Psychosomatyka. Kurs autorski
Anastasiya Kolendo-Smirnova


Jak rozmawiac o dolegliwosciach cielesnych, uwzgledniajac emocje, relacje i historie zycia czlowieka? Psychosomatyka. Kurs autorski Anastasiii Kolendo-Smirnovej przedstawia droge od pierwszego spotkania i rozpoznania potrzeb klienta do wyboru tematu pracy, oceny zmian i zakonczenia pomocy.

W osiemnastu rozdzialach autorka omawia miedzy innymi stres, trudne wspomnienia, wewnetrzne konflikty, strate, lek, poczucie winy oraz granice w relacjach. Proponuje pytania, przyklady rozmw, cwiczenia wyobrazeniowe, obserwacje doznan cielesnych i zadania do praktyki domowej.

Ksiazka jest adresowana do psychologw i osb ksztalcacych sie w udzielaniu pomocy psychologicznej. Zacheca do indywidualnego doboru metod, poszanowania tempa klienta i sprawdzania rezultatw. Nie sprowadza chorb do emocjonalnych przyczyn i nie zastepuje diagnostyki ani leczenia medycznego.





Psychosomatyka. Kurs autorski





Od badania objawu do planu pracy psychologicznej











Kiedy czlowiek zglasza sie z dolegliwoscia cielesna, najczesciej chce jednego: zeby przestalo bolec, latwiej bylo oddychac, wrcily sily, zniknelo ograniczenie. Za tym zrozumialym pragnieniem moga pozostawac niezauwazone inne trudnosci: ciagle napiecie, przezyta strata, konflikt, lek przed zmianami lub brak wsparcia.

Zanim wybierzemy cwiczenie psychologiczne, trzeba ustalic, z jaka dokladnie trudnoscia bedziemy pracowac. Ten rozdzial poswiecony jest wstepnemu rozpoznaniu: jak zebrac informacje o objawie i sytuacji zyciowej, wyodrebnic wazne tematy i przejsc od oglnego zgloszenia do konkretnego kierunku pomocy.

Podstawa rozdzialu jest logika pytan opisana w mojej ksiazce W labiryncie psychosomatyki i wykorzystywana w grze psychologicznej Psychosomatyka. Tutaj przedstawiono ja jako kolejnosc rozmowy i notatek, zrozumiala bez materialw do gry.

Rozpoznanie obejmuje dwa glwne bloki. Najpierw przygladamy sie okolicznosciom, w ktrych objaw sie pojawil lub nasilil. Nastepnie  zmianom zycia, relacji i oczekiwan powstalym w zwiazku z choroba. Rezultatem jest robocza mapa tematw psychologicznych, do ktrej bedziemy wracac w kolejnych rozdzialach.




Co oznacza badanie objawu


W tej ksiazce wstepna diagnoza psychologiczna oznacza doprecyzowanie przezyc, sposobw reagowania i okolicznosci zyciowych czlowieka. Pomaga stawiac hipotezy i uzgadniac zadania pracy psychologicznej.

Nie mozna okreslac choroby i jej przyczyn na podstawie skojarzen, obrazw ani odpowiedzi na pytania. Dolegliwosci cielesne wymagaja odpowiedniej oceny medycznej. Wsparcie psychologiczne moze odbywac sie rwnolegle z leczeniem, takze przy ustalonej juz diagnozie somatycznej.

Jesli badania nie wyjasnily dolegliwosci, nie czyni jej to zmyslona i nie dowodzi wylacznie psychologicznego pochodzenia [2]. Nowe, silne lub nasilajace sie objawy wymagaja zwrcenia sie po pomoc medyczna, a nie kontynuowania poszukiwan symbolicznego znaczenia.

Dlatego glwne pytanie naszej rozmowy brzmi: Co dzieje sie w zyciu czlowieka obok objawu i w jakich dziedzinach potrzebuje pomocy?. Odpowiedz moze byc przydatna, nawet jesli nie da sie ustalic zwiazku przyczynowego ze stanem ciala.




Etap pierwszy Doprecyzowac dolegliwosc i cel pracy


Zacznij od opisu tego, z czym czlowiek przyszedl. Co dokladnie go niepokoi? Kiedy pojawilo sie po raz pierwszy? Jak czesto powraca? Co zmienilo sie z czasem? Jak dolegliwosc wplywa na prace, sen, relacje i zwykle sprawy?

Ustal, jaka pomoc medyczna jest juz udzielana i jakie zalecenia czlowiek otrzymal. Informacje klienta o diagnozie zapisuj jako informacje podane przez niego; rozmowa psychologiczna nie zastepuje opinii medycznej.

Nastepnie zapytaj, czego oczekuje wlasnie od pracy psychologicznej. Chce pozbyc sie blu mozna uzupelnic zadaniami bardziej dostepnymi we wsplnej pracy: przyjrzec sie lekowi, nauczyc sie prosic o wsparcie, zmniejszyc przeciazenie, przestac odkladac wazne rozmowy.

Rozrzniaj sam objaw, emocjonalna reakcje na niego i ograniczenia zyciowe. Bl, lek przed jego powrotem i rezygnowanie ze spotkan z ludzmi lacza sie ze soba, ale wymagaja osobnych pytan.

Na koncu tego etapu powinna powstac krtka notatka: dolegliwosc, jej wplyw na zycie, znany kontekst medyczny i uzgodniony cel pracy.




Etap drugi Utworzyc os czasu


Popros czlowieka, by przypomnial sobie okres pojawienia sie objawu i pzniejsze zauwazalne zmiany. Co dzialo sie wtedy w jego zyciu? Jakie zmiany, obciazenia lub wydarzenia uwaza za istotne?

Rozpatruj nie tylko nieprzyjemne wydarzenia. Awans, przeprowadzka, slub czy narodziny dziecka takze moga wiazac sie z nowymi wymaganiami, odpowiedzialnoscia i niedostatkiem odpoczynku.

Zapisuj kolejnosc bez pochopnego wyjasniania. Dolegliwosc pojawila sie po przeprowadzce oznacza zbieznosc w czasie, ktra mozna zbadac. Nie jest to jeszcze wniosek przeprowadzka spowodowala chorobe.

Warto osobno zaznaczyc, co czlowiek obserwowal wielokrotnie, a co wspomina w przyblizeniu. Czy istnieja sytuacje nasilenia lub zlagodzenia? Czy zdarzaja sie wyjatki od przypuszczalnego zwiazku?

Na razie zbieramy kontekst. Moze z niego powstac kilka hipotez, a nie jedna obowiazkowa przyczyna.




Etap trzeci Przyjrzec sie szesciu dziedzinom


W materiale wyjsciowym wyodrebniono szesc kierunkw pomagajacych poszerzyc rozmowe. Nie trzeba znajdowac problemu w kazdym z nich. Pytania pozwalaja sprawdzic, co rzeczywiscie odnosi sie do doswiadczenia tej osoby.

Pierwsza dziedzina to silny stres i trudne zdarzenia. Czy wydarzylo sie cos, po czym zycie wyraznie sie zmienilo? Czy to zdarzenie nadal niepokoi? Jakie znaczenie nadaje mu sam czlowiek? Nie kazde ciezkie wydarzenie jest trauma psychiczna; szczeglowe zanurzanie sie w bolesne wspomnienia nie jest potrzebne do wstepnego przegladu.

Druga dziedzina to dlugotrwale napiecie i codzienne przeciazenie. Jak wyglada zwykly dzien? Czy jest odpoczynek, sen, pomoc? Jakie obowiazki trudno ograniczyc? Wazny moze okazac sie powtarzalny sposb zycia bez dostatecznej regeneracji, nawet jesli czlowiek nie wskazuje jednego dramatycznego zdarzenia.

Trzecia dziedzina to konflikt zewnetrzny. Z kim trudno wchodzic w kontakt? Co dzieje sie w tych relacjach? Czego czlowiek chce, co robi i jaka odpowiedz otrzymuje? Doprecyzowuj konkretne sytuacje zamiast oglnej charakterystyki drugiej osoby.

Czwarta dziedzina to konflikt wewnetrzny. Jakie potrzeby lub decyzje trudno polaczyc? Na przyklad: Chce odmwic dodatkowych zadan, ale boje sie stracic prace. Wazne jest uslyszec obie strony sprzecznosci, a nie oglaszac jedna z nich niewlasciwa.

Piata dziedzina to strata. Co czlowiek stracil: bliska osobe, relacje, dom, prace, dotychczasowa role lub wyobrazenie przyszlosci? Co w tej zmianie pozostaje najtrudniejsze? Nie trzeba dopasowywac przezycia do obowiazkowych terminw ani schematu.

Szsta dziedzina to emocje trudne do rozpoznania, zaakceptowania lub wyrazenia. Co czlowiek czuje w waznych sytuacjach? Jak obchodzi sie ze zloscia, lekiem, smutkiem, wina? Jakie sposoby reagowania pomagaja, a jakie tworza dodatkowe trudnosci?

Dziedziny te moga sie przenikac. Utracie pracy moga towarzyszyc konflikt, lek i przeciazenie. Nie trzeba sztucznie wybierac tylko jednej kategorii.

Wynikiem etapu jest kilka konkretnych tematw: Boje sie rozmowy z przelozonym, Nie pozwalam sobie odpoczywac, Nadal przezywam rozstanie. Takie sformulowania nadaja sie do dalszej pracy. Stwierdzenie mam stlumiona emocje, dlatego choruje narzad jest niepotwierdzonym wyjasnieniem.




