subiectum cuius alia et alia dispositio non est causa diversitatis formae artificialis in bonitate et malitia, et tale non oportet artificem considerare. Modo sic est in proposito, quod aer est subiectum ratiocinationum. Ita quod alia et alia dispositio eius non diversificat formam introducendam in bonitate et malitia, quia syllogismus ita bene fit in tenebroso aere sicut in luminoso claro. Ergo non oportet logicum considerare aerem.

Item probo quod logicus consideret sermonem ordinatum debito modo et figura in aere, quia talis sermo ut est in aere consideratur ab aliquo artifice, sed non a grammatico, qui considerat sermonem congruum et incongruum per se. Ergo ab alio artifice, scilicet logico.

Ad rationem principalem in oppositum. Illa scientia est speculativa quae est de rebus quae constant a natura. Verum est, si considerat tales res secundum se et non in habitudine ad aliud. Tu dicis quod logica considerat praedicata. Dicendum quod logica non considerat res praedicales abstracte et secundum se, nisi in habitudine ad suum intentum, ut ad exercita ab homine, scilicet ut applicant ad syllogismum, inductionem, propositionem, ut perveniatur de cognitione noti ad ignotum. Aliter dicunt alii quod praedicata dupliciter capiuntur. Uno modo pro intentione, et sic logicus considerat ipsa, quia sunt exercita ab homine per cognitionem et electionem. Alio modo capiuntur quo ad rem, et sic logicus non considerat praedicata. Sed prima solutio est tutior, quod logicus considerat res praedicales per se, licet non omnino abstracte consideret, tamen in habitudine ad suum intentum ut applicantur ad ratiocinationes, ut syllogismum, inductionem, et huiusmodi, per quae devenitur a cognitione noti ad ignotum. Et etiam quo ad veritatem et falsitatem considerat res.




Quaestio VI. Sed quoniam ens simpliciter dictum etc. Utrum de ente per accidens possit esse scientia


VERTITUR circa hoc capitulum: utrum de ente per accidens possit esse scientia. Et arguitur primo quod sic. De illo potest esse scientia de quo aliquid demonstratur, quia scientia est effectus demonstrationis primo Posteriorum, quia scire est per demonstrationem intelligere, quia demonstratio est syllogismus apodicticus, id est faciens scire. Sed de ente per accidens aliquid demonstratur, quia Aristoteles concludit aliquid demonstrative de ente per accidens, quod causatur ab agente ut in pluribus etc. Ergo scientia est de ente per accidens.

Item de illo est scientia quod habet diffinitionem, cum diffinitio sit medium demonstrationis. Sed ens per accidens habet diffinitionem, quia ens per accidens dicitur quod nec habet esse ut semper, nec ut frequenter.

OPPOSITUM vult Aristoteles, ubi dicit: signum autem, nulla enim scientia nec activa nec factiva studiosa de eo, nec theorica.

Notandum quod per ens per accidens intelligitur contingens ut in paucioribus et raro. Per raro intelligitur quod raro est quo ad tempus, et prout in paucioribus quo ad supposita intelligitur, ut quod fodiens sepulchrum inveniat thesaurum, hoc sit in paucioribus suppositis. Et illud ens per accidens dicitur casuale et fortuitum, et dicitur fortuitum in agente a proposito, et casuale in aliis agentibus.

Notandum ulterius quod ens per accidens dicitur capi dupliciter: uno modo secundum rationem communem, secundum quam importatur per hoc nomen commune ens per accidens; alio modo accipitur ens per accidens secundum rationem specialem et determinatam, ut inquantum importatur per speciale nomen, ut per hoc quod est fodiens sepulchrum quod inveniat thesaurum.

PER HOC DICENDUM est ad quaestionem quod si accipitur ens per accidens primo modo, dicitur ens per accidens secundum rationem communem, ut causatur in sui communitate et non contrahitur ad aliquod determinatum ens, sic aliquo modo est scientia de ente per accidens. Et ratio est tacta in principio quaestionis, et ideo non resumitur hic.

Secundo dicendum quod si capitur ens per accidens secundo modo, sic non est scientia de eo. Et ratio est in littera, quod sit raro et in paucioribus causatur eo modo quo causari debetur sibi ab agente ut in pluribus, quod est fortuna vel casus. Probatio, quia ens per accidens vel causatur ab agente necessario immediate, vel ab agente ut in pluribus. Ista est nota a sufficienti divisione, quia non sunt plura agentia. Ergo etiam ens per accidens sit effectus non tivus dependet ab aliquo agente, vel ergo ab agente necessario, vel ab agente ut in pluribus. Sed non dependet ab agente necessario cum illud non deficiat ab intento principali, quia semper producit effectum, ut motus caeli non deficit ab effectu, quia non habet contrarium, nec motor caeli deficit a principali intento. Sed hoc contingit in inferioribus. Quare relinquitur quod sit a causa ut in pluribus.

Notandum quod agens ut in pluribus a quo dependet casuale et fortuitum, sive ens per accidens, est casus et fortuna. Unde fortuna dicitur esse in agentibus a proposito, ut in hominibus. Unde contingit a fortuna quod fodiens sepulchrum inveniat thesaurum. Si tunc quaeritur quae sit illa fortuna, aliqui dicunt quod sit dea separata quae movet rotam, et habet duas facies, unam malam et aliam bonam. Sed hoc non est verum, quia est dictum poeticum. Unde fortuna non est aliud nisi intellectus practicus hominis, ita quod unus et idem intellectus est practicus et fortuna diversimode. Inquantum accipitur intellectus in comparatione et habitudine ad effectum qui evenit ut in pluribus et intentum principaliter, dicitur intellectus practicus. Sed idem intellectus in habitudine ad effectum qui evenit praeter intentionem eius, et in paucioribus, dicitur fortuna. Et ita una et eadem causa in hominibus dicitur fortuna et intellectus practicus. Sic etiam casus in naturalibus idem est realiter cum natura, tamen diversimode, quia si natura comparatur ad effectum intentum principaliter et ut in pluribus, sic dicitur natura vel agens naturale, ut sperma si producit hominem cum duobus oculis et quinque digitis, hoc intendit principaliter, et tunc dicitur agens naturale. Sed si comparatur ad effectum non intentum et ut in paucioribus, sic dicitur casus, ut si sperma producat hominem cum uno oculo et duobus digitis, tunc dicitur casus.

AD rationes. Causa et causatum etc. Conceditur, si est causa per se, tunc dicitur proportionari cum causato quo ad actum vel potentiam, vel quo ad commune et proprium. Sed de causa per accidens non oportet, sed causa ut in pluribus respectu entis per accidens est causa per accidens. Unde non oportet causam per accidens proportionari effectui. Unde dicit Commentator 12 huius quod ista propositio: agens et causa debent proportionari causato, requirit conditiones. Primo quod non tenet in agente instrumentali, quia illam non oportet assimilari causato, ut securim non oportet assimilari domui. Requiritur quod sint in agente propinquo et non omnino remoto. Unde primus motor non oportet assimilari huic effectui inferiori. Requiritur quod non sit in agente per accidens, quia illud non oportet assimilari effectui, ut domificator inaedificator est causa per accidens, et non oportet assimilari domui. Quare non valet.

Ad aliam: unum agens irrationale etc. Conceditur, si est agens per se. Tamen unum agens potest esse causa unius effectus per se et alterius per accidens, ut frigidum per se frigefacit et per accidens calefacit inquantum circumstat calido. Unde etiam constringit et unit ipsum, et calidum fortificatur, quia virtus unita fortior est dispersa. Sic est in proposito, quia agens in pluribus per se agit unum effectum, scilicet intentum, sed post intentum agit alium effectum, id est ens per accidens, ut dictum est.

Ad aliam: Si agens ut in pluribus etc. Conceditur, si ens per accidens causaretur ab agente ut in pluribus per se, sed si per accidens non oportet quod eveniat de necessitate. Modo sic est quod ens per accidens est ab agente ut in pluribus, non ut a causa per se, sed ut a causa per accidens. Quia aliquod potest esse futurum quod nunquam erit. Aliter dicunt aliqui concedendo consequentiam. Et cum dicitur: ergo omnia evenirent de necessitate, ipsi dicunt quod duplex est necessitas: quaedam est continua, ita quod res semper sint; alia est necessitas intercisa. Et illa est duplex: quaedam est determinata quo ad naturam et quo ad nos, ut solem cras oriri, necessarium est necessitate intercisa quo ad naturam et quo ad nos. Similiter eclipsis lunae et solis. Alia est necessitas intercisa quo ad naturam et indeterminata quo ad nos, ut plura sunt necessaria necessitate intercisa et indeterminata quo ad nos. Modo dicunt Aristotelem non habere pro inconvenienti omnia evenire de necessitate, necessitate intercisa et indeterminata quo ad nos, quod est tamen determinata quo ad naturam. Sed habet pro inconvenienti omnia evenire ex necessitate continua et intercisa quae est determinata quo ad nos et quo ad naturam. Et hanc dicunt esse intentionem Aristotelis. Sed ista solutio est contra fidem et veritatem.




