- -
- 100%
- +
Цуьнан цIен тIехь и шозлагIа тезет а дIадирзира…
Цо кхин Iен а ца магийтина, иттех де а даьккхина, дIадахара Нурседий, Расуллий, Нурбикин коша гонаха дика керт а йаьхьна, чурт а доьгIна…
* * *
ХIинца Тавсолтин цIа деса дара. Селита ша йисира деца. Цо дагахь йух-йуха а багарбора шех белларш: нана а тIекхийтира царна хIинца.
Халкъалахь а и ма-аллара, ваша велча мархалдоьлла Селитин даг тIера зезаг, хIинца нана йелча, охьадуьйжира. Селитин бIаьргаш, шайна чохь хIинццалц гIийлла баьгна чиркх а хIинца берриг а дIабайна, хIинца, буьйса санна, гуттар Iаьржа гора. Денна йоьдура иза кешнашка.
Анна Львовнас кхин а алсамбаьккхира Селитина ша тIебиллина болх, шен ма-хуьллу цуьнан хан паргIат ца йита гIерташ. Амма Анна Львовна ша а, Иван Саввичера дукха хенахь дуьйна кехат доцуш, гIайгIане йара. Цунна а сингаттаме дIаоьхура денош… Балхахь а шайн мукъачу хенахь дукха хьолахь цхьаьна хуьлура Селитий, Анна Львовний, ца йаьлла бен шайн чу а ца йоьдуш.
Тахана а, занятеш дIаевлча а, цIа ца йоьдуш, цхьаьний Iapa и шиъ хьехархойн цIа чохь, корах ара а хьоьжуш, радиохула лоькхучу Огинскийн полонезе ла а доьгIуш. Кху шеран дуьххьарлера ло дара догIуш: мох боцчу арахь, чекх генна са а гуш цIена долчу хIаваэхь, цхьамма-м комаьршачу канашкара чухецча санна, саццаза охьаоьхура месала, даккхийра кIайн чимаш. Селита лаьттара корехь, букъ тIехула ши чIаба охьа а йахийтина, коьртах шарф а хьарчийна, меттах ца хьовш. ЦIеххьана цуьнан белшаш кеггийра йегош, ши чIаба а йай техкаш, тидам хилира Анна Львовнин.
– Хьо йоьлху? ХIунда йоьлху хьо, Селита? – цуьнан белшах куьг хьаькхира цо.
– Ло догIу… Нанина тIе догIу… – са а ийзош, жимачу беро санна, элира Селитас.
Шен нана дуьнентIехь а йоцуш, дуьххьара цуьнан кашна тIедогIучу цу лайн тидам хиллера йоьIан. Оцунах кхеттачу Анна Львовнас, цуьнан цIоцкъамашна, лешначу бIаьргашна, гиччошна тIе куьг хьоькхуш, хьаьстира иза, жима бер санна.
– Ма йелха, Селита! Ма йелха! – амма Анна Львовнина шена а цу сохьта массо адамаш а миска хийтира. – Ма йелха…– элира цо йуха а, – массарна а тIе догIур долуш ло ду иза!..
Тавсолта коре хIоьттира, Селите чукхойкхуш. Иза тоъал оллавеллера: хьажар а, тохара санна, онда дацара, аз а кIедо декара. Шен коьрта Iалашо а йайна, кхин дан хIума а доцуш ша виснарг санна, иза, сих а ца луш, парггIата лелара хIинца: иза мел кхийринарг хилла даьллера.
КЪЕМАТА БУЬЙСА
I944-чу шеран январан хьалхарчех долчу дийнахь школина хьалхха сецначу грузовика тIера сиха охьавоьссира стаг, школин керта ваьлла, соцунгIа а хилла, цхьана метта вогIавелла, шена гонах дIасахьаьжира иза.