Jak korzystac z obrazw i skojarzen


Jesli czlowiekowi trudno mwic, mozna zaproponowac ilustracje, rysunek lub metafore. Na przyklad: Do czego podobny jest pana/pani stan? albo Co na tym obrazku przypomina obecna sytuacje?.

Znaczenie obrazu okresla uczestnik. Prowadzacy doprecyzowuje: Co dokladnie pan/pani tutaj widzi?, Jakie uczucie sie pojawia?, Czy istnieje zwiazek z tym, o czym juz pan/pani opowiadal/a?.

Karta nie zawiera wlasciwej odpowiedzi i nie ustala ukrytej przyczyny choroby. Nie nalezy sugerowac klientowi, ze obraz koniecznie oznacza uraze do okreslonej osoby lub wydarzenie, ktrego nie pamieta.

Nie wiem i nie pamietam to dopuszczalne odpowiedzi. Jesli pojawia sie wspomnienie, mozna je omwic, zachowujac rznice miedzy wspomnieniem, przypuszczeniem a wyobrazona scena.

Do notatki wystarczy sformulowanie: Obraz pomgl osobie nazwac poczucie samotnosci. Jest precyzyjniejsze niz wniosek o ujawnionej przyczynie objawu.




Etap czwarty Ustalic jak zmienilo sie zycie


Przechodzimy teraz do drugiego bloku. Zapytaj: Co zmienilo sie od pojawienia dolegliwosci?. Przyjrzyj sie obowiazkom, relacjom, odpoczynkowi, dostepnej pomocy i sytuacjom, w ktrych czlowiek teraz rzadziej uczestniczy.

Czasem choroba przynosi cierpienie i jednoczesnie zmienia wczesniejsza sytuacje nie do zniesienia: pojawia sie mozliwosc zatrzymania, maleje czesc wymagan, krewni zaczynaja pomagac.

W klasycznych modelach psychologicznych zmniejszenie wewnetrznego napiecia wiazano z pojeciem pierwotnej korzysci. W rozmowie lepiej ustalic konkretna zmiane: Czy w jakiejs dziedzinie stalo sie latwiej mimo ciezkiego stanu?.

Taka odpowiedz nie oznacza, ze czlowiek stworzyl chorobe dla ulgi. Opisujemy nastepstwa wydarzen i potrzeby, ktre staly sie bardziej widoczne.

Jesli czlowiek niczego podobnego nie zauwaza, przyjmij odpowiedz. Znalezienie korzysci za wszelka cene nie jest zadaniem rozpoznania.




Etap piaty Przyjrzec sie wsparciu i obawom przed zmiana


Nastepnie doprecyzuj zmiany sytuacji zewnetrznej: czy jest wiecej troski, pomocy, uwagi, mozliwosci rezygnacji z czesci spraw? Takie nastepstwa tradycyjnie nazywa sie korzysciami wtrnymi.

Sam termin wymaga ostroznosci. Czlowiek moze szczerze chciec poprawy zdrowia i potrzebowac wsparcia. To nie sprzecznosc ani dowd symulacji.

Zapytaj, czy mozna zachowac potrzebna pomoc niezaleznie od samopoczucia. Czy czlowiek umie wprost mwic o zmeczeniu? Czy moze omawiac obciazenie przed wyraznym pogorszeniem? Jakie relacje wymagaja doprecyzowania granic?

Nastepnie zaproponuj pytanie: Gdyby objaw mniej ograniczal pana/pani zycie, co staloby sie latwiejsze? A co wywolaloby niepokj?.

Moze ujawnic sie lek przed powrotem do wczesniejszego przeciazenia lub utrata uwagi bliskich. Moze pojawic sie niepokj przed leczeniem, zmianami lub omwieniem bolesnego tematu.

Zapisuj to jako obawe przed konkretna zmiana. Boje sie znw zostac bez pomocy pozwala szukac wsparcia. Osad nie chce wyzdrowiec zamyka rozmowe i bezpodstawnie obarcza czlowieka odpowiedzialnoscia za chorobe.




Etap szsty Zebrac robocza mape


Polacz notatki i sprawdz je wsplnie z klientem. Oddziel obserwacje od przypuszczen i tego, co jeszcze nieznane.

Krtka mapa moze obejmowac nastepujace punkty.

Dolegliwosc i ograniczenia: co niepokoi i na jakie strony zycia wplywa.

Kontekst medyczny: jaka pomoc jest juz udzielana i co wymaga wyjasnienia z lekarzem.

Istotne okolicznosci: zdarzenia, obecne obciazenie i zwiazki zauwazone przez czlowieka.

Tematy psychologiczne: konkretne konflikty, przezycia, obawy i trudnosci.

Zmiany zycia: obowiazki, relacje i sposoby otrzymywania pomocy.

Obawy przed zmianami: czego czlowiek sie boi i co warto zachowac.

Oparcie i cel: dostepne wsparcie i to, nad czym czlowiek zgadza sie pracowac.

Na przyklad w hipotetycznym przypadku czlowiek zglasza powracajaca dolegliwosc i trwajaca opieke medyczna. Rozmowa ujawnia, ze boi sie odmwic dodatkowych zadan, niemal nie odpoczywa i otrzymuje pomoc w domu tylko przy pogorszeniu samopoczucia.

Robocza mapa bedzie zawierac przeciazenie, lek przed odmowa i trudnosc bezposredniego proszenia o pomoc. Nie mozna z niej wnioskowac, ze spowodowaly chorobe. Mozna jednak juz uzgodnic zadanie psychologiczne: nauczyc sie rozmawiac o obciazeniu i wsparciu.




Etap sidmy Wybrac kierunek kontynuacji


Zaproponuj czlowiekowi sprawdzenie mapy: czy rozpoznaje w niej swoje doswiadczenie, zgadza sie ze sformulowaniami, chce cos usunac lub dodac?

Nastepnie wybierzcie jeden aktualny temat. Nie trzeba zaczynac od najbardziej bolesnego zdarzenia. Uwzgledniaj stan czlowieka, jego chec, dostepne wsparcie i kompetencje specjalisty.

Pytanie otwierajace dalsza prace: Jaka zmiana bylaby teraz dla pana/pani pomocna i od czego mozemy zaczac?. Odpowiedzia moze byc praca z lekiem, konfliktem, wyrazaniem emocji, granicami lub codziennym obciazeniem.

Uzgodnijcie, po czym bedziecie zauwazac postep. Na przyklad czlowiek bedzie mgl nazwac przezycie, zwrcic sie o pomoc, omwic podzial spraw lub wrcic do dostepnego zajecia. Zmiane dolegliwosci cielesnych zaznacza sie osobno i nie stanowi ona jedynego wskaznika pracy psychologicznej.

Jesli objawy sie utrzymuja, nie dowodzi to, ze klient za malo sie stara lub ukrywa jakas prawdziwa przyczyne. Kwestie medyczne nadal rozwiazuje sie z odpowiednimi specjalistami.

Kompleksowe podejscie uwzgledniajace wplyw objawu na zycie i okolicznosci zyciowych na samopoczucie odzwierciedlaja na przyklad zalecenia NICE dotyczace przewleklego blu [1]. Nie jest to potwierdzenie trafnosci diagnostycznej narzedzia gry ani podstawa do przenoszenia zalecen dotyczacych blu na wszelkie choroby.




Co powinno pozostac po rozpoznaniu


Praca wstepna jest zakonczona, kiedy mamy dostatecznie zrozumialy opis sytuacji i uzgodniony cel psychologiczny. Nie potrzeba do tego calkowitego wyjasnienia pochodzenia choroby.

Wiemy, jakie informacje uzyskano, jakie zwiazki na razie sie przypuszcza i co pozostaje poza wnioskiem psychologicznym. Czlowiek rozumie, jaki temat proponujemy rozpatrzyc i dlaczego wiaze sie on z jego zgloszeniem.

Wlasnie tutaj zaczyna sie glwna czesc ksiazki. W kolejnych rozdzialach bedziemy przechodzic od znalezionych tematw do sposobw pracy z nimi: wybierac zadanie, wykonywac cwiczenie, omawiac doswiadczenie i doprecyzowywac dalsze dzialania.

Mapa pomaga okreslic, gdzie patrzec. Nastepny krok to wsplny wybr dostepnej pracy bez obiecywania, ze jedno znalezione wyjasnienie usunie objaw cielesny.




Jak organizowac prace po zbadaniu objawu











Wstepne rozpoznanie pomaga zobaczyc, z jakimi przezyciami, relacjami i okolicznosciami zyciowymi wiaze sie zgloszenie czlowieka. Jednak sama utworzona mapa nie okresla jeszcze przebiegu konsultacji. Teraz trzeba wybrac kierunek pracy, uzgodnic cele i zrozumiec, co bedzie dzialo sie na spotkaniach, a czego klient bedzie mgl prbowac miedzy nimi.

W tym rozdziale proponuje oglny schemat takiej pracy. Jest punktem orientacyjnym: pomaga zachowac kolejnosc i wracac do pytania, po co stosujemy konkretne cwiczenie. Dalej szczeglowo omwimy poszczeglne kierunki i techniki. Teraz wazne jest zobaczyc, jak lacza sie w jeden proces.

Schemat ten dopuszcza zmiany. Ludzie rznia sie stanem zdrowia, doswiadczeniem, mozliwosciami i zapotrzebowaniem na wsparcie. Dlatego bedziemy uzgadniac plan z konkretna osoba, zamiast wymagac, by jej historia odpowiadala wybranej z gry kolejnosci.