Quaestio VII. Utrum per substantias sensibiles potius dicamus devenire in cognitionem substantiarum abstractarum


VERTITUR circa hanc partem: utrum per accidens causetur ab agente ut in pluribus. Arguo quod non. Causa et causatum debent proportionari, 2 Physicorum et 5 huius. Sed agens ut in pluribus et ens per accidens non proportionantur, quia illud fit in paucioribus quod est per accidens, et sic est disconvenientia inter ea.

Item unum agens irrationale non est causa oppositorum, ex Commentatore huius, ubi ponitur differentia inter potentias rationales et irrationales, quia potentiae rationales eaedem numero oppositorum sunt, sed potentia irrationalis una unius factiva est. Sed agens ut in pluribus est agens irrationale, ut semen quod agit in fetum per virtutem formativam. Ergo non potest esse causa entis per accidens.

Praeterea, si hoc esset, tunc ens per accidens necessario eveniret. Et probatur haec consequentia uno modo auctoritate Aristotelis, qui dicit quod necesse est esse ens quod secundum accidens est. Secundo sic: quia si agens ut in pluribus est causa entis per accidens, tunc quando producit illud ens per accidens, tunc deficit ab intento. Et sic producit ista ut deficit ab intento. Modo ipsum deficere ab intento est necessarium, quia aliter omnia agentia essent necessaria, quod est falsum.

OPPOSITUM arguitur auctoritate Aristotelis in praedicta littera, unde ens per accidens est ut homo generetur cum duobus capitibus vel duobus digitis, et est ab agente ut in pluribus, quia semen hoc generat ut alia monstra quae sunt peccata eius quod agit propter aliud et agentis ut in pluribus.

NOTANDUM quod de numero quaedam sunt necessaria et agunt penitus uniformiter, ut motores corporum caelestium, quia agunt in corpora caelestia motum, et agunt regulariter et uniformiter. Alia sunt agentia quae non sunt necessaria, nec agunt uniformiter, sed difformiter, quia deficiunt in actione ab intentione, sicut sunt agentia inferiora, quia non semper producunt hoc quod principaliter intendunt.

DICENDUM est ad quaestionem quod ens per accidens quod fit raro et in paucioribus causatur eo modo quo causari debetur sibi ab agente ut in pluribus, quod est fortuna vel casus. Probatio, quia ens per accidens vel causatur ab agente necessario immediate, vel ab agente ut in pluribus. Ista est nota a sufficienti divisione, quia non sunt plura agentia. Ergo etiam ens per accidens sit effectus non tivus dependet ab aliquo agente, vel ergo ab agente necessario, vel ab agente ut in pluribus. Sed non dependet ab agente necessario cum illud non deficiat ab intento principali, quia semper producit effectum, ut motus caeli non deficit ab effectu, quia non habet contrarium, nec motor caeli deficit a principali intento. Sed hoc contingit in inferioribus. Quare relinquitur quod sit a causa ut in pluribus.

Notandum quod agens ut in pluribus a quo dependet casuale et fortuitum, sive ens per accidens, est casus et fortuna. Unde fortuna dicitur esse in agentibus a proposito, ut in hominibus. Unde contingit a fortuna quod fodiens sepulchrum inveniat thesaurum. Si tunc quaeritur quae sit illa fortuna, aliqui dicunt quod sit dea separata quae movet rotam, et habet duas facies, unam malam et aliam bonam. Sed hoc non est verum, quia est dictum poeticum. Unde fortuna non est aliud nisi intellectus practicus hominis, ita quod unus et idem intellectus est practicus et fortuna diversimode. Inquantum accipitur intellectus in comparatione et habitudine ad effectum qui evenit ut in pluribus et intentum principaliter, dicitur intellectus practicus. Sed idem intellectus in habitudine ad effectum qui evenit praeter intentionem eius, et in paucioribus, dicitur fortuna. Et ita una et eadem causa in hominibus dicitur fortuna et intellectus practicus. Sic etiam casus in naturalibus idem est realiter cum natura, tamen diversimode, quia si natura comparatur ad effectum intentum principaliter et ut in pluribus, sic dicitur natura vel agens naturale, ut sperma si producit hominem cum duobus oculis et quinque digitis, hoc intendit principaliter, et tunc dicitur agens naturale. Sed si comparatur ad effectum non intentum et ut in paucioribus, sic dicitur casus, ut si sperma producat hominem cum uno oculo et duobus digitis, tunc dicitur casus.

AD rationes. Causa et causatum etc. Conceditur, si est causa per se, tunc dicitur proportionari cum causato quo ad actum vel potentiam, vel quo ad commune et proprium. Sed de causa per accidens non oportet, sed causa ut in pluribus respectu entis per accidens est causa per accidens. Unde non oportet causam per accidens proportionari effectui. Unde dicit Commentator 12 huius quod ista propositio: agens et causa debent proportionari causato, requirit conditiones. Primo quod non tenet in agente instrumentali, quia illam non oportet assimilari causato, ut securim non oportet assimilari domui. Requiritur quod sint in agente propinquo et non omnino remoto. Unde primus motor non oportet assimilari huic effectui inferiori. Requiritur quod non sit in agente per accidens, quia illud non oportet assimilari effectui, ut domificator inaedificator est causa per accidens, et non oportet assimilari domui. Quare non valet.

Ad aliam: unum agens irrationale etc. Conceditur, si est agens per se. Tamen unum agens potest esse causa unius effectus per se et alterius per accidens, ut frigidum per se frigefacit et per accidens calefacit inquantum circumstat calido. Unde etiam constringit et unit ipsum, et calidum fortificatur, quia virtus unita fortior est dispersa. Sic est in proposito, quia agens in pluribus per se agit unum effectum, scilicet intentum, sed post intentum agit alium effectum, id est ens per accidens, ut dictum est.

Ad aliam: Si agens ut in pluribus etc. Conceditur, si ens per accidens causaretur ab agente ut in pluribus per se, sed si per accidens non oportet quod eveniat de necessitate. Modo sic est quod ens per accidens est ab agente ut in pluribus, non ut a causa per se, sed ut a causa per accidens. Quia aliquod potest esse futurum quod nunquam erit. Aliter dicunt aliqui concedendo consequentiam. Et cum dicitur: ergo omnia evenirent de necessitate, ipsi dicunt quod duplex est necessitas: quaedam est continua, ita quod res semper sint; alia est necessitas intercisa. Et illa est duplex: quaedam est determinata quo ad naturam et quo ad nos, ut solem cras oriri, necessarium est necessitate intercisa quo ad naturam et quo ad nos. Similiter eclipsis lunae et solis. Alia est necessitas intercisa quo ad naturam et indeterminata quo ad nos, ut plura sunt necessaria necessitate intercisa et indeterminata quo ad nos. Modo dicunt Aristotelem non habere pro inconvenienti omnia evenire de necessitate, necessitate intercisa et indeterminata quo ad nos, quod est tamen determinata quo ad naturam. Sed habet pro inconvenienti omnia evenire ex necessitate continua et intercisa quae est determinata quo ad nos et quo ad naturam. Et hanc dicunt esse intentionem Aristotelis. Sed ista solutio est contra fidem et veritatem.




Quaestio VIII. Utrum ad quodquodlibet substantiae pertineat accidens


VERTITUR circa hanc partem. Possit quaeri: utrum omnia de necessitate eveniant, sed ista disputabitur alibi. Sed circa istud capitulum: Quod autem sit verum idens, quaeratur utrum veritas et falsitas sint in intellectu.

Arguitur primo quod non. In quocunque est veritas, in illo est bonitas, quia veritas est quaedam bonitas, et falsitas est quaedam pravitas. Unde mendacium per se est malum et pravum et fugiendum, ex 1 Ethicorum. Sed bonitas non est in intellectu, quia bonitas et malitia est in rebus, ut res distinguuntur a mente et intellectu, ut patet in littera.

Item omne quod est in anima vel est potentia vel habitus vel passio, id est operatio, ut vult Aristoteles 2 Ethicorum. Sed veritas non est potentia naturalis, ut intellectus vel sensus, nec habitus, quia habitus est in prima specie qualitatis, sed veritas cum sit conformitas est in genere relationis. Nec est operatio, ut per se patet. Ergo etc.