Дерзана генаш, куьйгех тера, шуьйрра дIаса а даржийна, «Дада-бIарана» тIехьа могIаршца лаьтта кIайн беш, Iуьйренан гимнастикина дIахIоттийначу взводах тарйелира цунна. Ло диллина керт тапъаьлла тийна хетара. Урокаш йара. Хьехархойн десачу цIа чу а вахана, охьахиира и. Горгали бийкира. Къийлалуш верриг а вулавелла волу иза цIеххьашха ирахIоьттира: иза Керим вара. Чуйелира Кесира, чу гулбелира Анна Львовний, Каташший, Селитий, кхибершший. ГIовгIа гIаьттира – деларан а, делхаран а. ШозлагIчу классехь волу Каташ, тIеведда, ден кара а хиъна, мидалш хьейан велира. Йуьхьа тIехь бесо хетара Керим. Цо дийцира, ша чов хиллачул тIаьхьа, госпиталехь а Iиллина, эскаре вухаваха воллучуьра, дагахь а доцуш, цIеххьана мукъаваьккхина, цIа ваийтарх, ур-атталла шена йала билгалйина тIаьххьара орден схьайалаза а йуьсуш. Ша санна кхиболу вайн къомахой а, цхьацца кхиберш а, тылехь белхахой ца тоьу, сихха цIа кхача аьлла, новкъа дехира шаьш, бохура. Цуьнан аьтту пхьарс кагбина бара гоьлехь. Анна Львовна корехьа а йаьккхина, цуьнга шегга дийцира Керима Иван Саввичах лаьцна шена хуург.
Эскарехь кхуьнца цхьаьна декъехь хилла майор Иван Саввич Терентьев, xlopш тIаьххьарчу атаке боьлхуш, шен танка тIехь массарел хьалха мостагIашна чухьаьдира, амма, цхьа хан йаьлча, вайнаш бухабевлира, Терентьевн танк цигахь а йуьсуш. ШозлагIчу дийнахь, и меттиг вайчара йуха схьайаьккхича, хаьрцина Iуьллучу танка чохь цхьа а ца карийра. ХIетахь дуьйна Савва Ильич мичахь ву хууш дац.
Анна Львовнас ца гайтира йуьхьа тIехь шен бала, ца йилхира, мохь а ца хьийкхира. Тийно-м лелара иза. ЦIахь а йацара йелха йиш: Ниночкас хоьттур дара, Савва Ильича а ловр дацара. Бакъду, кестта гиччош къежделира цуьнан, амма бIаьргаш, даима санна, собаре догура, аз синтеме декара.
Цуьнан а, Селитин а доттагIалла кхин а чIагIделира: хIинца кхуьнан а дара дагара дийца, тIе, цхьаьний атта а хетара деана вонаш лан а, тIе хила тарлучух лардала а…
Тахана йуха a Iapa xIapa шиъ цхьаьний, ул-улло а хиъна, школин корехула лайн аренга а хьоьжуш, радион кедо чуйеттачу «Маньчжурин аьрцнашкахь» цIе йолчу вальсе ла а доьгIуш, гIийла ойланаш дагаоьхуш: «Масане хир йу уьш хIинца а цхьацца къахьонаш, гуш а йоцуш боданечу сонешкахь адамашна кIелхевшина, вайн некъаш лардеш», – бохуш санна. Россиян геннара бала йуха гергауьйхьура хIокхарна эшаро.
Дехьарчу басахь лаьттачу гарнизонера цIеххьана схьахезира чIоггIа самукъане оркестран музыка, – дагадаийтира кхана эскаран дезде хилар, и даздеш, школехь шаьш а бан болийна кечам чекхбаккха дезар.
– Кийча дуй вай дезчу денна? – хаьттира Селитас Анна Львовне.
– Самодеятельностан концерт а, докладчик а кечвина, эскархошка хаам а бина… ХIинца, хьо Iуьйранна схьайогIуш, ахь цIера цхьа куззий, стоьл тIе тосу шаршуй схьаеъчахьана, кийчча ду-кх вай! – аьлла, Селита цIа а хьажийна, Анна Львовна чуйахара.