Najpierw doprecyzowujemy ramy pomocy


Na pierwszym spotkaniu po zbadaniu objawu wrc do kontekstu medycznego. Czy czlowiek byl u lekarza? Co mu wyjasniono? Czy istnieje diagnoza, zalecenia, leczenie lub potrzeba dodatkowych badan? Co zmienilo sie od poprzedniej rozmowy?

Praca psychologiczna moze byc pomocna osobie z choroba somatyczna: moze doswiadczac leku, konfliktw wewnetrznych, trudnosci z odpoczynkiem, relacjami lub przyjeciem ograniczen. Jednak odkrycie takiego tematu nie oznacza jeszcze ustalenia przyczyny choroby. Nie okreslamy na podstawie tresci przezyc, jakie zmiany zachodza w organizmie, i nie zastepujemy leczenia cwiczeniami psychologicznymi.

Osobnej uwagi wymagaja sytuacje, kiedy czlowiek mwi: Lekarze niczego nie znalezli. Brak znalezionego wyjasnienia nie czyni objawu zmyslonym i sam w sobie nie dowodzi jego psychologicznego pochodzenia. NHS podkresla realnosc takich dolegliwosci i opisuje mozliwosc laczenia pomocy medycznej z psychologiczna [1].

Termin zaburzenie czynnosciowe, jesli wystepuje w opinii lekarskiej, rwniez nie daje psychologowi prawa obiecywania szybkiego lub calkowitego usuniecia objawu. Dla naszej pracy wazniejsze jest doprecyzowanie uzgodnionego celu: z jakim przezyciem lub utrudnieniem czlowiek chce radzic sobie inaczej i jakie zmiany sa dostepne w obecnym stanie.

Zamiast obietnicy wyzdrowienia mozna powiedziec: Bedziemy pracowac nad tym, jak przezywa pan/pani to, co sie dzieje, co nasila napiecie i jakie sposoby wsparcia sa dostepne. Bedziemy wsplnie oceniac zmiany. Kwestie medyczne pozostaja w gestii lekarza.




Dwie czesci jednego procesu


Prace wygodnie jest podzielic na spotkania ze specjalista i samodzielne dzialania miedzy nimi. Podczas konsultacji omawiamy trudne przezycia, doprecyzowujemy glwny temat, dobieramy sposoby pracy i sprawdzamy, czy odpowiadaja danej osobie. Miedzy spotkaniami klient obserwuje codzienne sytuacje i prbuje malych uzgodnionych zmian.

W proponowanym wariancie mozna orientacyjnie przyjac jedno spotkanie tygodniowo: taki odstep zostawia czas na wyprbowanie zadania i przyniesienie doswiadczen do omwienia. Czestotliwosc spotkan zalezy jednak od ustalen, stanu czlowieka i warunkw pomocy. To wariant organizacyjny, a nie obowiazkowa zasada.

Samodzielna praca nie powinna stawac sie kolejnym obciazeniem, z ktrym czlowiek musi sobie poradzic. Jej sens polega na przeniesieniu tego, co stalo sie jasniejsze podczas konsultacji, do zwyklego zycia. Dlatego lepiej zaproponowac jedno dzialanie na miare sil i szczeglowo je omwic niz dac kilka zadan bez jasnego zwiazku z celem.




Glwny temat konsultacji


W tej ksiazce uzywam slowa cel terapeutyczny. Bedziemy przez nie rozumiec konkretne zadanie psychologiczne, na ktrym obecnie skupia sie praca. Moze to byc na przyklad przezywanie okreslonego wydarzenia, konflikt wewnetrzny, lek przed odmowa bliskiej osobie lub nawyk pozostawania w przeciazeniu.

Glwny temat wybieramy z mapy przygotowanej na etapie rozpoznania. Doprecyzowujemy, co nadal jest aktualne, co czlowiek gotw jest omawiac i w czym sam widzi trudnosc. Temat powinien byc zrozumialy dla obu uczestnikw: Chce nauczyc sie mwic o niezgodzie bez dreczacego poczucia winy jest precyzyjniejsze niz Trzeba usunac przyczyne psychosomatyki.

W niektrych modelach psychologicznych wewnetrzna ulge wiazana z objawem nazywa sie korzyscia pierwotna. Termin ten mozna spotkac rwniez w opisie proponowanego podejscia. Oznacza hipoteze dotyczaca przezywania sytuacji przez czlowieka, a nie potwierdzony mechanizm pochodzenia choroby.

Rozpatrzmy przyklad. Kobieta z rodziny wojskowych kontynuuje kariere wojskowa, choc nie chce wykonywac tej pracy. Boi sie, ze wyznanie rozczaruje ojca lub mu zaszkodzi. Jednoczesnie ma problemy z plecami, przez ktre musi opuszczac sluzbe.

Mozna tu badac konflikt miedzy wlasnym wyborem a oczekiwaniami rodziny, lek przed reakcja ojca, trudnosc mwienia o decyzji. Mozna zauwazyc, ze podczas choroby koniecznosc wyjasnien chwilowo znika. Nie mozna jednak wyciagnac wniosku, jakoby konflikt spowodowal chorobe plecw lub cialo celowo rozwiazalo problem za czlowieka.

Zadanie psychologiczne w takiej historii moze brzmiec: zrozumiec wlasne pragnienia i przygotowac sie do rozmowy o wyborze zawodu. Pozostaje wartosciowe niezaleznie od zmian objawu cielesnego.




Motywacja i dostepne oparcie


Praca z glwnym tematem wymaga sil. Dlatego na kazdym spotkaniu warto wracac do tego, po co czlowiek uczestniczy w procesie i na czym moze obecnie sie oprzec. Przez zasoby bedziemy tu rozumiec konkretne zrdla wsparcia: relacje, dostepny odpoczynek, doswiadczenie pokonywania trudnosci, zainteresowania i dzialania pomagajace poczuc wieksza stabilnosc.

Motywacja nie sprowadza sie do wymagania mocniej chciec wyzdrowiec. Czlowiek moze bardzo pragnac poprawy i jednoczesnie bac sie leczenia, nowych obowiazkw, powrotu do dawnego obciazenia lub rozczarowania po kolejnej prbie. Takie watpliwosci warto omawiac, zamiast przezwyciezac je przekonywaniem.

Zacznij od pytan: Co chcialby/chcialaby pan/pani przywrcic w swoim zyciu? Co byloby zauwazalna ulga? Dla jakiej malej zmiany gotw/gotowa jest pan/pani sprbowac nowego sposobu dzialania?. Odpowiedzi pomagaja polaczyc cwiczenia z osobistymi celami klienta.

Jako zadanie pisemne mozna zaproponowac liste Do czego potrzebuje poprawy samopoczucia i jakosci zycia. W proponowanym wariancie orientacja jest dwadziescia punktw. To zaproszenie do szerszego spojrzenia, a nie norma: jesli czlowiek znajduje kilka waznych odpowiedzi, pracuj z nimi. Nie trzeba osiagac liczby kosztem formalnych zdan.

Warto wlaczac do listy to, do czego mozna zblizac sie stopniowo juz teraz, uwzgledniajac zdrowie. Na przyklad czesciej rozmawiac z bliskimi, prosic o pomoc, przywracac dostepne zainteresowania. Jesli wszystko, czego pragnie, odklada do calkowitego znikniecia objawu, omw, jakie male zmiany mimo wszystko mozliwe sa obecnie.




Cztery kierunki samodzielnej pracy


Miedzy spotkaniami stopniowo zwracamy uwage na emocje, zmiany zycia wokl objawu, zwyczajowe mysli i stosunek do swojego stanu. Kierunki te lacza sie, lecz kazdy pomaga zauwazyc cos innego.

Pierwszy kierunek to emocje. Wazne jest uczenie sie rozrzniania przezyc, zauwazania sytuacji, w ktrych powstaja, i znajdowania akceptowalnych sposobw wyrazania. Na poczatek wystarczy krtka obserwacja: co sie stalo, co poczulem, czego chcialem i jak postapilem. Szczeglowe sposoby pracy omwimy dalej. Nie nalezy proponowac czlowiekowi samotnego zanurzania sie w trudne wspomnienia tylko dlatego, ze pojawily sie we wstepnym rozpoznaniu.

Drugi kierunek to organizacja zycia z objawem. W tradycyjnej terminologii mwi sie tu o korzysciach wtrnych: dodatkowej trosce, zwolnieniu z czesci obowiazkw, mozliwosci zatrzymania sie lub rezygnacji z nieprzyjemnej sprawy. Pomoc i zmniejszenie obciazenia sa jednak normalnymi potrzebami. Ich pojawienie sie podczas choroby nie oznacza, ze czlowiek wybiera chorowanie.

Dlatego lepiej postawic pytanie praktycznie: Co waznego otrzymuje pan/pani teraz i jak zachowac potrzebne wsparcie, jesli stan sie zmieni?. Odpowiedzia moze byc prosba o pomoc, omwienie obowiazkw lub znalezienie innego sposobu odpoczywania. Nie trzeba znajdowac korzysci, jesli czlowiek ich nie zauwaza.

Trzeci kierunek to mysli i przekonania. Na przyklad: Juz nic mi nie pomoze, Jesli dzis znw jest zle, cala praca jest bezsensowna, Odpoczywac mozna dopiero wtedy, gdy zupelnie brak sil. Takie mysli warto zapisywac wraz z okolicznosciami, w ktrych powstaja, by potem przyjrzec sie im podczas konsultacji.

Nie wymagamy zastapienia niepokojacej mysli obowiazkowym optymizmem. Wazne jest zrozumiec, na czym sie opiera, gdzie brzmi jak ostateczny wyrok i jakie trafniejsze sformulowanie pomoze dzialac. Jeszcze nie wiem, jak zmieni sie mj stan, ale moge omwic nastepny krok pozostawia miejsce na niepewnosc i wybr.