Item quod est in sensu non est in intellectu, quia sensus non est intellectus, nec e converso, ut patet 2 et 3 De anima. Sed veritas habet esse in sensu, ut patet per Aristotelem 2 De anima, ubi dicit quod sensus semper est verus respectu obiecti proprii. Ergo etc.

Item quod est in voce non est in intellectu, quia vox non est in aere, 2 De anima, quia solum est animatorum; nullum enim inanimatorum vocat. Sed veritas est in voce, quia propositiones dicuntur verae. Et hoc non esset nisi veritas esset in eis, quia nihil dicitur formaliter verum per illud quod est extra illud, sicut nihil est album per albedinem extra ipsum. Sed propositiones sunt orationes, et oratio est vox. Ergo etc.

Item si veritas esset in intellectu, tunc veritas non corrumperetur ad corruptionem et permutationem rei. Sed hoc est falsum, quia veritas corrumpitur ad corruptionem et permutationem rei, ut patet in Praedicamentis. Quam si est vera haec oratio: tu sedes, te surgente falsa erit. Consequentia patet, quia postquam veritas in intellectu esset subiective, tunc non deberet corrumpi ad corruptionem rei. Ergo veritas non est in intellectu nec falsitas, quia opposita nata sunt fieri circa idem.

OPPOSITUM vult Aristoteles in isto 6, quod verum et falsum non sunt in rebus extra mentem, sed sunt in mente. Unde dicit: non enim verum et falsum est in rebus, ut quod quid est bonum verum, quod autem malum falsum, sed in mente. Et arguitur ratione: bonum uniuscuiusque debet esse in eo cuius est bonum, quia perfectio est in eo cuius est perfectio. Sed veritas est bonum intellectus, quia veritas sine actione est bonum intellectus speculativi, veritas autem cum actione est bonum intellectus practici, ut patet tertio De anima.

NOTANDUM ad intellectum quaestionis quod veritas dupliciter capitur. Uno modo veritas est reientitas et natura, unde quaecunque entitas est nata manifestare se intellectui per impressionem speciei intelligibilis, sicut visibile etiam est natum manifestare se visui per impressionem speciei visibilis, et sic quodlibet ens est verum. Alio modo capitur veritas pro conformitate intellectus ad rem quae cognoscitur, ut si intellectus cognoscit aliquam rem, ut lapidem, conformiter, tunc ista conformitas quam intellectus habet ad rem est veritas. Et ista conformitas vocatur ab aliquibus adequatio intellectus ad rem, et hoc improprie et poetice est, quia adequari proprie est quantorum, quia secundum quantitatem aliquid dicitur aequale vel inaequale, sed intellectus non est quantus.

AD QUAESTIONEM dicendum est primo quod veritas et falsitas primo modo ultimo non sunt in intellectu. Et ratio est, quia si ita esset, tunc lapis esset in anima, sed hoc est falsum, 2 De anima, quia lapis non est in anima, sed species lapidis. Consequentia patet, quia postquam veritas, id est entitas rei cuiuscunque, esset in anima, tunc lapideitas etiam esset in anima subiective, et etiam lapis.

Secundo dicendum quod veritas et falsitas secundo modo dicta est in intellectu subiective. Et causa est: in illo est veritas secundo modo quod conformatur alicui, quia veritas sic est conformitas. Modo conformitas est in illo quod conformatur alteri, sicut albedo est in illo quod est album. Sed intellectus conformatur rei habens convenientiam et similitudinem cum ea, quia agens semper assimilat sibi passum. Sed intelligibile est agens respectu intellectus. Ergo intellectus conformatur ipsi rei, quia intelligere est quoddam pati, vel aliquid converso ipsum pati.

Notandum quod licet veritas secundo modo dicta sit in intellectu inherenter et subiective, ut perfectio est in perfectibili, tamen hoc non obstante est in re tanquam in agente. Quia sicut patet 4 Physicorum, quia non solum est iste modus essendi in altero ut in subiecto, sed etiam modus essendi in, sicut in agente.

Notandum ulterius quod intellectus habet diversas operationes, immo duplicem: una est indivisibilis intelligentia et simplex, alia est quae non est indivisibilis, sed divisibilis. Et haec distinguitur per affirmationem et negationem: per affirmationem cum intellectus intelligit aliqua componi adinvicem, per divisionem quando intellectus intelligit dividi. Modo istae duae operationes non habent se similiter ad veritatem, quia in prima operatione est veritas tantum, quia quando intellectus intelligit rem intelligentia simplici et indivisibili, tunc conformatur ei, et illa conformitas est veritas. Sed in ista operatione in intellectu non est falsitas, quia aliter intelligeret rem et non intelligeret, quod est contradictio. Sed tamen intellectus potest habere ignorantiam de re quae opponitur intelligentiae simplici, sed non habet falsitatem, quia intellectus respectu quod quid est non potest habere falsitatem. Sed in secunda operatione non solum contingit veritas, ut quando intellectus intelligit et ponit illa quae sunt composita in re, vel dividit illa quae sunt divisa in re. Sed etiam falsitas est in secunda operatione quando intellectus componit illa quae sunt divisa in re, vel dividit illa quae sunt composita.

Notandum quod in secunda operatione intellectus veritas non accipitur uniformiter respectu quorumcunque intelligibilium, quia quaedam sunt entia simplicia, alia sunt composita, ut materialia. Modo in 9 huius dicit Aristoteles quod intellectus respectu simplicium non habet veritatem, sed affirmationem, quae est alicuius de aliquo. Unde si facio affirmationem de eo, hoc non est secundum compositionem, quia in Deo nulla est compositio, sed ibi est veritas per attingere et repraesentare aliquid. Sed in materialibus et compositis est veritas secundum compositionem, quando intellectus intelligit aliqua componi quae sunt composita, et aliqua dividi quae sunt divisa, tunc est veritas, ut homo est animal, vel non est asinus. Et similiter intelligas de falsitate.

Notandum quod Aristoteles dicit 9 huius quod quando intellectus ignorat substantiam simplicem et separatam, quod tunc intellectus non habet se ut caecitas, quia tunc deficeret ei potentia naturalis remota, ut intellectus. Unde non habemus nos ad cognitionem substantiarum separatarum sicut caecitas, id est per privationem cuiuscunque potentiae, scilicet remotae et naturalis, ut intellectus, quia caecitas dicitur ad colores per privationem potentiae naturalis et remotae. Et sic intelligit Aristoteles. Sed Commentator dicit quod intellectus noster habet se ad substantias separatas ut caecitas intelligit aliter, quia refert hoc ad potentiam acquisitam et propinquam, quia sicut caecitas dicit negationem alicuius potentiae propriae ad videndum, sic etiam intellectus in principio habet negationem potentiae positivae propinquae ad intelligendum substantias separatas. Unde oportet quod acquirat illam potentiam per dispositionem et cognitionem omnium speculabilium, et quod informetur talibus. Tunc quando acquisivit talem habitum, tunc bene intelligit separata. Et sic non est contradictio Aristotelis et Commentatoris, ut patet.

PER haec ad rationes. In quo est bonitas etc. Conceditur veritas speculativa est bonum intellectus speculativi, et practica veritas bonum est intellectus practici. Similiter falsitas est malum intellectus, quia veritas et falsitas sunt in eodem genere cum bono et malo. Quia dicit Aristoteles 2 De anima quod omnino est sine actione et cum actione, in eodem genere est cum bono et malo. Et per hoc quod est sine actione circumloquitur veritatem et falsitatem speculativam quae est sine actione, et per hoc quod est cum actione circumloquitur veritatem et falsitatem practicam quae est cum actione.

Per hoc ad formam. Conceditur maior. Tu dicis quod in intellectu non est bonitas etc. Falsum est, quia veritas intellectualis est bonitas quae habentem perficit et opus eius bonum reddit. Et illa veritas speculativa est melior veritate practica. Tu dicis quod Aristoteles dicit quod bonum est in re extra. Dicendum quod ista auctoritas male intelligitur, scilicet quod bonitas sit in re extra mentem praecise tanquam in subiecto, quia tunc nunquam esset in intellectu, quod non est verum, quia bonum est etiam in virtute intellectiva. Unde dicit Aristoteles 5 Metaphysicae: maxime autem bonum et malum significant quale inanimatis, et horum in habentibus proheresim et electionem. Unde bene verum est quod bonum et malum sunt in rebus extra mentem aliquibus, sed tamen non excluditur quin etiam sint in intellectu, ut in potentia electiva et intellectiva.