Цу сохьта карзахечу гIовгIанца йеана, школе кхечира цхьа «виллис». Сецира.
Анна Львовнина хьалха хIоьттира райкомпартин геланча:
– Анна Львовна! Хьоьга сиха райкоме дIакхойкху – poгleра йоцчу дежурстве. ЦIечу эскаран дезачу денна аш кечбина синкъерам а тIаьхьатотту. Хьо дIайига веъна со…
Анна Львовна «виллис» тIехь дIайахара…
* * *
Оццу хенахь, Селита шайн чу кхоччушехь, чувеара Тавсолта а :
– ЙоI, схьагулйел чехка гали чу вайн хIусамехь йуучех йолу хIума. Новкъа дIайахьа тарлу бедар а, мотт-гIайбa а, ларча йай, кечйел!
– Дика ду!.. – тIаккха цIеххьашха: – ХIунда, ва дада?
– Хаац хIун ду. Йуьртахула доллу некъаш хIинцале дIалаьцна эскархоша. Тховса цхьа «манераш» хуьлу боху… Амма со оцу «манерах» хIинца тешаш вац. Кечло!..
– ХIунда, ва дада? – йуха а хаьттира Селитас.
– Тховса… вай махках доху боху цхьаболчара…
– Вай-й, Дела! – йелха йолайелира Селита. – Ткъа… Нурседий?.. Расуллий?.. – райцентрехь дехаш долу и шиъ дагадеара цунна.– И шиъ вайца хир дац-кх?!.
– Уьш-м схьакхетар бара! Ма йелха! Баккъал а «манераш» хила а мега. Делахь а, кечло!.. Хьанна хаьа?.. – Тавсолта, догIанна гулйелла марха санна, вусавелла, доIанаш деш, суждане вахара.
* * *
НКВД-н полковнико Петросовс, ша болу кечамаш шаьш бина девлча, буьйса йуккъейаханчу муьрехь, райкоман зала чу дIагулбира кху меттигера берриге нохчийн хьаькамаш. Уьш, дукхахберш, шайн къомана кечдинарг хIинцале а ма-дарра хезна бара.
Амма кIеззиг а и дайдан, шайн карахь хIумма а дацар дика гуш, шаьш хIинца дуьйна цу эскархойн йийсарш хиларх кхетта, кортош а охкийна, тийна Iара селханалера нохчийн хьаькамаш, шайлахь хIинццалц шайн къомана дуккха а ницкъ бинарш а болуш. Амма уьш а, селхана шаьш нахана лелийна харцо йиц а йина, тахана шайна тIехь йеш йолу харцо Iеткъаш Iapa. Йаххьаш кхохкийна, бист ца хилалуш Iapa, хьуьлла йистехь, Iедална а, нахана а хьанала чекхбевлла, Далхьаддий, Кериммий, уьш санна берш, царна а хаьара тахана шайн халкъана хьалха, цхьанхьа а даккха шайн орца доцийла. Полковник Петросов, шен дуткъий, Iаьржа цIоцкъамаш хьаьж тIехь гулдина, стоьлах къолам тоьхна, зал чу хьаьжира. Зал дIатийра.