Czwarty kierunek to stosunek do objawu. Jedna osoba przezywa chorobe jako kare, druga zlosci sie na cialo, trzecia wstydzi sie ograniczen. Podczas konsultacji badamy, co ten stosunek dodaje do istniejacych trudnosci i czy mozliwe jest lagodniejsze traktowanie siebie. Z takiej interpretacji nie wynika, ze czlowiek sam ukaral siebie choroba albo koniecznie otrzyma inny objaw, jesli obecny zniknie.




Jak wyglada jedno spotkanie


Konsultacja ma powtarzalny porzadek. Najpierw omawiamy stan czlowieka i doswiadczenia minionego tygodnia, nastepnie pracujemy z wybranym tematem, a na koncu uzgadniamy nastepny krok. W ramach tego porzadku zostaje miejsce na zmiany: czasem wsparcie i doprecyzowanie sytuacji sa wazniejsze niz zaplanowane cwiczenie.

Na poczatku zapytaj, co dzialo sie miedzy spotkaniami i co okazalo sie najwazniejsze. Jesli bylo zadanie, omw doswiadczenie bez szkolnego sprawdzania: czego udalo sie sprbowac, co stalo sie jasniejsze, co bylo trudne. Niewykonane zadanie rwniez dostarcza materialu do rozmowy. Byc moze bylo niezrozumiale, zbyt obszerne lub nie odpowiadalo priorytetom czlowieka.

Potem wrc do celu i dostepnego oparcia. Ustal, czy klient jest dzis gotw kontynuowac wczesniejszy temat. Nastepnie przechodz do glwnej pracy, zachowujac zwiazek miedzy cwiczeniem a uzgodnionym zadaniem.

Na zakonczenie zaproponuj czlowiekowi sformulowanie tego, co zabiera ze spotkania. Wybierz zadanie, wyjasnij jego sens i uzgodnij zakres na miare sil. Warto tez omwic, kiedy lepiej przerwac cwiczenie i jak poinformowac specjaliste o powstalych trudnosciach w ramach ustalen dotyczacych kontaktu.




Jak wprowadzac zadania na pierwszych spotkaniach


Na pierwszym spotkaniu po wstepnym rozpoznaniu sprawdz, jakie obserwacje i zadania czlowiek juz ma. Jesli tworzyl liste osobistych celw, zacznij od niej. Potem doprecyzuj glwny temat i zaproponuj male zadanie dotyczace rozpoznawania emocji lub obserwowania zwyczajowych mysli.

Na drugim spotkaniu najpierw omw zdobyte doswiadczenie. W miare gotowosci klienta dodaj pytania o wsparcie, zmiany obowiazkw i stosunek do objawu. Nie trzeba dawac nowego zadania tylko dlatego, ze nadeszla druga konsultacja. Czasem lepiej uproscic poprzednie zadanie i zrozumiec, co przeszkadzalo w wykonaniu.

Do trzeciego i kolejnych spotkan wszystkie cztery kierunki moga stac sie zrozumialymi punktami orientacyjnymi. Nie oznacza to, ze czlowiek ma co tydzien wykonywac cztery osobne cwiczenia. Wybieracie to, co obecnie wiaze sie z jego celem, zmieniacie zakres i wracacie do juz opanowanych sposobw.

Stala pozostaje zatem logika: omwic doswiadczenie, wesprzec motywacje i oparcie, popracowac z glwnym tematem, uzgodnic dzialania do nastepnego spotkania. Tresc tej pracy doprecyzowuje sie w toku procesu.




Jak omawiac zmiany stanu


Juz na poczatku warto porozmawiac o oczekiwaniach. Czlowiek moze miec nadzieje, ze po udanej konsultacji poprawa bedzie wylacznie narastac. Jesli potem wraca lek lub nasilaja sie dolegliwosci, moze uznac, ze wszystko bylo daremne.

Na przyklad przy przewleklym blu zalecenia NICE proponuja omawiac mozliwe wahania stanu i uwzgledniac jakosc zycia takze wtedy, gdy bl pozostaje [2]. Wahania nie sa jednak obowiazkowym etapem kazdej terapii, a samo pogorszenie nie potwierdza, ze praca przebiega prawidlowo.

Jesli stan sie zmienia, ustal, co dokladnie nastapilo, jak dlugo to trwa i jaka pomoc jest potrzebna. Nowe, wyrazne lub nasilajace sie objawy cielesne wymagaja oceny medycznej. Nie mozna z gry tlumaczyc ich oporem, przepracowywaniem emocji lub prawidlowym nawrotem trudnosci.

Zmiany psychologiczne oceniaj wedlug uzgodnionych oznak. Czy latwiej mwic o przezyciach? Czy udaje sie wczesniej zauwazac przeciazenie? Czy pojawila sie mozliwosc proszenia o pomoc, omawiania granic, podejmowania decyzji na miare sil? Osobno zaznaczaj zmiany dolegliwosci i leczenia, nie przypisujac ich automatycznie wykonanym cwiczeniom.

Jesli nie ma postepu, rozwaz ponownie cel i sposoby pracy. Byc moze potrzebna jest inna intensywnosc pomocy, dodatkowa ocena stanu lub udzial innego specjalisty. Utrzymywanie sie objawu nie oznacza braku checi, wysilku ani szczerosci klienta.




Od oglnego schematu do konkretnej pracy


Po wstepnym rozpoznaniu mamy mape mozliwych tematw. Po pierwszym spotkaniu terapeutycznym powinny do niej dolaczyc uzgodnione zadanie, zrozumialy porzadek pracy i maly nastepny krok. To wystarczy, by zaczac konsekwentnie isc dalej bez obiecywania z gry okreslonego wyniku.

W kolejnych rozdzialach wypelnimy schemat konkretnymi cwiczeniami. Przy kazdym warto zachowac jedno pytanie: jakie zadanie pomaga ono rozwiazac wlasnie tej osobie teraz? Wtedy konsultacje i samodzielna praktyka beda wiazac sie z jej zyciem i celami.




Pierwsze spotkanie i obraz pozadanych zmian











Po wstepnym rozpoznaniu klient wraca z okreslonymi oczekiwaniami. Byc moze lepiej rozumie juz, jakie przezycia wymagaja uwagi. Byc moze ma nadzieje od razu przejsc do cwiczenia, ktre usunie objaw. Naszym zadaniem na pierwszym spotkaniu jest doprecyzowanie aktualnej sytuacji i pomoc w wyborze zrozumialego kierunku pracy bez zamieniania znalezionych hipotez w ostateczna odpowiedz na temat zdrowia.

Poczatkowy etap spotkania poswiecony jest motywacji i oparciu. Badamy, jakich zmian czlowiek chce, co w nich przyciaga, a co niepokoi, jakie wsparcie juz ma i czego brakuje. Mozna wykorzystac rozmowe, kompozycje z przedmiotw, wyobraznie, przemieszczanie sie miedzy dwiema pozycjami lub rysunek. To rzne sposoby odniesienia sie do jednego pytania: jak czlowiek wyobraza sobie bardziej satysfakcjonujace zycie i od czego jest gotw zaczac teraz?

Nie trzeba prowadzic wszystkich cwiczen po kolei. Wybierz jeden sposb odpowiadajacy klientowi, jego stanowi i twoim umiejetnosciom zawodowym. Jesli zwykla rozmowa pomaga jasno sformulowac cele, dodatkowe obrazy moga nie byc potrzebne.




Co przygotowac przed spotkaniem


Wrc do notatek ze wstepnego rozpoznania. Zaznacz glwny temat psychologiczny, istotne emocje, zmiany zycia wokl objawu, zwyczajowe mysli i stosunek do wlasnego stanu. Przy kazdej notatce zachowuj rznice miedzy slowami klienta a swoimi przypuszczeniami.

Na przyklad mapa moze zawierac przezycia zwiazane z rozwodem rodzicw, lek przed samotnoscia, trudnosc wyrazania gniewu, mysl Juz nic mi nie pomoze i postrzeganie choroby jako kary. To kilka kierunkw do doprecyzowania. Jeszcze nie wiemy, ktry bedzie najwazniejszy na najblizszym spotkaniu i jak dokladnie lacza sie ze soba.

Notatke uzala sie nad soba i unika rozwiazania warto zastapic konkretnym opisem: Mwi, ze boi sie omawiac konflikt; podczas pogorszenia otrzymuje wiecej troski. Zostawiamy tak mozliwosc badania doswiadczenia, zamiast utrwalac ocene czlowieka.

Jesli klient wykonywal zadanie, na przyklad tworzyl liste osobistych powodw dbania o zdrowie i jakosc zycia, przygotuj sie do omwienia. Brak listy nie oznacza braku motywacji. Zapytaj, jak zrozumial zadanie i co sie dzialo, kiedy prbowal do niego przystapic.




Zacznij od tego co aktualne teraz


Na kazdym spotkaniu przydatne jest pytanie: Co jest dzis dla pana/pani najwazniejsze? Co wydarzylo sie od poprzedniej rozmowy?. Kiedy przygotowywalismy plan, zycie klienta trwalo dalej. Mogly pojawic sie nowe okolicznosci, zmienic samopoczucie lub powstac przezycie potrzebujace obecnie wiecej uwagi.