Ad aliam: omne quod est in anima etc. Dicendum quod Aristoteles loquitur ibi de anima appetitiva, et loquitur de illis quae per se sunt principia operationis. Unde omne quod est in anima appetitiva tanquam principium per se operationis exterius, vel est potentia naturalis etc. Unde non oportet quod necessitas sit potentia naturalis, quia quicunque tunc haberet potentiam naturalem, ut intellectum, haberet veritatem, quod est falsum. Nec oportet quod sit habitus, quia habitus intellectualis est in prima specie qualitatis, sed conformitas est in genere relationis. Similiter nec est operatio, ut per se manifestum est, nec est passio, et sic de aliis quae ibi enumerat. Etiam veritas est in anima cognoscitiva ut intellectiva. Unde Aristoteles ibi non loquitur de anima cognoscitiva.

Ad aliam: Illud quod est in sensu etc. Hoc negant aliqui, ut Sanctus Thomas, quod veritas sit in sensu, sed maiorem concedit, quia dicit quod ad veritatem non solum requiritur conformitas, sed etiam cognitio illius conformitatis. Unde licet visus conformetur visibili, quia tamen non cognoscit illam conformitatem, in eo non est veritas. Ista solutio non valet, quia est contra Aristotelem 2 De anima dicentem quod videre semper verum est respectu proprii obiecti, et intellectus semper est verus respectu quod quid est. Etiam secundum non valet, quia dicit quod ad veritatem requiritur cognitio conformitatis. Unde hoc accidit intellectui, quia intellectus potest habere veram cognitionem alicuius sine hoc quod reflectat se super conformitatem ipsius ad rem. Unde potest cognoscere rem vere sine actuali cognitione et reflexione cognitionis super conformitatem, quia accidit quod intellectus reflectat se super cognitionem conformitatis.

Dicendum ergo aliter. Illud quod est in sensu etc. Conceditur eo modo quo est in sensu, non est in intellectu. Tu dicis quod veritas est in sensu. Dicendum quod veritas individualis et significata hic et nunc est in sensu, et illa non est in intellectu, ut in loco signato, quia intellectus non habet locum signatum, sed veritas abstracta et veritas in intellectu. Vel potest dici quod veritas simplicis rei et praedicamentalis quae consistit in apprehensione rei est in sensu, sed veritas propositionis est in intellectu. Utrum autem veritas sit in aliquo sensu interiori, de hoc inquirendum.

Ad aliam rationem: Illud quod est in voce. Conceditur eo modo quo est in voce. Tu dicis quod veritas est in voce. Verum est, ut in signo, et sic non est in intellectu ut in signo, sed ut in subiecto. Vel aliter posset dici ad minorem quod veritas individualis et signata est in voce, quia sicut vox est individualis signata hic et nunc, sic veritas existens in voce est signata, et hic et nunc. Unde conceditur bene quod veritas sit in voce, quia aliter non esset aliqua vox vera nisi veritas esset in voce, quia nihil denominatur ab illo quod est extra ipsum. Sed veritas est in intellectu formaliter, ut abstracte.

Ad aliam rationem: Si veritas etc. Conceditur si solum esset in intellectu, sic quod nullo modo esset in re extra tanquam in agente. Tu dicis quod veritas etc. Dicendum quod verum est quod veritas non est in re extra ut in subiecto, tamen est in ipsa ut in agente. Et ideo sicut ad corruptionem rei etiam corrumpitur veritas, ut species coloris non est in corpore ut in subiecto, sed bene est in eo ut in agente. Unde ad corruptionem agentis corrumpitur. Sic veritas in corruptibilibus mobilibus variatur et mutatur ad mutationem rerum. Per hoc differt ista veritas a veritate in mobilibus, quia quae sunt vera semper sunt vera, et quae sunt falsa semper sunt falsa.

Notandum quod hic est unum dubium, quod movebitur propter exercitare et cogitare de solutione huius, quia omnes concedunt veritatem esse in intellectu subiective, scilicet conformitas. Modo non est intelligibile quod aliquid conformetur alteri nisi illud etiam conformetur sibi per conformitatem existentem in eo, quia nihil est simile alteri nisi illud e converso sit sibi simile. Ergo sicut intellectus cognoscens albedinem conformatur ei vera conformitate, sic albedo conformatur intellectui vera conformitate. Ergo erit conformitas in re, ut albedine. Unde cum albedo de novo intelligitur, tunc erit in ea nova conformitas, quae prius non fuit. Ergo oportet quod sit agens novum producens conformitatem in albedine, vel ergo est intellectus vel res, ut albedo. Non potest dici cum sit intellectus, quia intellectus nihil agit in res speculativas, nec albedo potest agere, quia tunc idem respectu eiusdem esset movens et motum, quod est impossibile. Et conformatur dicit intellectus conformatur rei quam intelligit, tunc oportet quod conformitas terminetur ad rem. Ergo res extra terminat conformitatem. Tunc quaeratur de in esse illo, scilicet terminare: vel est in intellectu, vel in re. Non potest esse in intellectu, quia tunc illa conformitas in intellectu esset terminus sui ipsius. Ergo erit in re. Modo illud terminare non potest esse accidens absolutum, quia terminare dicitur respectu alterius. Ergo erit accidens respectivum, et per consequens res intellecta refertur ad intellectum conformitate quae est in ea. Et a quo causatur ista conformitas, dubium est, sicut prius.

Ad istud dubium posset dici salvo iudicio meliori quod intellectus conformatur rei, et illa conformitas per quam conformatur est in intellectu, quae est veritas. Etiam realiter conformatur intellectui terminative, inquantum res terminat illam conformitatem. Et illa relatio quae est conformitas, per quam res refertur ad intellectum, est in re subiective. Unde res ipsa inquantum intelligitur et intelligibilis est habet conformitatem ad intellectum, et hoc quia terminat conformitatem intellectus. Et est alia conformitas in intellectu, sicut de similitudine duarum rerum, quia istae similitudines sunt diversae relationes, quae sunt in duobus similibus. Sic hic de conformitate qua intellectus conformatur rei et e converso. Unde una est ex parte cognoscentis, alia est ex parte cognoscibilis.

Ad argumenta. Ista conformitas in re vel est ab intellectu vel a re. Dicendum quod aptitudo conformitatis est in re, quia res est apta nata conformari intellectui. Sed actualitas conformandi est ab intellectu, quia intellectus facit res in potentia intellectas actu intellectas, sic etiam facit conformitatem in rebus. Et tu dicis quod intellectus nihil facit in res speculatas. Dicendum quod verum est nihil reale, sed bene aliquid intentionale et intellectuale. Et hoc sufficit ad hoc quod res conformentur intellectui, sicut etiam quod res sunt intellectuales et intellectae. Unde non volo quod ista conformitas non sit in re abstracte, nisi in respectu ad conformitatem intellectus.

Ad secundum patet ex dictis, quia volo quod res habeat rationem terminandi conformitatem intellectus, et quod esse terminum sit esse relatum, per quod res refertur et sit in ipsa re, et sit distincta relatio a conformitate intellectus. De hoc prius dictum est de scientia et scibili.




Quaestio IX. Utrum accidens habeat quodquodlibet vel distinctionem ab abstracta, ita quod non distinguatur ex additione


Arguitur primo quod non. Quia tunc esset processus in infinitum in rebus praedictalibus. Hoc est falsum ex praedictis et 5 huius. Tenet consequentia, quia possibile est quod aliquis homo intelligat aliquid, et iterum intelligat se intelligere, et iterum reflectat se super secundum actum intelligendi, et tunc iterum super alium, et sic in infinitum. Ergo essentia rationis essent in praedicamento iretur in infinitum in entibus rationis.

OPPOSITUM arguitur. Si praedicamentum est ens rationis, entia rationis sunt in praedicamento, quia pro alio entia rationis non negantur esse in praedicamento, nisi pro tanto quod praedicamentum est ens reale. Sed praedicamentum est ens rationis, cum consideretur a logico non considerante nisi entia rationis. Ergo entia rationis sunt in praedicamento.

Notandum quod sicut prius dictum est quod de entibus rationis diversi diversimode dicunt. Quidam intelligunt conceptus generis et differentiae, immo et speciei etc., quos dicunt esse entia obiectiva, quae habent esse obiectale et in prospectu. Imaginantur enim quod intellectus intelligens rem per actum intelligendi producat aliquod ens obiectivum, quod sic conformatum non existit in re extra subiective, nec in intellectu inherenter, sed tantum obiective. Et est illud ens super quod intellectus figit suum aspectum. Et talia entia ut conceptus generis et speciei etc. dicuntur esse pure entia rationis. Quod autem talia sint entia rationis probant experientiis. Primo quod cum aliqua res videtur a longe, videtur minoris quantitatis quam sit, sicut cum aliqua magna turris videtur a longe, tunc apparet esse multo minoris quantitatis quam sit. Hoc etiam patet de sole, qui propter magnam distantiam videtur esse pedalis, cum tamen sit maior tota terra. Tunc quaeritur de illa quantitate minori, utrum illa minor quantitas iudicata sit in re, vel in anima, vel in neutro. Et hoc patet per sufficientem divisionem, cum sit ens: ista minoritas oportet quod in aliquo istorum sit. Sed non est in re extra subiective, quia tunc res esset minoris quantitatis quam sit, et tunc iudicium esset verum de sole quod esset pedalis quantitatis, quod est falsum. Nec etiam est in anima inherenter, quia sicut color qui apprehensus a visu non est in visu inherenter et subiective, sic nec pedalitas solis, quae videtur esse, non est in anima inherenter et subiective. Ergo relinquitur quod sit in neutro, et sic obiective tantum erit in anima.