Онддачу озаца полковнико, йукъ-кара зала чу бIаьрг а тухуш, дийшира, Берияс кечдина, Сталина чIагIдина буьйр. Буьйро хоуьйтура: тховса, I944-чу шеран февралан 23-чу дийнахь, Москохан барамехь нийсса кхо сахьт ма-делли, нохчий, гIалгIай, массо а, шайн доьзалшца, цхьаъ буха ца буьтуш, махках бохуш хилар: «Уьш Советан махкана кху тIамехь йамарт хиларна»… «Цара советан Iедална дуьхьал дукхазза а, герз а карахь, гIаттамаш барна»… «немцойн эскарна цара ма-хуьллу гIo дарна»…
Чохьболчарна, массарна а, цхьабосса дика хаьара цо дуьйцург цхьа а бакъ доцийла: тIеман хьалхарчу деношкахь, газеташа а ма-хаийттара, тIаме баханера (дуккха а шайн лаамехь а боьлхуш) ткъе итт эзар сов нохчо а, гIалгIа а. (ТIеман заманан барамехь и хила йезачу проценте кхочура). Советан Iедал доккхуш а, – и историна тIехь а ма-йаздарра, – нохчийн, гIалгIайн къам Революцехьа уггаре а майра тIом биначех дара. Советан Iедална дуьхьал, иза дIахIоьттичхьана, цкъа а цара цхьа а гIаттам ца бинера. Ткъа немцошна цара гIo дина бохург-м данне а бух боцуш дара. Кицанехь йуьйцучу чено, шена йаан дагадеъча, шен кIорни, шена и ца йовзийта, бехйеш, ченала карчийна бохург санна, и дерриге а кхоьллинера Сталина, Берияс, кхечу къаьмнашна хьалха нохчий, гIалгIай ма-хуьллу бехбархьама. И инзаре гIуллакх Сталинна эшнера, къаьмнаш кхерамехь а дахкош бен, Iедал шен карахь латто йиш йоцийла хууш. Берияна а, цуьнан гонна а иза эшнера – Сталинна хьалха базбала, чинаш даха, шайн меттиг чIагIйан, тIе Сталинна а дIагайта – шаьш ца хилахь, цуьнан меттиг а йухург хилар. XIapa гIуллакх кхочушдар шайна тIедожийначу, шайн ойланехь цара кхиийначу, лахарчарна а лаьара, царна хьалха базбала, шайн меттигаш чIагIйан. Иштта кхоллайелла «круговая порука», хьовх, «политически къуйн барт» бара иза. Долийна гIуллакх йуьххьехь дуьйна а зуламе новкъа далахь, тIаьхьа иза кхин а доккхачу зуламе кхочу.
Ткъа нийсо? Конституци? Ленинан весеташ? Хьехо воьлларг а йуьстахвоккхура цу сохьта…
Буьйра дешна а ваьлла, полковнико, чохь берш кхетош, тIетуьйхира:
– Операци йолайо, хьалха ма-аллара, нийсса кхо сахьт даьлча. ХIетале шун декхар ду, шаьш кху меттигера нах а, хьал а цхьабосса дика девзаш болу коммунисташ хиларе терра, шайн-шайн участкашкахь, эскаран эпсарийн куьйгаллехь, шайн нах, царна и хенал хьалха ца хоуьйтуш, махках баха кечбар.
– «Шаьш–шайна шаьлта Iотта» бохург санна ду-кх», – дагатесира ладоьгIуш Iачу Керимна.
Нийсса зал чу а хьаьжна, полковнико кхин а тIетуьйхира:
– Массарна а дIахаалаш, йиллина хан тIекхачале нахе махкахбахарх хаам бинчунна, суд йоцуш, цу меттехь тоьпаш тухург хилар! Махкахбоху сахьт тIекхаьчначул тIаьхьа, нахе а дIахаийта: кIирна тоъал даар а, дегIана оьшу бедар а, мотт-гIайба а, шайца дахьа бакъо хилар. Кхин а дIахаийта: шайгахь долчо дОлу герз а, шийла герз а, къайла а ца дохуьйтуш, хIинццехь схьадала дезар, ца деллачунна, и гучудалахь суд йоцуш тоьпаш тухург хилар. Кху операцина, ур-атталл хетарехь а, дуьхьалбовла шеко йолу нах, лаххьабай, хьалххехь чубохка цкъачунна – йа клубехь, йа маьждиг чу. Амма уьш а тIаккха, кхиберш машенашна тIебаьхна ма-бевлли, дIатоха шайчарех. ХIинца аша а, – полковнико аьтту куьг, къолам а карахь, дай хьалаайира, – шайгахь долчо герзаш охьадахка… кху чохь…
Полковникна йуххера ши эпсар, хьала а гIаьттина, улло кхин ши сержант а ваьккхина, гатанан тIоьрмигца чухула волавелира. Керима а, Далхьада а, Джабраила а, кхечара а белхан декхарца шаьш хIинццалц лелош хилла герзаш дIаделира.