Na przyklad czlowiek przyszedl po stracie ukochanego zwierzecia i niemal nie potrafi mwic o czymkolwiek innym. W takiej sytuacji nie warto zaczynac zaplanowanego badania konfliktu wewnetrznego tylko dla przestrzegania schematu. Najpierw omw aktualny stan i uzgodnij, czemu poswiecic spotkanie.

Ustal takze zmiany sytuacji medycznej. Jesli pojawily sie nowe lub wyraznie nasilone objawy cielesne, nie mozna tlumaczyc ich trescia poprzedniej pracy psychologicznej bez oceny medycznej. Dolegliwosci sa realne, nawet kiedy ich przyczyna pozostaje nieustalona; NHS osobno zwraca na to uwage [1].

Jesli stan pozwala kontynuowac, krtko przedstaw plan: Proponuje dzisiaj najpierw zobaczyc, jakich zmian pan/pani chce i jakie wsparcie jest potrzebne. Potem wybierzemy temat glwnej pracy. Na koncu uzgodnimy male zadanie do nastepnego spotkania.




Co oznacza gotowosc do zmian


Czlowiek moze chciec ulgi i jednoczesnie niepokoic sie przyszloscia. Co bedzie, jesli bliscy przestana pomagac? Czy nie wrci dawne obciazenie? Czy znw trzeba bedzie podjac trudna decyzje? Te pytania nie dowodza checi chorowania. Pokazuja, ze poprawa samopoczucia i zmiana okolicznosci zyciowych moga wiazac sie z rznymi oczekiwaniami.

Dlatego badamy konkretne pragnienia, obawy i warunki uczestnictwa w pracy, a nie ukryta zgode lub niezgode na rozstanie z objawem. Klient ma prawo nie znac odpowiedzi, odmwic cwiczenia lub wybrac skromniejszy cel.

Obraz przyszlosci sluzy doprecyzowaniu osobistego sensu zmian. Nie przewiduje wyniku medycznego. Jesli trudno wyobrazic sobie zycie zupelnie bez objawu, zaproponuj dostepniejszy wariant: Jak wygladalby dzien, w ktrym jest troche lzej i wiecej wsparcia?.

Orientacje na osobiste priorytety, mozliwosci i cele odzwierciedlaja na przyklad zalecenia NICE dotyczace przewleklego blu [2]. Opisane nizej cwiczenia sa przy tym sposobami wsplnego badania doswiadczenia, a nie medycznymi testami gotowosci do wyzdrowienia.




Rozmowa o upragnionym dniu


Ten wariant odpowiada osobom, ktrym wygodnie myslec na glos. Zaproponuj wyobrazenie sobie spotkania po pewnym czasie, kiedy w zyciu pojawily sie wazne dla czlowieka ulepszenia. Nie wyznaczaj terminu wyzdrowienia: chodzi o umowna sytuacje pomagajaca zrozumiec pozadany kierunek.

Mozesz zaczac tak: Prosze wyobrazic sobie, ze spotykamy sie po kilku miesiacach i mwi pan/pani, ze zyje sie latwiej. Po czym to pan/pani zauwaza? Co zmienilo sie w zwyklym dniu?.

Inne wejscie to poranek jednego dnia: Budzi sie pan/pani i zauwaza, ze stan mniej niepokoi. Gdzie pan/pani jest? Co robi najpierw? Jak mija poranek, z kim sie pan/pani kontaktuje, czemu poswieca czas?.

Doprecyzowuj konkretne dzialania. Jak czlowiek rozklada sprawy? Czy pozwala sobie odpoczac? Co dzieje sie w relacjach? Jak zwraca sie o pomoc? Jakie zajecia wracaja do zycia? Wazne sa wlasne odpowiedzi klienta, nawet jesli wydaja sie proste.

Jesli mwi: Pjde do sklepu, nie trzeba oponowac: Ale przeciez teraz tez moze pan/pani tam chodzic. Lepiej zapytac: A co bedzie w tym wyjsciu inne? Co jest w nim wazne?. Byc moze chodzi o samodzielnosc, spokj lub mozliwosc wyjscia z domu bez dreczacych przygotowan.

Nie zastepuj pragnien czlowieka gotowa lista przyjemnych zajec. Mozesz zaproponowac dziedziny do refleksji  kontakt, odpoczynek, prace, zainteresowania  ale tresc powinien wybrac sam.

Nastepnie zbadaj niejednoznacznosc przyszlosci: Czy w tych zmianach jest cos niepokojacego? Co warto zachowac z obecnego zycia? Jakie wsparcie bedzie potrzebne?. Zakoncz pytaniem o terazniejszosc: Do czego z opisu mozna zblizyc sie malym krokiem juz teraz?.




Kompozycja z trzech przedmiotw


Kiedy trudno mwic o przezyciach, mozna zaproponowac przedmioty. Nadaja sie male zabawki, kamienie, figurki, przybory biurowe lub obrazki. Wartosc artystyczna ani szczeglne wlasciwosci nie sa potrzebne: znaczenie nadaje im klient.

Zaproponuj wybr trzech elementw: jeden oznacza samego czlowieka, drugi  objaw lub trudnosc, trzeci  mozliwe wsparcie. Jesli slowo zasb jest niezrozumiale, wyjasnij przez doswiadczenie: Cos kojarzacego sie z pomoca, stabilnoscia lub nadzieja. Nie trzeba od razu wiedziec, co dokladnie oznacza w zyciu.

Popros o ulozenie przedmiotw tak, by kompozycja oddawala obecna sytuacje. Nastepnie zaproponuj jej opisanie. Co oznacza kazdy element? Co waznego jest w odleglosci i polozeniu? Jakie uczucia powstaja, kiedy czlowiek patrzy na ten obraz?

Na przyklad klient moze oznaczyc siebie niedzwiedziem, objaw smokiem, a wsparcie kwiatem. Zapytaj, jakie cechy laczy z kazdym obrazem. Smok moze byc odbierany jako zagrozenie, ograniczenie albo cos zupelnie innego. Nie ma tu gotowego slownika symboli.

Nastepny krok: Jesli pan/pani chce, prosze zmienic uklad tak, by lepiej odzwierciedlal pozadana sytuacje. Klient moze przesunac przedmioty, usunac jeden, dodac nowy albo zostawic wszystko na miejscu. Potem omwcie, co sie zmienilo i co stalo sie wazne.

Jesli przedmiot oznaczajacy objaw pozostal na stole, nie dowodzi to braku gotowosci do poprawy. Czlowiek mgl zrozumiec zadanie jako zmiane relacji miedzy elementami, uwzgledniac przewleklosc stanu lub po prostu nie zakladac, ze mozna usuwac przedmioty. Zapytaj: Co oznacza dla pana/pani ten uklad?. W razie potrzeby doprecyzuj dostepne warianty bez sugerowania wlasciwego wyniku.

Na koniec wrc do elementu wsparcia. Z czym sie wiaze? Czy w rzeczywistym zyciu istnieje czlowiek, zajecie, cecha lub warunek przypominajacy ten obraz? Jesli jeszcze nie ma odpowiedzi, mozna zostawic ja otwarta. Sam wybr przyjemnego przedmiotu nie oznacza jeszcze, ze potrzebna pomoc rzeczywiscie jest dostepna.

Koncz kompozycje przelozeniem na konkretne dzialanie: do kogo mozna napisac, o co poprosic, co omwic lub jakiego sposobu odpoczynku sprbowac.




Wyobraznia kierowana


Czasem latwiej badac obraz pozadanego zycia po niewielkim zwolnieniu tempa. W tej ksiazce taki wariant nazwiemy wyobraznia kierowana. Nie wymaga osiagania szczeglnego stanu ani oceniania glebokosci zanurzenia.

Najpierw wyjasnij przebieg cwiczenia i zapytaj o zgode. Zaproponuj wygodne siedzenie i zauwazenie podparcia pod stopami i plecami. Oczy mozna zamknac lub pozostawic otwarte. Nie jest potrzebna okreslona pozycja, glebokie oddychanie ani obowiazkowe rozluznienie: czlowiek powinien czuc sie dosc wygodnie, by zachowac kontakt z wydarzeniami.

Mozesz zaczac od rysunku upragnionego dnia. Kiedy bedzie gotowy, zaproponuj wyobrazenie sobie siebie wewnatrz przedstawionej sytuacji, jesli klient chce. Inny wariant to bezposrednie odwolanie do obrazu lepszego poranka.

Mw krtko i zostawiaj czas na odpowiedz: Prosze wyobrazic sobie miejsce, w ktrym mija ten dzien. Co zauwaza pan/pani wokl? Czy sa dzwieki, swiatlo, odczucie temperatury? Co pan/pani robi? Kto jest obok? Po czym poznaje pan/pani, ze jest lzej?. Szczeglw zmyslowych uzywaj tylko wtedy, gdy pomagaja. Wyrazisty obraz nie jest warunkiem udanego cwiczenia.

Nie wymagaj radosci ani calkowitego znikniecia nieprzyjemnych doznan. W obrazie moga pojawic sie smutek, lek lub niejasnosc. Ustal, czy klient chce kontynuowac, zmienic sytuacje czy sie zatrzymac. Przy narastajacym dyskomforcie wrc do zwyklej rozmowy i otoczenia.

Na koncu zaproponuj rozejrzenie sie, poczucie podparcia, poruszenie sie wedlug checi i opowiedzenie o obecnym samopoczuciu. Nastepnie omwcie, jakie szczegly pozadanego zycia byly znaczace i co mozna przelozyc na dostepny krok. Cwiczenia nie nalezy uzywac do szukania rzekomo ukrytych wspomnien ani dowodzenia przyczyny choroby.