Similiter probant per aliam experientiam hoc, quia nobis videtur aliquod corpus habere concavitatem, quod tamen realiter et secundum veritatem est planum, ut in picturis artificiorum apparet. Unde si tangatur, non est ibi concavitas. Tunc arguitur: aut ergo illa concavitas est in pariete, aut in visu, aut in neutro, ita quod solum sit in visu obiective. Et haec est manifesta per sufficientem divisionem. Sed ista concavitas non est in pariete, quia paries est planus; nec est in visu, quia sic visus esset concavus. Ergo relinquitur quod sit in neutro, sed tantum in anima obiective.

Iterum hoc probant de maioritate denarii proiecti in fundum aquae, et deducas sicut de aliis. Et de hoc visum fuit in alia quaestione, cum quaerebatur de compositione speciei ex genere et differentia, et ibi solutae fuerunt rationes quae adducebantur ad propositum. Unde ista opinio non valet, quia omne ens vel est in subiecto vel non in subiecto, et hoc per sufficientem divisionem patet contradictoriorum. Modo illud ens sic positum est ens et non est in subiecto, quia non potest esse extra animam in materia subiective vel inherenter, nec est ens in anima subiective, ut dicunt. Ergo est ens non in subiecto, et sic erit substantia. Sed non est substantia corporea, ergo est substantia incorporea et separata ab omni corporeitate, et sic erit intelligentia. Et per consequens per actum intelligendi nos facimus substantias separatas ut angelos. Et per consequens oportet esse aliquod mobile quod moveat ista intelligentia, sicut orbem caelestem, quod etiam facit intellectus noster. Quod est absurdum.

Per hoc dicendum est ad illas experientias, quando dicitur aliquid videtur etc. Conceditur inquantum est ex parte visus, videtur esse minus quam sit, et sol videtur esse unius pedis. Unde etiam hoc putaremus esse in re, si ratio non diceret oppositum. Et tu quaeris utrum illa minor quantitas sit in re etc. Dicendum quod nec est in re nec in anima, quia pedalitas solis nec est in visu nec in sole, quia est unum nihil. Unde non ens potest intelligi cui nihil correspondet positive in re. Unde illi dicunt quod sit differentia inter causare intellectionem et terminare, quia causare intellectionem non debetur nisi enti, sed terminare intellectionem debetur etiam non enti. Unde dicendum est quod illud nullo modo est ens. Ens potest terminare actum videndi, sicut non ens secundum eos potest terminare cognitionem intellectus, licet non possit causare. Sed dices: quomodo intelligitur illud non ens? Potest dici secundum quod ipsi dicunt quod intelligitur per speciem entis, et hoc secundario.

Ad aliam experientiam dicendum quod illa concavitas non est ens, sed est purum nihil. Unde etiam Aristoteles dicit pro Meteororum, quia albo et nigro in eadem superficie existente nigrum apparet distantius. Unde ex hoc assignat causam voraginis, quia vorago videtur esse ex illa distantia quasi quoddam sorapte. Unde me ambulante corruscavit. De illa concavitas in rei veritate nihil est, sed est deceptio visus. Unde etiam ipsi deberent dicere causam deceptionis, sed hoc non faciunt. Unde causa deceptionis potest esse ex debili impressione, quia agens plus distans facit impressionem debiliorem, et facit falsum iudicium. Cuius signum est, quia res quae apparet per magnam distantiam appropinquat facit fortiorem impressionem in passum, quia agens naturale non agit nisi per contactum, ut patet 7 Physicorum et pro De generatione, et Commentator accipit 2 De anima. Ergo agens propinquum caeteris paribus agit fortiorem impressionem quam agens distans.

Alia est opinio quae per entia rationis intelligit actus accidentes animae rationali, ut sunt species intelligibiles et actus intelligendi, sicut sunt primae et secundae intellectiones. Unde intelligere subiective et active est ens rationis, quia anima rationalis agit et recipit ipsum per diversas potentias. Modo per hoc aliqui dicunt ad quaestionem quod ista entia rationis non sunt in praedicamento. Et fortior ratio huius opinionis est quia si entia rationis essent in praedicamento, tunc superius differret ab inferiori simpliciter. Sed hoc est falsum, quia superius et inferius, ut genus et species, omnino sunt idem, et vel saltem superius est pars essentiae inferioris. Consequens patet, quia isti supponunt quod superius differat ab inferiori secundum rationem, et hoc omnes concedunt. Item supponunt quod in entibus rationis suum esse secundum rationem est ipsum esse simpliciter, et suum differre secundum rationem est suum differre simpliciter. Et ex hoc patet consequentia, quod cum superius et inferius differant secundum rationem, si tunc entia rationis essent in praedicamento, tunc haberent se sicut superius et inferius. Et quia differunt secundum rationem, ergo superius et inferius differunt simpliciter. Unde sic patet quod ens potest dividi in ens per accidens, et verum, et per se ens. Et tunc ens per se dividit in 10 praedicamenta. Unde non quid sit de conclusione ista. Ratio non videtur valere et non est demonstrativa cum dicitur quod si entia rationis essent in praedicamento etc. Negatur consequentia. Et cum dicitur superius et inferius differunt secundum rationem, non est cura ad praesens utrum accipiatur ab accidentibus ut a modis essendi vel a quidditate rei. Unde conceditur quod superius et inferius differant secundum rationem. Et cum dicitur quod in entibus rationis esse secundum rationem est esse suum simpliciter etc. Hic dicitur quod in entibus rationis esse secundum rationem duplex est: quoddam est esse primarium quod primo fit in intellectu a re vel ab intellectu agente; aliud est esse secundarium quo intelliguntur entia rationis, cum iam facta sunt. Ut homo habet duplex esse: unum esse primarium quod est in materia a generante, aliud habet esse secundarium quo intelligit homo. Sic intellectio et intentio in anima habent duplex esse: primum quod sit in anima a re et ab intellectu agente, secundum habet esse quo intelligitur ab intellectu. Unde quando intelligo animal, ego reflecto me super illam intellectionem, et intelligo eam, et etiam est obiectum intellectus. Unde illa intellectio habet esse primarium, secundum quod per se sit in anima ab intellectu, et aliud habet esse quo intelligitur, quod est esse secundarium. Modo per hoc diceretur ad rationem quod in entibus rationis suum esse secundum rationem est suum esse simpliciter, et suum differre secundum rationem est suum differre simpliciter. Conceditur quantum ad esse primarium. Et quando dicitur quod entia rationis si essent in praedicamento essent ordinata ut superius et inferius, et differunt secundum rationem, et per consequens simpliciter. Dicendum quod ipsa non differunt secundum rationem quo ad esse primarium, quia sic sunt idem essentialiter, sed solum differunt quo ad esse secundarium, et differre quo ad illud non est differre simpliciter.

DICENDUM est ergo aliter ad quaestionem quod entia rationis vera quae non sunt existimata entia sunt in praedicamento aliquo, ita quod intellectiones et intentiones rerum, ut intelligo animal, sunt in praedicamento. Et ratio est: Omne ens verum per se incomplexum generale et corruptibile per se est in aliquo praedicamento. Ista est vera per Aristotelem in Praedicamentis, ubi dicit: Eorum quae secundum nullam complexionem dicuntur singularium, aut significat substantiam, aut quantitatem etc. Et dicitur ens per se, quia si esset ens per accidens, non esset in praedicamento. Sed entia rationis sunt huiusmodi, quia entia rationis sunt entia per se, quia non sunt entia per accidens. Similiter sunt entia incomplexa, quia nullam habent complexionem, quia non sunt entia veridica et falsidica. Similiter generabilia et corruptibilia, quia intelligere et intellectiones colligantur cum phantasmatibus, et generantur et corrumpuntur de novo, ut vult Commentator 3 De anima. Item quod est in aliquo praedicamento est in praedicamento, per locum a parte in modo ad totum in modo. Sed entia rationis sunt in aliquo praedicamento, ut postea videbitur.