– ХIинца шайн-шайн билгалйаьхначу участкашкахула дIасадекъало! Вайн партина хьалха долу шайн декхарш эпсарийн куьйгаллехь дуьззина кхочушде!..
* * *
Керим шен участке воьдуш, цIеххьана соцунгIа хилира: райцентран майданахь, лайлахь, адамийн йоккха пхьоьха лаьттара, гонах дIахIиттийна шортта салтий а болуш. Пхьоьханна ткъех гIулч хьалхахь, киралелочу машенийн стогарийн серлонгахь, нахана а гойтуш, лайла дIахIоттийна лаьттара вуьрхIийтта шо хир долуш цхьа жимха, ший куьг букъа тIехьа гIоьмаш тесна а долуш, йуххе хиэ ши автоматчик а хIоттийна. Эскархошна цуьнгахь ворхIазза йолу тапча гучуйаьллера. Жимхас, и шена карийна йу, ша и цаьрга дIайала вогIуш вара бохуш, чIагIдора, амма цунах эскархой ца тийшира: цара иза, лаьцна, цунна тIехь тоьпаш туху кхиэл кхочушйан схьавалийнера. И хезна, сиха кхуза схьакхаьчна, пхьоьхана йуккъехь лаьттара кIентан нана а, Iадийча санна, кIантана тIера бIаьрг дIа ца боккхуш. Амма нанна шен дагахь моьттура, иза дуьххьалдIа куьцана, нахана гайта, кхера а вина, дIахоьцур ву.
ТIаьрсиган йоца кетар йуьйхина эпсар, веана, кIантана букъа тIехьа дIа– хIоьттира. Кисанара схьдаьккхина цхьа кехат дийшира, массарна а хозуьйтуш: тIеман заманахь цхьа а бакъо а йоцуш, шеца долу герз леладарна, цIечу эскархошна тIехьахула тешнабехк бан и дагахь хиларна, хIокхунна тоьпаш тоха сацийна, – аьлла, схьакхайкхийра эпсаро. Кхин шина машено а стогарш тIедерзийра кIантана. Церан къеггинчу серлонгахь къаьсташ гора пхьоьханахь, меттах ца хьовш лаьттачу нехан Iадийна йаххьаш. Эпсар кхин а тIехилира кIантана тIехьашха. ХумпIар чуьра схьайаьккхина тапча, кIентан нийсса кIесаркIогана тIе хьажош, йалийтира. Тапчин тата даьржира шийлачу хIаваэхула.
КIант хIинца а лаьттара лайлахь, тIедогIуш а ло долуш, меттах ца хьовш, ши ког, хьалха а санна, шуьйрра лаьттах дIа а гIортийна. Нана шен дагахь хIинца тийшира, шен кIантана цара лелориг куьцана хиларх. Пхьоьханан хьалхарчу могIарехь лаьттачарна-м гира кIентан хьаьж тIехь гучудаьлла Iаьржа-цIен томмагIа. КIентан бIаьргаш, ангалин баса дахана, меттах ца хьовш, нийсса адамашка хьуьйсура, цхьаъ-м шаьш цаьрга леррина хоьттучух тера, бIаьргийн йистошкахь, охьа а ца бужуш, сецна, хин ши тIадам а лепара. КIант лаьттара.
Эпсар цецвелира: «ТIехтили-те? Йуххера ма-туьйхира ас…». Тапчин биргIа шен мере оьхьна, хьожа йаьккхира: «ХIан-хIа!.. гIалат хила тарлац!» – шен дагахь аьлла, эпсаро, кIентан белшах дайн куьг тоьхна, схьаозийра иза. Цу сохьта, буххера хадийна дитт санна, дегI нисдина, аркъал охьавуьйжира кIант. Пхьоьханахь ненан инзаре цIогIа делира. ЦIоькъах тера чухьаьдира иза кIант волчухьа. Шина салтичо шайн автоматаш, жIарах дуьхьал тосуш, некъ лецира. Нана тIехула кхоссайала гIоьртира. Автоматийн бух коьртах тоьхна, салташа ша йолччохь охьайожийра иза.