Dwie pozycje w przestrzeni


Do tego cwiczenia wybierz dwie umowne pozycje: Jak jest teraz i Jak chcialbym/chcialabym. Mozna oznaczyc je krzeslami lub kartkami. Jesli przemieszczanie jest niewygodne, wystarcza dwa przedmioty na stole lub dwa zapisy. Dostepnosc fizyczna jest wazniejsza niz forma cwiczenia.

W pierwszej pozycji zaproponuj krtki opis obecnej sytuacji: co czlowiek czuje, jak mija dzien, co najbardziej ogranicza i czego brakuje. Nie trzeba celowo nasilac nieprzyjemnych doznan ani dazyc do szczeglowego ponownego przezywania objawu.

Nastepnie zaproponuj wybr drugiej pozycji i wyobrazenie sobie pozadanych zmian. Co czlowiek robi inaczej? Jak rozmawia z bliskimi? Na czym sie opiera? Jakie obowiazki rozlozono inaczej? Co pomaga czuc wiecej swobody lub stabilnosci?

Potem porwnajcie obie pozycje. Co juz istnieje obecnie i moze wspierac ruch? Co trzeba dodac? Jaki posredni krok wydaje sie na miare sil? Jesli klient chce, oznaczcie dla niego trzecie miejsce.

Odleglosc miedzy pozycjami nie mierzy gotowosci klienta. Moze wiazac sie z wygoda pokoju, specyfika poruszania lub osobistym skojarzeniem. Sens cwiczenia okresla to, co sam zauwaza i wyjasnia.




Rysunek stanu obecnego i pozadanego


Przygotuj papier i wygodne materialy do rysowania. Zaproponuj przedstawienie, jak czlowiek przezywa zycie teraz i jakim chcialby je widziec. Mozna rysowac na jednej kartce lub rznych, uzywac figur, kolorw, linii lub slw. Umiejetnosc rysowania nie jest potrzebna.

Omwcie kazdy obraz osobno. Co sie w nim dzieje? Ktry szczegl jest najwazniejszy? Co warto zachowac, a co zmienic? Jesli klientowi trudno nazwac uczucia, zacznij od jego opisu rysunku, bez wymagania od razu precyzyjnego okreslenia emocji.

Liczba kartek i odleglosc miedzy obrazami nie pozwalaja oceniac gotowosci do poprawy. Decyzje te moga miec znaczenie, ale trzeba o nie zapytac. Nie wyjasniamy wyboru za klienta.

Nastepnie zaproponuj, jesli chce, znalezienie zwiazku miedzy obrazami: dodanie rysunku posredniego, oznaczenie drogi, umieszczenie obok symbolu wsparcia lub inna zmiane kompozycji. Wazne pytanie: Jak mogloby wygladac przejscie odpowiadajace wlasnie panu/pani?.

Fizyczne laczenie rysunkw nie jest konieczne. Jesli propozycja sie nie podoba, zbadaj inny sposb zakonczenia. Na koncu popros o nazwanie jednego oparcia i jednego dzialania, ktre staly sie jasniejsze dzieki rysunkowi.




Jak zakonczyc poczatkowy etap spotkania


Po kazdym wybranym cwiczeniu wrc do zwyklej rozmowy. Co bylo pomocne? Jakie pragnienia sie wyjasnily? Jakie obawy wymagaja osobnej uwagi? Czy czlowiek zgadza sie z twoim rozumieniem, czy chce je poprawic?

Warto krtko zapisac pozadana zmiane, potrzebne wsparcie i najblizszy krok. Na przyklad: Chce rzadziej zostawac sam ze swoim lekiem; wazna jest mozliwosc zwrcenia sie do bliskiego; do nastepnego spotkania sprbuje omwic, jakiej pomocy potrzebuje. To konkretniejsze niz wniosek gotw rozstac sie z objawem.

Nastepnie ustal, czy pozostaja czas i mozliwosc przejscia do glwnego tematu konsultacji. Czasem praca z celami i obawami zajmuje cale spotkanie. Nie trzeba wtedy spieszyc sie z innym cwiczeniem dla wykonania planu.




Wsparcie podczas kolejnych spotkan


Pzniej etap poczatkowy zwykle staje sie krtszy: omawiamy aktualny stan, doswiadczenie samodzielnej pracy i potrzebe skorygowania celu. Zaznaczaj konkretne wysilki i zmiany: czlowiek zauwazyl przeciazenie, poprosil o pomoc, sprbowal inaczej wyrazic niezgode. Wsparcie jest bardziej przekonujace, kiedy wiaze sie z tym, co rzeczywiscie nastapilo.

Jesli zadanie nie zostalo wykonane, ustal przyczyny. Moglo byc trudne, niezrozumiale, nie na czas albo wywolac nieprzyjemne przezycia. Byc moze klient sie z nim nie zgodzil, ale nie potrafil powiedziec o tym podczas spotkania. Omwienie pomaga zmienic ustalenia.

Odpowiedzialnosc w pracy jest podzielona, ale nie wyraza jej dokladna proporcja pl na pl. Specjalista odpowiada za granice zawodowe, uzasadniony wybr metod, jasnosc wyjasnien i uwage na informacje zwrotna. Klient uczestniczy w wyborze celw i informuje o doswiadczeniu w granicach mozliwosci. Jego udzial nie oznacza obowiazku wykonywania kazdej propozycji specjalisty.

Motywacja jest wspierana tam, gdzie czlowiek rozumie sens pracy i moze wplywac na jej przebieg. Pod koniec poczatkowego etapu potrzebujemy wsplnego zadania, dostepnego oparcia i zgody na nastepny krok, a nie dowodu gotowosci do wyzdrowienia. Na tej podstawie mozna przejsc do glwnego tematu psychologicznego.




Praktyka domowa w pracy z emocjami i przekonaniami











W poprzednim rozdziale przyjrzelismy sie poczatkowi spotkania: doprecyzowaniu aktualnego stanu, omwieniu pozadanych zmian i znalezieniu dostepnego oparcia. Teraz zwrcimy sie ku koncowej czesci konsultacji  zadaniom, ktrych klient bedzie prbowal samodzielnie. Szczeglowa prace z glwnym tematem psychologicznym rozpatrzymy osobno. Na razie wazne jest zrozumiec, jak wspierac czlowieka miedzy spotkaniami.

Pierwsze zadania dotycza dwch kierunkw: doswiadczenia emocjonalnego i przekonan zwiazanych z objawem. Pomagamy zauwazac uczucia, oddzielac zdarzenie od jego interpretacji i wybierac odpowiednia reakcje. Taka praktyka nie wymaga natychmiastowej zmiany nawykw ksztaltujacych sie latami.

Wyrazania przezyc nie nalezy rozumiec jako doslownego wydobywania czegos z ciala. Emocje nie gromadza sie w nim jak substancja, ktra trzeba usunac rysunkiem, krzykiem lub ruchem. Proponowane cwiczenia sluza obserwowaniu, rozumieniu i regulowaniu stanu. Nie ustalaja przyczyny choroby i nie gwarantuja usuniecia objawu cielesnego.




Jak zaproponowac pierwsze zadanie


Wyjasnij, dlaczego proponujesz cwiczenie i jak wiaze sie z celem klienta. Nastepnie wykonajcie wsplnie maly fragment. Wazne jest upewnic sie, ze instrukcja jest zrozumiala i czlowiek moze sie zatrzymac, jesli praktyka okaze sie za trudna.

Zamiast wymagania sledzenia wszystkich emocji przez caly dzien uzgodnij zakres na miare sil. Na przyklad do nastepnego spotkania wybrac kilka zwyklych sytuacji i krtko je zapisac. Lepiej zaczynac od przezyc umiarkowanej intensywnosci niz od najtrudniejszego wydarzenia w zyciu.

Ustal, gdzie czlowiek bedzie przechowywac notatki i czy w ogle wygodnie mu pisac. Jednym odpowiadaja krtkie zapiski, innym  kilka slw w telefonie albo ustne omwienie podczas nastepnej konsultacji. Forma powinna pomagac zauwazac doswiadczenie, a nie stawac sie nowym obowiazkiem, za ktrego niewykonanie klient siebie gani.




Wypowiedz zlozona z trzech czesci


Pierwsze cwiczenie pomaga podzielic przezycie na trzy czesci: uczucie, zdarzenie i osobisty sens. Mozna zaczac jako wypowiedz wewnetrzna, ktrej nie trzeba od razu przekazywac drugiej osobie.

Pierwsza czesc odpowiada na pytanie: Co teraz czuje?. Na przyklad: Zloszcze sie, Jest mi smutno, Jestem zagubiony, Ciesze sie. Jesli nie ma jeszcze trafnego slowa, mozna zaczac od prostego opisu: Jest mi nieprzyjemnie, Jestem napiety, Chyba sie niepokoje. Nie trzeba dazyc do bezblednego okreslenia przy pierwszej prbie.

Druga czesc to obserwowalne zdarzenie: Kiedy zobaczylam nieumyte naczynia, Kiedy nie bylo obiecanego telefonu, Kiedy opzniono wyplate. Wazne jest zachowac opis faktu. Zdanie Nie szanujesz mnie zawiera juz interpretacje; Umwilismy sie na telefon wieczorem, ale go nie bylo opisuje to, co nastapilo.

Trzecia czesc to znaczenie zdarzenia dla czlowieka: Pomyslalam, ze moich wysilkw sie nie zauwaza, Przestraszylem sie, ze o mnie zapomniano, Dla mnie wiaze sie to z niemoznoscia pokrycia waznych wydatkw. Ten sens moze wiele wyjasniac w przezyciu, ale nie zawsze jest wiarygodnym wnioskiem o zamiarach drugiej osoby.