NOTANDUM quod hic sunt duo dubia. Quia illud non est in praedicamento quod non est ens extra animam, quia Aristoteles 6 huius distinxit ens prima distinctione in ens in anima et extra animam, et distinxit in decem praedicamenta ens extra animam. Sed entia rationis non sunt extra animam, ut de se patet. Item si entia rationis essent entia in praedicamento, oporteret dicere in quo praedicamento. Quia ad ista sint in praedicamento hoc est dictum indirecto, ergo oportet quod sint in praedicamento quantitatis, substantiae vel qualitatis etc. Sed hoc non potest dici cum circueant plura praedicamenta.

Ad primum dubium dicendum quod Aristoteles non posuit primam divisionem entis in ens in anima et extra animam, sed primo divisit ens in ens per accidens et ens per se ex una parte, et in ens per se et in ens per accidens, ut ens per se distinguitur contra ens per accidens et verum. Et hoc propter inspicienti litteram suam, ubi dicit: Quoniam ens simpliciter dicitur multipliciter, quorum unum quidem est secundum accidens, et aliud quod verum et non ens quod falsum. Praeter haec autem sunt figurae categoriae, ut quid, quale, quantum etc. Relinquitur quod non sint ordinata in praedicamento.

Notandum quod quid sit de conclusione ista. Ratio non videtur valere et non est demonstrativa cum dicitur quod si entia rationis essent in praedicamento etc. Negatur consequentia. Et cum dicitur superius et inferius differunt secundum rationem, non est cura ad praesens utrum accipiatur ab accidentibus ut a modis essendi vel a quidditate rei. Unde conceditur quod superius et inferius differant secundum rationem. Et cum dicitur quod in entibus rationis esse secundum rationem est esse suum simpliciter etc. Hic dicitur quod in entibus rationis esse secundum rationem duplex est: quoddam est esse primarium quod primo fit in intellectu a re vel ab intellectu agente; aliud est esse secundarium quo intelliguntur entia rationis, cum iam facta sunt. Ut homo habet duplex esse: unum esse primarium quod est in materia a generante, aliud habet esse secundarium quo intelligit homo. Sic intellectio et intentio in anima habent duplex esse: primum quod sit in anima a re et ab intellectu agente, secundum habet esse quo intelligitur ab intellectu. Unde quando intelligo animal, ego reflecto me super illam intellectionem, et intelligo eam, et etiam est obiectum intellectus. Unde illa intellectio habet esse primarium, secundum quod per se sit in anima ab intellectu, et aliud habet esse quo intelligitur, quod est esse secundarium. Modo per hoc diceretur ad rationem quod in entibus rationis suum esse secundum rationem est suum esse simpliciter, et suum differre secundum rationem est suum differre simpliciter. Conceditur quantum ad esse primarium. Et quando dicitur quod entia rationis si essent in praedicamento essent ordinata ut superius et inferius, et differunt secundum rationem, et per consequens simpliciter. Dicendum quod ipsa non differunt secundum rationem quo ad esse primarium, quia sic sunt idem essentialiter, sed solum differunt quo ad esse secundarium, et differre quo ad illud non est differre simpliciter.

Similiter utrum species rei intelligibiliter quae repraesentat rem sit in eodem praedicamento cum illa re, ut species lapidis sit in praedicamento substantiae, et sic de aliis. Hoc est bonum investigare, sed habebit locum 9 huius.

Secundo dicendum quod si capiantur secundo modo, scilicet quo ad productionem eorum ab intellectu agente, sunt in praedicamento actionis. Et causa est: Illa quae sunt actiones animae sumuntur in praedicamento actionis. Sed intentiones et intellectiones quo ad productionem ab intellectu sunt actiones animae, ut de se patet.

Tertio quod si capiantur tertio modo, scilicet quo ad receptionem earum in intellectum, sic sunt in praedicamento passionis. Et causa est, quia sicut potentia receptiva est potentia passiva, sic receptio est passio, vel e converso. Et hanc intentionem dixit Aristoteles 3 De anima, quod intelligere est quoddam pati, vel consequitur ipsum pati, et non est pati corporeum et corruptivum, sed incorporeum et receptivum, ut visum est. Ergo etc.

Quarto quod si accipiantur quo ad habitudinem et conformitatem intellectus ad rem, sunt in praedicamento relationis. Et causa est: Illud est in praedicamento relationis quod est respectus secundum esse ad aliud. Sed intentiones sunt huiusmodi, quia genus alicuius speciei genus, et species alicuius generis species. Et sic patet quod quando quaeritur in quo praedicamento sunt intentiones, non est respondendum simpliciter, sed cum distinctione, cum sit interrogatio multiplex.

Notandum ulterius quod sicut se habent accidentia ad diffinitionem, sic entia rationis ad praedicamentum. Sed accidentia non habent diffinitionem simpliciter, quia diffinitio simpliciter solum debetur substantiae, 7 huius. Sed accidentibus secundario et per posterius. Unde Commentator 7 huius dicit quod qui attribuit accidentibus diffinitionem primo et simpliciter magis attribuit eis quam debeat, et qui aufert et negat ab eis diffinitionem magis aufert quam debet. Unde Aristoteles tenuit viam mediam, quia non dedit eis diffinitionem primo et simpliciter, nec abstulit ab eis diffinitionem simpliciter, sed dedit eis diffinitionem secundario et per posterius.

AD rationem in oppositum, cum dicitur quod si entia rationis etc. Dicendum quod esse processum in infinitum in essentialiter ordinatis est inconveniens, sed in accidentaliter ordinatis non est inconveniens, immo est necessarium, ut patet in individuis. Unde entia rationis sunt accidentaliter ordinata, ergo in eis potest procedi in infinitum. Unde tamen esset inconveniens si non essent ordinata in praedicamento, quia sic etiam esset processus in infinitum, quod esse aeque malum ac si esse in praedicamento.

Notandum quod aliqui dicunt hic quod licet concedatur et dicatur quod ens rationis sit in praedicamento, tamen non est in praedicamento eodem modo sicut alia entia extra animam. Quia alia entia sic sunt in praedicamento quod denominantur accidentia praedicatione quae est in secundis intentionibus. Unde ista intentio genus denominat animal, quae intentio omnino est extra essentiam animalis, et e converso animal est extra essentiam eius. Sed entia rationis ut intelligere vel intellectiones non sic possunt esse in praedicamento quod denominentur praedicatione accidentali in secundis intentionibus, ut dicta intellectio est genus vel species. Quia si hoc esset, tunc superius et inferius differrent essentialiter, et superius esset omnino extra essentiam inferioris, et e converso. Sed hoc est falsum, quia superius non dicit aliquid omnino extra essentiam inferioris, ut omnes concedunt communia patet. Quia sicut intentio quae attribuitur animali est extra essentiam animalis, sic esset in proposito cum dicitur intentio est genus, et genus est superius ad intentionem illam, et sic superius esset extra essentiam inferioris. Ergo non denominatur praedicatione accidentali sicut alia entia extra animam. Unde ista sunt in praedicamento ut natura communis et politica, quia sicut animal est natura communis ad hominem, sic intentio communis est ad intentionem lapidis, quia contrahitur per eam, sicut commune et superius per speciale et inferius. Sed non denominatur praedicatione accidentali ab istis secundis intentionibus.




Quaestio X. Utrum dicendo nasus simus fiat nugatio


Consequenter quaeritur circa idem capitulum et per dicta in praecedenti quaestione: utrum praeter differentiam realem et praeter differentiam rationis sit aliqua alia differentia tertia, quae nec sit differentia realis nec rationis.

Et arguitur quod non. Sicut se habet ens ad ens reale et ad ens rationis, sic differentia se habet ad differentiam realem et rationis, per convenientem similitudinem. Sed ens sufficienter distinguitur per ens reale et rationis ex communi consensu omnium, et est fundamentum. Quare etiam sufficienter distinguitur per differentiam realem et rationis.

OPPOSITUM arguitur auctoritate modernorum doctorum dicentium quod praeter differentiam realem et rationis oportet dare aliam differentiam tertiam. Et dicunt se hoc non advenisse, sed attribuunt reverendo doctori Ioanni Scoto ordinis minorum, et dicunt se habere ex doctrina Scotica.