Йоьжначуьра йуха гIаьттина, маьхьарца йоьлхура нана, шен дехий, Iаьржачу пхьуьйшашлахь долу, серлонгахь кхин а деха хеталу, пхаьрсаш леккха стигала хьала а туьйсуш:
– Йо, Дела!.. Хьо гуш ву-кх!.. Йо, орцах довлийша суна! – кхойкхура цо.
– Ма йелха, Кхокха!.. Собаре хила! – элира цига йуххехь нисвеллачу воккхачу стага Асхьаба. ТIетуьйхира:
– Делан кхиэл хилла йаьлла, вайн хийца йиш а йоцуш. Дан хIума дац. ДIахьажал!.. Ца го хьуна?..
Кхокха, цIеххьана йоьлхучуьра сецна, дIахьаьжира кIант Iуьллучухьа: цуьнан схьагуш, корта бен кхин хIума доцуш, гонаха луьстта салтий лаьттара, автоматаш а карахь.
– ХIаъ!.. хIаъ!.. Хьо бакъ лоь!.. Со кхойкхур йац, хьуна, кхин Деле а, йа шуьга а!
Кхокха, IиндагI санна, шершина, йайра пхьоьханан боданехь. Керим вехха лаьттира меттах ца хьовш, йуьхь цIийелла, жима корта шуьйрачу белшаш тIехь aгlop таIийна. Лo саццанза охьаоьхура. Лайн даккхийра чимаш, фарийн серлонехь техкаш, тIеоьгура кIантана марчонан метта, марчонал кIайн киса цуьнан дегIах хьарчош. Эххар а кIентан дегI дерриг а дIахьулдира лайно, цуьнан гуш хIинца, мажбеллачу меран буьхьиггий, жимачу Iаьржачу эткан буьхьиггий бен, кхин хIума доцуш. Уьш схьакъедара хIинца а шаршу кIелхьара санна, Iожаллел а цIенчу, лайна йуккъехула…
Кериме дIакхайкхира эпсаро шайн участкехь долу декхарш кхочушдан. И цуьнца дIавахара…
* * *
Райкомехь Анна Львовнас мел дехарх а – цомгушчу мардена а, йоIана а тIе Эскиной ша йухайахийтахьара бохуш, амма йа иза а, йа и санна болу кхиберш а Петросовс райкоман чуьра меттах ца бовлуьйтура: цо уьш охьаховшийнера махкахбохучийн хьокъехь доьзна цхьадолу кехаташ йухайаздойтуш, кабинеташ чу а боьхкина, неIарш арахьара ондда тIе а чIаьгIна: кху муьрехь меттигерчу райкоман белхахой а, берриш а, оьрсий а тIехь, цуьнан куьйга кIел бара…
Буьйса йуккъе йахана нийсса кхо сахьт даьлча, Анна Львовнина цIеххьана ша Iачу кабинета корехула гира: райцентрана а, дIо Эскинойна а тIехула йерриге стигал, эзар ткъес тоьхча санна, де xIoттош, серлайаьлла: махкахбоху ламанхой охьабига гулйинчу студебеккарийн эзар стогар цхьабосса латийнера цу сохьта массанхьа а. Эзар машенан гyгl гIаьттира гонах, адамийн дог Iадош, къематде тIедеъна моттуьйтуш.
Ло охьаоьхура, даккхийра лайн чимаш серлонгахь седарчех лепаш, амма уьш Анна Львовнина цIеххьана тамашена Iаьржачу басахь хийтира. БIаьргех куьг хьаькхира – йуха а уьш Iаьржа гора.
– «ТIаьххьара ло ду-те?» – дагатесира цунна. ДIахьаьжира Эскинойхьа. Йуха а бIаьргех буй хьаькхира, къаьрззина: хIинца ло, седарчех тера, кIайн лепара.