Pelna notatka moze wygladac tak: Jestem rozdrazniona, kiedy widze naczynia zostawione po kolacji. Odbieram to tak, jakby wszystkie obowiazki domowe znowu zostaly na mojej glowie. Teraz mozna osobno omwic rozdraznienie, podzial obowiazkw i to, na ile czlowiek jest pewny swojej interpretacji.

Inny przyklad: Zloszcze sie, kiedy dziecko nie odrabia lekcji. Pojawia sie mysl, ze jestem zla matka. Uczucie jest realne, fakt mozna doprecyzowac, a wniosek o sobie warto zbadac. Samo niewykonanie zadania przez dziecko nie okresla jakosci rodzicielstwa.

Praktyka nadaje sie takze do przyjemnych przezyc: Ciesze sie, kiedy wieczorem zostaje sama. To dla mnie mozliwosc odpoczynku i zajecia sie wlasnymi sprawami. Czlowiek zauwaza tak nie tylko trudnosci, lecz rwniez to, co wspiera go na co dzien.




Od uznania uczucia do wyboru dzialania


Niektrych od dziecinstwa uczono, ze zlosc, uraza lub wyrazanie niezgody sa niedopuszczalne. Propozycja Prosze po prostu wyrazac emocje moze byc dla nich zbyt gwaltowna. Miedzy dotychczasowym zakazem a nowym wymaganiem powstaje jeszcze wiecej napiecia.

Wypowiedz trzyczesciowa pozwala zaczac od obserwacji: Zauwazam, ze sie zloszcze. Uczucia nie trzeba usprawiedliwiac, by uznac jego istnienie. Jednoczesnie uznanie zlosci nie zobowiazuje do krzyku, oskarzania ani natychmiastowego wyjasniania relacji.

Po notatce mozna dodac pytanie: Czego teraz potrzebuje i jakie dzialanie bedzie odpowiednie?. Czasem to odpoczynek, doprecyzowanie ustalen, prosba o pomoc lub pauza przed rozmowa. W innej sytuacji  mozliwosc wczesniejszego omwienia przezycia ze specjalista.

Kiedy czlowiek jest gotw do dialogu, warto przerobic wewnetrzna notatke na komunikat z konkretna prosba. Na przyklad: Zmartwilam sie, kiedy nie porozmawialismy o umwionej porze. Wazna jest dla mnie jasnosc. Jesli plany sie zmieniaja, prosze, uprzedz. Wlasnej interpretacji nie warto przedstawiac jako udowodnionego faktu o drugiej osobie.




Rysunek przezycia


Jesli slowa nie wystarczaja, zaproponuj sprbowanie rysunku. Potrzebne sa papier i dowolne wygodne materialy. Zadaniem jest znalezienie formy dla przezycia, a nie stworzenie pieknej pracy lub odgadniecie ukrytej diagnozy.

Popros o wybr uczucia z niedawnej sytuacji i przedstawienie go kolorem, liniami, plamami lub ksztaltem. Mozesz zapytac: Jaki kolor teraz pasuje? Jakie bylyby linie? Ile miejsca chcialby/chcialaby pan/pani zajac na kartce?. Odpowiedzi okresla sam czlowiek.

Nastepnie zaproponuj spojrzenie na rysunek. Co zauwaza sie najpierw? Jaki szczegl chce sie nazwac? Czy podczas rysowania stan sie zmienil? Jesli pojawily sie skojarzenia, mozna je zapisac jako osobiste znaczenia, a nie uniwersalne wyjasnienie symboli.

Nastepny krok nie jest obowiazkowy: dodanie do rysunku czegos wspierajacego, zmiana czesci obrazu lub stworzenie obok drugiego wariantu. Na przyklad ostra ciemna plame mozna otoczyc przestrzenia, oznaczyc granice lub dodac obraz pomocy. Klient sam wybiera, czy trzeba cos zmieniac.

Nie trzeba koniecznie zamieniac nieprzyjemnego obrazu w przyjemny. Praca moze byc zakonczona takze wtedy, gdy czlowiek lepiej zrozumial uczucie lub postanowil na razie pozostawic rysunek bez zmian. Pozytywny obraz nie dowodzi przepracowania przezycia.

Na koncu warto wrcic do pokoju, zauwazyc otaczajace przedmioty i krtko opisac stan. Jesli napiecie wyraznie rosnie, cwiczenie nalezy zatrzymac i omwic ze specjalista. Samodzielna praktyka nie zaklada celowego zanurzania sie w ciezkie wspomnienia.




Dzwiek jako sposb oznaczania stanu


Do badania przezycia mozna wykorzystac cichy glos, stukanie palcami, szelest papieru lub prosty instrument muzyczny. Wybieraj warunki, w ktrych nie przeszkadza to otoczeniu i nie wywoluje dodatkowego dyskomfortu u samej osoby.

Najpierw zaproponuj znalezienie dzwieku lub rytmu odpowiadajacego spokojnemu albo dostatecznie stabilnemu stanowi. Nastepnie  wedlug checi  oznaczenie, jak brzmi umiarkowane napiecie. Potem sprbujcie wrcic do rwniejszego, spokojniejszego rytmu.

Wyjsciowa logika cwiczenia obejmuje ruch od spokoju do silnego przezycia i z powrotem. W praktyce domowej nie trzeba doprowadzac sie do kulminacji. Wystarczy mala zmiana pomagajaca zauwazyc rznice stanw i mozliwosc regulowania tempa lub glosnosci.

Po prbie zapytaj: Co sie z panem/pania dzialo? Robilo sie lzej, trudniej czy nic sie nie zmienialo?. Jesli dzwiek nasila rozdraznienie, lek lub bl glowy, wybierz inny sposb. Krzyk i forsowanie glosu nie sa niezbedna czescia zadania.




Ruch i doswiadczenie emocjonalne


Inny wariant to male ruchy lub swobodny taniec. Cwiczenie nie wymaga wysilku, pokonywania blu ani ekspresyjnego wykonania. Uwzgledniaj stan zdrowia, dostepna ruchomosc i ograniczenia medyczne.

Zaproponuj zauwazenie, jak czlowiek siedzi lub stoi, kiedy czuje wzgledny spokj. Nastepnie mozna ostroznie zbadac, jaki maly ruch odpowiada wybranemu przezyciu: czy zmienia sie polozenie rak, czy chce sie odwrcic, zwolnic, odsunac lub wyprostowac.

Potem poszukajcie ruchu pomagajacego wrcic do stabilniejszego stanu. Czasem wystarczy wygodnie ustawic nogi, opuscic barki lub wykonac kilka plynnych ruchw dlonmi. Zadanie mozna wykonywac na siedzaco.

Celem jest poszerzenie uwagi na wlasny stan i znalezienie akceptowalnego sposobu dzialania. Nie trzeba nasilac smutku lub zlosci do maksimum, by uznac emocje za przezyta. Jesli pojawia sie bl, zawroty glowy lub wyrazne pogorszenie samopoczucia, praktyke sie przerywa; kwestie objaww cielesnych rozwiazuje sie z lekarzem.




Jak obchodzic sie z gniewem


Gniew zasluguje na osobne omwienie, poniewaz uznanie tego uczucia czesto myli sie z agresywnym dzialaniem. Czlowiek moze sie zloscic, a jednoczesnie wybierac sposb obchodzenia sie ze soba, innymi i otaczajacymi przedmiotami.

Popularna idea proponuje wypuszczenie gniewu krzykiem, uderzaniem poduszki lub niszczeniem rzeczy. Takich dzialan nie nalezy jednak zalecac jako obowiazkowego oczyszczenia emocjonalnego. Metaanaliza badan nad zarzadzaniem gniewem nie potwierdzila oglnej skutecznosci sposobw zwiekszajacych pobudzenie; trwalsze wyniki przynosily sposoby jego zmniejszania [1]. Nie daje to rwniez podstaw do obiecywania, ze wyladowanie gniewu zapobiegnie chorobie cielesnej.

W samodzielnej pracy lepiej zaczac od pauzy. Jesli rozmowa sie zaostrza, w miare mozliwosci zatrzymaj ja i umw powrt do tematu pzniej. Przejdz w spokojne miejsce, zmniejsz liczbe bodzcw i sprbuj wygodnego, spokojnego oddechu bez wysilku. Nie trzeba brac bardzo glebokich wdechw ani wstrzymywac oddechu.

Nastepnie nazwij uczucie i zdarzenie: Zloszcze sie po tej rozmowie. Doprecyzuj, co zostalo naruszone: ustalenie, granica, oczekiwanie, potrzeba szacunku lub bezpieczenstwa. Pomaga to przejsc od impulsu do konkretnego zadania.

Kiedy pobudzenie zmaleje, wybierz dzialanie: sformulowac prosbe, zaznaczyc granice, zapisac mysli albo omwic sytuacje podczas konsultacji. Mozna napisac tekst, ktry nie zostanie wyslany adresatowi, a potem zdecydowac, co przyda sie w spokojnej rozmowie.

Jesli istnieje obawa, ze czlowiek moze skrzywdzic siebie lub kogos innego, cwiczenie domowe nie wystarcza. Podczas spotkania trzeba osobno uzgodnic plan bezpieczenstwa i odpowiednia profesjonalna pomoc. Regularne niekontrolowane wybuchy wymagaja dokladniejszej oceny.