Notandum quod Aristoteles 2 Caeli cap. de duabus quaestionibus difficilibus respondet cuidam obiectioni morali, quae posset sibi fieri, quia alicui videretur quod inquirere de istis difficilibus quaestionibus esset error, ita quod inquirere de huiusmodi difficilibus rebus imputaretur magis stultitiae et errori quam causa inquirendi veritatem. Ad hoc respondet Aristoteles quod licet ex inquisitione aliquorum difficilium aliquis debeat increpari, non tamen similiter omnes increpari debent, sed oportet inspicere causam inquisitionis et modum inquirendi, utrum hoc faciat cum modo humano, id est sicut quilibet posset inquirere de populo, vel faciat hoc ultra communem modum hominum, id est firmius. Unde aliquis inquirens de his rebus et irrationabiliter est increpandus. Sed si inquirit ex causa rationabili et modo credendi rationabili, non est increpandus. Unde potest colligi sic ex verbis eius: Forte quidem igitur enunciare et praetermittere nihil verum est signum, aut multae stultitiae, aut multae promptitudinis, non tamen similiter iustum est omnes increpari, sed oportet videre inquirendi causam quae sit et quo verum se habere credendo, utrum modo humano vel firmius. Certiores igitur necessitates cum invenerit, gratum ipsum est habere invenientibus.

Hanc obiectionis moralis responsionem Commentator exponens multum subtiliter et ad mentem Aristotelis eundo dixit quod multi modi et diversi sunt quibus potest aliquis moveri ad inquirendum de difficilibus rebus, et quidam horum modorum sunt vituperabiles et quidam laudabiles. Bene dicit quod quatuor modis contingit quod aliquis intromittit se de difficilibus quaestionibus. Uno quidem modo per inverecundiam, ut quando scit quod de tali re sibi veritas est impossibilis, et tamen contingit perper vel et, ut faciunt sophistae. Et hoc est vituperabile, quia dicitur primo Perihermenias quod vilis et ingloriosus est intellectus qui incipit aliquid erlicere, et nequid. Secundo modo contingit ex errore, ut quando aliquis putat quod omnia sint certitudinaliter comprehensibilia, et propter hoc movetur ad inquirendum de illis, et sic decipitur, quia non omnia problemata aeque sunt certa. Et hoc similiter est vituperabile. Tertio modo hoc contingit ex ignorantia, quando aliquis ignorat difficultatem in aliquo, et tunc aggreditur et inquirit illa quae sunt supra eius naturam. Et isti tres modi sunt vituperabiles, ut vult Commentator. Quarto modo contingit hoc ex desiderio sciendi causas rerum, quia ipse desiderat perfectionem ad bonum intellectus, et hoc est laudabile. Unde veritas est perfectio intellectus, 3 De anima et 6 Ethicorum. Sed verum non scitur sine causa, ut patet.

Si ergo Aristoteles, qui fuit princeps philosophorum, et Commentator, qui fuit multum propinquus, titubabant de inquisitione quorundam difficilium, ergo nos multo magis debemus formidare de huiusmodi inquisitione, cum ad Aristotelem et Commentatorem nos habeamus sicut simia defectuosa ad hominem. Quia sicut simia imitatur hominem cum defectu, sic nos Aristotelem et Commentatorem defectuose imitamur. Ut ergo possimus isti obiectioni morali respondere, declinabo a tribus primis causis inquisitivis quae sunt vituperabiles, et eas conabor removere nos excusando ab eis. Primo de prima, quia non inquirimus de ista quaestione difficili propter inverecundiam, ut sophistae faciunt, quia proprietas et inverecundorum et sophistarum est pertinaciter affirmare et omnino velle vincere. Sed nos in ista quaestione recitabimus positionem quae videtur probabilior, et non affirmamus pertinaciter, sed cum modestia hoc inquirimus dubitando, et dicimus probabiliter determinando. Unde duplex est determinatio probabilitatis: primo Topicorum, una determinativa, alia probabilis. Modo ad evitandum verecundiam determinabimus istam quaestionem probabiliter.

Similiter aliam causam inquirendi vituperabilem quae est ex errore possumus rationabiliter evitare, quia satis est manifestum quod non omnia sunt certitudinaliter et equalis certitudinis comprehensiva, quia non est similiter exquirenda certitudo in omnibus. Ergo de ista quaestione non inquirimus ex errore. Similiter possumus evitare tertiam causam inquirendi vituperabilem, scilicet quae est ex ignorantia, quia inquirimus de istis difficilibus quae faciunt dubitare quemcunque scientem, non quod ignoramus quod ista sint difficilia, sed bene scimus difficultatem. Tamen inquirimus, et hoc propter quartam causam, quae est laudabilis, scilicet propter desiderium sciendi causas rerum et veritatem huius quaestionis.

HIS VISIS in hac quaestione sic procedam. Primo recitabo ponem unam secundum opinionem doctorum cum rationibus. 2. Obiiciam inquisitivae contra ipsam. 3. Confirmabo rationibus istis quibus improbata sunt alia positio. 4. Solvam rationes primae positionis.

De primo notandum quod sunt aliqui solennes doctores huius temporis dicentes quod praeter differentiam realem, qua aliqua differunt numero vel analogia, et praeter differentiam rationis, qua aliqua differunt per operationem intellectus, oportet esse tertiam differentiam et diversitatem qua differunt, vel aliquid differt, nec differentia reali nec differentia rationis. Quia ista differentia fuit incognita et innominata, ideo conveniens fuit huic diversitati fingere et imponere nomen manifestationis gratia vel boni, quod tamen loquitur, ut dicitur 9 Ethicorum. Unde vocant eam differentiam formalitatum et diversitatem ex natura rei. Et differre secundum eam est differre formaliter, quod est denominativum a formalitate, hoc sit quo ad quid nominis.

Rationes efficaciores huius quaestionis sunt sex. Quarum prima sumitur ex intellectionibus Dei sive primae causae. Et est ista. Si non esset dare tertiam differentiam praeter realem et rationis, tunc Deus non posset intelligi diversis intellectionibus et distinctis. Sed hoc est falsum, quia Deus potest intelligi diversis intellectionibus, quia potest intelligi quod est substantia, et quod est intelligens, et vita et sapientia. Modo certum est quod istae intellectiones sunt diversae, quia si non sunt diversae intellectiones quibus intelligo Deum esse Deum et actum, et Deum esse actum vel sapientiam, tunc non contingeret ipsum declarari, quia sicut illud est certum et inquisibile quod Deus est Deus, sic et illud, Deus est actus vel sapientia. Consequentia patet, quia postquam nulla esset differentia etc., Deus non posset intelligi diversis intellectionibus. Quia ista diversitas non potest sumi ex parte rei, quia nulla differentia realis cadit in Deo, nec potest esse distinctio intellectionum ex parte intellectus, quia hoc est dicere figmentum, ut patet. Ergo istae intellectiones distinguuntur alia differentia quae nec est realis nec rationis.

Et confirmatur: non videntur esse diversae intellectiones nisi habeant diversas conformitates ad illud quod intelligitur. Sed conformitates sunt respectus, et respectus non potest distingui nisi terminus distinguatur, quia non sunt diversae aequalitates nisi sint diversa aequalia. Ergo oportet quod istae diversae intellectiones Dei distinguantur ex parte termini, scilicet Dei intellecti. Sed non distinguuntur differentia reali nec rationis, ergo est tertia differentia.

Item confirmando ex intellectu aliorum. Praesupponitur quod Deus intelligat causata. Patet, quia agens per intellectum et voluntatem debet cognoscere ea quorum est causa agens. Sed Deus est agens per intellectum et voluntatem omnium entium, ut cuilibet manifestum est. Ex hoc arguitur: vel ergo intelligit ea eadem intellectione vel distinctis. Si distinctis, illa non est distinctio ex differentia intellectus, quia circumscripta ratione et operatione intellectus adhuc intelligit, nec etiam distinctione reali, quia illa non cadit in Deo, ergo aliqua distinctione tertia. Sed forte diceres quod eadem intellectione intelligit omnia causata. Non valet, quia intelligere diversificatur secundum diversitatem naturae intellectae, ut dicit Commentator 3 De anima.

Item arguitur ex parte intellectionis intelligentiarum. Constat quod secundum philosophum quaelibet intelligentia intelligit Deum, immo etiam quaelibet inferior intelligit superiorem, ut dicit Commentator De anima. Tunc quaeritur utrum intellectiones, puta quarum una intelligit Deum, et una intelligit seipsam, sint eaedem vel diversae. Modo certum est quod non sunt eaedem, quia oportet non idem, scilicet Deus qui intelligitur ab intelligentiis, et intelligentia quae intelligitur a se. Ergo relinquitur quod sint diversae. Modo certum est quod ibi non est diversitas realis nec rationis, ergo relinquitur quod sit tertia diversitas.

Item Commentator dicit 2 huius in quadam digressione contra Avicennam: nihil prohibet effectum esse diversarum intelligentiarum. Unde ipse dicit quod illud quod intelligit motor primi caeli de Deo est aliud ab eo quod intelligit motor Saturni de Deo. Ex hoc sic arguitur: Illud quo vel de quo intelligitur aliud et aliud a diversis intelligibilibus in illo est diversitas et alietas aliqualis, quia quod intelligitur de alio est in ipso, ut de homine animal intelligitur, ergo animal est in homine. Sed de Deo intelligitur aliud et aliud a diversis intelligentiis, quia illud quod intelligit motor primi caeli de Deo etc. Ergo est distinctio et alietas in Deo. Sed non est rationis, quia circumscripto opere intellectus adhuc esset diversitas, nec est realis, ut patet ex dictis. Ergo relinquitur quod sit alia diversitas tertia, quae nec sit realis nec rationis. Et hoc sit quo ad rationem quae sumitur ex parte intellectionum, quia sequentes omnes confirmant primam.

Secunda ratio sumitur ex parte entis et unius. Et est ista. Certum est quod ens et unum sunt idem realiter et essentialiter, et tamen distinguuntur, ut omnes concedunt, et non distinguuntur realiter et essentialiter, ut patet 4 Metaphysicae, nec secundum rationem tantum, quia talis distinctio esset ficta cum ei nihil respondeat in re. Ergo relinquitur quod sit tertia differentia.

Tertia ratio sumitur ex parte superioris et inferioris. Et est ista. Homo et animal distinguuntur abinvicem, et non distinguuntur conceptu solum, quia sic distinctio esset ficta. Quia illud est figmentum quod distinctioni ex parte intellectus nihil respondet in re. Nec distinguuntur realiter, quia animal primo et per se praedicatur in primo modo de homine, et ita non distinguuntur realiter. Ergo relinquitur quod sit tertia differentia qua distinguuntur. Et ista ratio potest capi in terminis aliis, ut in ente et substantia. Certum est quod ens ut ens et substantia ut substantia differunt, quia aliquid debetur substantiae inquantum substantia quod non debetur enti inquantum ens, ut per se existere. Hoc debetur substantiae inquantum substantia, non tamen debetur enti inquantum ens, quia tunc deberetur omni enti, quod est falsum. Ergo differunt, sed non secundum rationem tantum, quia circumscripta omni operatione intellectus adhuc ista differunt, nec differunt realiter, quia tunc ens non statim descenderet in substantiam, quod est falsum, quia ens immediate descendit in 10 praedicamenta.

Quarta sumitur ex parte unitatis et numeri. Et est ista. Ternarius trium hominum est unus numerus. Aut ergo unitas quae est unus vel est idem omnino cum isto numero vel diversa, per sufficientem divisionem. Non potest dici quod sit idem, quia quando ternarius numerus est unus, tunc idem denominabit seipsum, quod est falsum. Ergo differt, sed non potest differre secundum rationem, quia talis differentia esset ficta, nec differt realiter, quia tunc in isto ternario esset tertia unitas, quia tres unitates sunt ibi hominum trium, et ista quarta unitas similiter in aliis, in binario esset tertia unitas etc. Ergo erit tertia differentia qua differt unitas a ternario.

Quinta sumitur ex iudicio intellectus vel electione voluntatis. Et est ista. Iudicium quo iudico aliquod esse bonum eligibile et electio illius boni non distinguuntur abinvicem realiter nec ratione, et tamen non sunt unum et idem. Et ideo distinguuntur aliqua differentia quae nec est realis nec rationis. Et est maior vera, quia iudicium quo iudico aliquid esse bonum eligibile et electio illius boni non differunt realiter. Probo, quia quaecunque sunt causae eiusdem effectus in eodem genere causae et in eodem modo causalitatis non differunt realiter, quia impossibile est esse diversas causas eiusdem effectus in eodem genere causae et in eodem modo causalitatis, ut patet 2 Physicorum. Sed iudicium boni eligibilis per intellectum et eligibile illius boni sunt causae eiusdem effectus et in eodem genere causae et eodem modo causalitatis, ut si iudico per intellectum practicum quod datio eleemosynae sit bonum et honestum, ex hoc eligo. Tunc ista duo, scilicet iudicium et electio, sunt causae istius dationis exterioris in eodem genere causae, quia sicut iudicium illius boni est causa efficiens illius dationis exterioris, sic et electio. Et in hoc omnes conveniunt. Similiter in eodem modo causalitatis.

Ad cuius intellectum notandum quod modi causarum distinguuntur 2 Physicorum. Quaedam sunt causa per se, quaedam per accidens, quaedam complexe, quaedam incomplexe, quaedam in actu, quaedam in potentia, quaedam universales sive remotae, quaedam propriae sive propinquae. Et si sint alii modi earum reducuntur ad hos, ut patet ibidem. Modo iudicium et electio respectu istius effectus exterioris, scilicet dationis, non distinguitur per hoc quod est per se vel per accidens, quia utrunque est causa per se illius dationis; nec distinguuntur per potentiam et actum, quia ambo sunt causae illius dationis in actu; nec per complexum et incomplexum, quia utrunque est causa incomplexa. Similiter nec per universale proprium vel remotum et propinquum, quod idem est, sicut est in generatione hominis, ut sol et homo concurrunt, quia sol est causa universalis, et homo est causa propria. Probatur, quia quando aliquae causae concurrunt ad aliquem effectum quarum una est universalis et alia propria, universalis semper est plurium effectuum quam propria causa. Ut in generatione hominis concurrit sol et homo, et sol est causa universalis, et homo est causa propria, et sol est causa plurium quam homo. Similiter materia prima et materia propinqua sunt causae eiusdem effectus, et materia prima, quae est causa universalis, ad plura se extendit quam propinqua. Sed sic non est hic, quia cuiuscunque iudicium boni eligibilis est causa, et eiusdem electio illius, et causalitas unius non extendit se ad plura quam causalitas alterius. Quia si iudico dationem eleemosynae esse bonam, et eligo, haec non sunt causa alicuius effectus nisi illius dationis exterioris. Tunc restringatur ratio: Quaecunque sunt causae unius effectus in eodem genere et modo causalitatis non differunt realiter. Sed iudicium et electio sunt huiusmodi, ut visum est. Ergo nec differunt ratione tantum, quia tunc ista distinctio esset ficta cui nihil responderet in re. Ergo relinquitur quod differant differentia aliqua tertia.

Sexta sumitur ex parte impossibilitatis contrariorum. Quia si non esset differentia aliqua praeter differentiam realem et rationis, tunc unum et idem omnimoda identitate posset simul esse et non esse, componendo ly simul cum esse et non esse. Sed hoc est falsum et contra primam dignitatem, ut patet 4 huius. Consequentia patet, quia capiatur aliquid unum et idem generale. Hoc potest nunquam generari, ut omnes concedunt. Sed ex quo est generabile potest esse in aliquo futuro tempore vel instanti. Sit ergo illud instans a, in quo potest esse. Et quia potest nunquam generari, ergo in eodem instanti potest non esse. Et sic potest simul esse et non esse. Sed illa differunt, sed non realiter, quia unum et idem est quod non potest simul recipere contradictoria, nec ratione, quia tunc esset ficta distinctio. Ergo relinquitur quod tertia differentia differt inquantum generabile et nunquam generabitur.

Contra hanc opinionem obiicitur sex mediis. Primum sumitur ex parte unitatis. Et est istud. Si praeter distinctionem realem et rationis esset dare aliam distinctionem quae esset in Deo, tunc Deus non esset maxime unus, quia si in Deo poneretur ista distinctio, quia nunquam unum oppositorum potest esse perfectissimum et unum cum suo opposito, vel cum aliquo quod magis appropinquat suo opposito quam ipsum, ut caliditas non potest esse perfectissima cum frigiditate, vel cum aliquo quod magis appropinquat ad frigiditatem quam ipsa. Sed omnis distinctio opponitur unitati, vel magis appropinquat multitudini quae opponitur unitati. Ergo si distinctio aliqua esset in Deo, tunc Deus non esset maxime unus. Sed hoc est falsum et contra omnes leges, quia solus Deus est unus elegantissima et perfectissima unitate, ut patet 12 huius. Et confirmatur: quicquid est in Deo est Deus, et vita et sapientia, et sic de aliis praedicatis, et illud est famosum apud omnes cuiuslibet legis. Et potest probari, quia si aliquid esset in Deo quod non esset Deus, vel illud esset perfectius Deo, et hoc non, quia Deus est optimum eorum quae in natura, quia est bonum et perfectum in fine quinti huius; vel minus perfectum, et hoc non, quia ridiculum aeque non potest esse. Ergo nulla distinctio cadit in Deo. Aliter extrema distinctionis caderent in Deo, quod est falsum.




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/ioann-zhandunskii-34087288/voprosy-k-dvenadtsati-knigam-metafizike-knigi-vi-viii-74591293/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