Praca z przekonaniami o objawie


Rwnolegle z praktyka emocjonalna zwracamy uwage na mysli zawezajace mozliwosci czlowieka. Na przyklad: Juz nic mi nie pomoze, Moje zycie calkowicie okresla objaw, Dopki choruje, nie ma we mnie nic ciekawego. Wazne jest uslyszec konkretne sformulowanie klienta i zrozumiec, w jakich okolicznosciach powstaje.

Praca z przekonaniem nie oznacza spierania sie z czlowiekiem lub wymagania wiary w wyzdrowienie. Badamy, gdzie koncza sie znane fakty, a zaczyna ostateczny wniosek o sobie lub przyszlosci. Pisemne rozpatrywanie sytuacji, uczuc, mysli, informacji potwierdzajacych i sprzecznych stosuje sie miedzy innymi w terapii poznawczo-behawioralnej [2].

Nie wszystkie trudne mysli sa bledne. Czlowiek moze mierzyc sie z rzeczywistymi ograniczeniami, trudnym rokowaniem i niedostepnoscia pomocy. Trafniejsza mysl powinna uwzgledniac te okolicznosci, a nie zastepowac je obietnica, ze wszystko na pewno bedzie dobrze.




Jestem czyms wiecej niz moim objawem


Jesli opis siebie niemal calkowicie sprowadza sie do choroby, zaproponuj liste wlasnych cech, zainteresowan, umiejetnosci i waznych relacji. Celem jest poszerzenie obrazu siebie przy zachowaniu miejsca takze dla doswiadczenia zycia z choroba.

Mozesz zaczac od pytan: Co pan/pani w sobie ceni? Co potrafi? Jakie zajecia sa interesujace? Za co ludzie dziekuja? Jakie relacje sa wazne?. Jesli trudno odpowiadac, przydadza sie male konkretne przyklady: umiem uwaznie sluchac, dbam o rosliny, zauwazam szczegly, utrzymuje kontakt z przyjacielem.

Nie wymagaj dowodzenia wyjatkowosci ani znajdowania wielu zalet. Wartosc czlowieka nie zalezy od oryginalnosci listy. Na nastepnym spotkaniu omwcie, jakie strony zycia staly sie niewidoczne na tle objawu i czy mozna wesprzec choc jedna dostepnym dzialaniem.

Sama mysl Mj objaw jest niezwykly nie wymaga podwazania. Byc moze chodzi o ceche medyczna, ktra trzeba wyjasnic z lekarzem. Zadanie psychologiczne pojawia sie tam, gdzie stan staje sie jedyna podstawa tozsamosci lub odbiera prawo dostrzegania innych stron siebie.




Juz nic mi nie pomoze


Ustal, co dokladnie oznacza to zdanie: brak wiary w calkowite wyzdrowienie, zmeczenie leczeniem, rozczarowanie wczesniejsza pomoca czy poczucie, ze w ogle niczego nie da sie poprawic. Od tego zalezy dalsza praca.

Zaproponuj wybr jednej mysli i zapisanie sytuacji, w ktrej powstala. Nastepnie rozpatrzcie, jakie informacje ja wspieraja, jakie ograniczaja tak kategoryczny wniosek i czego jeszcze nie wiadomo. Wsplnie znajdzcie trafniejsze sformulowanie: na przyklad Poprzednie prby mi nie pomogly; jeszcze nie wiem, co bedzie dalej, ale moge ustalic dostepne warianty pomocy.

Jesli potrzebne sa informacje o diagnozie, leczeniu lub rokowaniu, uzgodnij konkretne pytanie do lekarza i wiarygodne zrdla. Nie warto polecac szukania wylacznie historii calkowitego uzdrowienia lub statystyk majacych obowiazkowo przekonac o sukcesie. Tworzy to wybirczy obraz i moze prowadzic do bezpodstawnych obietnic.

Historie innych czasem daja poczucie wsparcia, jednak nie przewiduja indywidualnego wyniku. Lepiej zapytac, co dokladnie pomaga w takim doswiadczeniu: poczucie wsplnoty, pomysl na rozmowe z lekarzem, sposb proszenia o pomoc lub przyklad zycia z ograniczeniami.




Co omwic na nastepnym spotkaniu


Na koncu konsultacji wybierz jedno glwne zadanie. Na przyklad kilka trzyczesciowych notatek i jedno pytanie, ktre klient chce omwic. Rysunek, dzwiek lub ruch mozna zaproponowac jako alternatywe, a nie obowiazkowy zestaw.

Na nastepnym spotkaniu zapytaj, co udalo sie zauwazyc, jakie trudnosci powstaly i jak zmienial sie stan. Wazne jest doswiadczenie, a nie poprawnosc wykonania. Jesli czlowiek czul sie gorzej lub zadanie nasilalo samokrytyke, zmien je albo z niego zrezygnuj.

Sukcesem moze byc trafniejsze nazwanie przezycia, rozrznienie faktu i interpretacji, pauza w odpowiednim momencie lub jasna prosba. Te zmiany pomagaja budowac dalsza prace psychologiczna. Objawy cielesne i leczenie ocenia sie osobno: nie stanowia egzaminu z prawidlowego wyrazania uczuc.




Potrzeby wsparcie i stosunek do objawu











Na drugim spotkaniu wracamy do doswiadczenia samodzielnej pracy. Co czlowiek zauwazyl w uczuciach? Czy udalo sie oddzielic zdarzenie od interpretacji? Jakie mysli o objawie powracaly najczesciej? Najpierw omawiamy doswiadczenie i aktualny stan, potem wybieramy glwny temat konsultacji. Na koncu mozna zaproponowac nowy kierunek obserwacji: jak zmienilo sie zycie wokl objawu i co czlowiek mysli o swoim stanie.

Kontynuujemy tu prace z tym, co tradycyjnie nazywa sie korzysciami wtrnymi. Za tym terminem moga stac bardzo rzne okolicznosci: otrzymywanie troski, zmniejszenie obciazenia, odroczenie trudnej rozmowy lub mozliwosc odpoczynku. Naszym zadaniem jest zrozumiec, jakie potrzeby staly sie widoczniejsze i czy mozna zaspokajac je bardziej bezposrednio, zachowujac niezbedna pomoc.

Wsparcie podczas choroby nie dowodzi, ze czlowiek spowodowal chorobe lub jest zainteresowany jej utrzymaniem. Dolegliwosci cielesne sa realne i wymagaja odpowiedniej pomocy medycznej, takze kiedy ich przyczyna pozostaje niejasna [1]. Dlatego psychologiczna rozmowa o potrzebach nie powinna zamieniac sie w oskarzenie.




Od korzysci do konkretnej potrzeby


Wygodnie zaczac od obserwowalnej sytuacji. Co zaczelo dziac sie inaczej po pojawieniu objawu? Jakie obowiazki sie zmienily? Kto zaczal pomagac? Z czego czlowiek zostal zwolniony? Co z tych zmian jest rzeczywiscie wazne, a co przeciwnie  sprawia niedogodnosc?

Nastepnie doprecyzowujemy potrzebe. Otrzymywanie uwagi to zbyt oglny opis. Jedna osoba potrzebuje regularnego kontaktu z bliskimi, druga pomocy w sprawach domowych, trzecia mozliwosci podejmowania decyzji bez nacisku. Im dokladniej rozumiemy potrzebe, tym latwiej szukac odpowiedniego dzialania.

Pomocne pytanie: Gdyby samopoczucie sie zmienilo, jaka pomoc lub mozliwosc chcialby/chcialaby pan/pani zachowac?. Mozna rwniez zapytac: Co udaje sie teraz otrzymac dopiero wtedy, gdy robi sie zupelnie zle? Czy jest inny sposb powiedzenia o tym?.

Nie trzeba dazyc do obowiazkowego odkrycia korzysci. Jesli czlowiek nie rozpoznaje siebie w takim sformulowaniu, wrc do jego slw. Czasem w ogle nie ma tu osobnego zadania: pomoc odpowiada realnym ograniczeniom i powinna trwac.

Zadanie domowe buduje sie wokl jednej wybranej potrzeby. Zaproponuj opisanie obecnego sposobu jej zaspokajania, mozliwej alternatywy i malego kroku do omwienia lub wyprbowania przed nastepnym spotkaniem. Nie stawiamy zmniejszenia objawu jako warunku sukcesu.




Kiedy szczeglnie potrzebna jest bliskosc


Rozpatrzmy sytuacje: matka kontaktuje sie z doroslym synem glwnie wtedy, kiedy czuje sie zle. Boi sie samotnosci i bolesnie przezywa jego samodzielne zycie. Przy pogorszeniu zdrowia syn przyjezdza i przez pewien czas czuje sie spokojniejsza.

Nie mozna z tego wnioskowac, ze matka tworzy napady lub ze prosbom o pomoc nie nalezy ufac. Przy ostrych dolegliwosciach potrzebna jest pomoc medyczna odpowiednia do stanu. Osobnym tematem psychologicznym jest to, jak wygladaja relacje w zwyklym czasie i czy mozna omawiac potrzebe kontaktu przed kryzysem.

Zamiast zadania przywiazac syna innym sposobem badaj pragnienie zachowania bliskosci z szacunkiem dla samodzielnosci obojga. Jakiego kontaktu brakuje? Jak matka o niego prosi? Co syn rzeczywiscie moze zaoferowac? Jakie inne relacje i zajecia wspieraja jej zycie?




  .


   .

   ,     (https://www.litres.ru/book/anastasiya-kolendo-smirnova-32256704/psychosomatyka-kurs-autorski-74717214/)  .

      Visa, MasterCard, Maestro,    ,   ,     ,  PayPal, WebMoney, ., QIWI ,       .