Эскинойхь а, кхечу йарташкахь а санна, некъаш сов готта, хьийзаш хиларна, и йаккхий машенаш xIop а кетIа тIегIойла дацара.
Амма цу Эскинойхь а халачех йолу, эвлайисттера участок кхаьчна лейтенант Еремеев, реза воцуш, оьгIазе вара тахана. Шен куьйга кIел волу жимаха лейтенант, цунах кхин кхоъ автоматчик а тоьхна, дехьарчу ураме хьажийра цо, цигарчу цIенош чуьранаш арабаха. Ша, ши автоматчик а, райкомера гIоьнна велла нохчо а шеца волуш, некъал сехьарчу цIенна тIевахара. Ков ца тухуш, чIуг оззийна чуьра йоккхуш, ринжа а диллина, керта чоьхьа велира. Учин ламина тIехула сихха хьалаваьлла, берийн делхар хезачу хIусам чу велира иза накъосташца цхьаьна.
Доьлхучуьра сецна нара тIера ши бер гома схьахьаьжира, тоьпаш а карахь, эткашца даккхий татанаш а дохуш, чубаьхкинчу нахе. Берийн нана, эскархошка дIахьаьжжинчохь йисира, цIенкъа йуккъехь йогIайелла.
– ХIа! Сихо йел! Гулйел хIумнаш! Iедалан сацамца шу махках дохуш ду… КIиранна тоъал йуург а, шайн бедар а, мотт-гIайба а схьаэца бакъо йу шун. Сихо йе!
Райкоман векало гочдира.
– Мича бахьаненна? Мича махка?.. – куьйгаш дIасатесира зудчо.
– И тIаьхьа хуур ду шуна. Сихо йе!
– Ткъа кхеран… да? Иза чуваза ма ву.
– Иза маьждиг чохь ву кху сохьта. Райцентрехь шух дIатухур ву.
– Ткъа тхо… Муха? Кегийчу берашца?.. – эпсарехьа йирзира нана.
– Сельсовете кхаччалц – гIаш. Цигара райцентре кхаччалц бераш ворданахь, баккхийнаш – «шайн шиннан» тIехь! – вела а къежаш, эпсаро шина пIелга а гайтира гIаш ког баккхаран кеп.
Бераш делакъежара.
Лейтенанта, кисанара схьайаьккхинчу шен блокнота тIе а хьоьжуш, массеран а цIей, фамилий хоттуш, къоламца билгалонаш йира.
– ХIа! Ма латтал! Сихо йел! – чорда тIечевхира эпсар.
Нана йоьлхура, бераш а делха дуьйлира. Лейтенанта цIенкъа автоматан бух туьйхира:
– Ма чIечкъал!.. Зама йац!
Салташа a гIo деш, нанас дегочу куьйгашца, халла схьагулйира некъана йуург, бедар, мотт-гIайбий, шиъ ларча йеш.
– Дуьло хIинца!
Чуьра арабохуш, неIсагIехь сецира нана. Йухахьаьжира: пенах кхозу ден–ненан суьрташ схьаэца йуьйлира.
– Мегар дац! Зама йац!
Пхи шо кхаьчна ШаIрани, ненах хьаьрчира, цуьнан йух а лаьцна.
Ши шо долчу Вахас, воьлхуш, ши куьг автоматчике хьалакхийдадора, ша караэца бохуш.
Автоматчикаша, буьйлуш, туьттуш кехбехира уьш.
Еремеевн накъосто – жимахчу лейтенанта а, дехьарчу керташкара арабаьхна доьзалш а бара урамехь лаьтташ, кхаьрга хьоьжуш. Массо а уьш вовшахтоьхна: иттех зуда, ткъе итт сов бер, кхин пхи-йалх стаг а Еремеевс отряда кепахь дIахIиттийра. Наноша кегийра бераш караийцира.
– Сельсоветехьа – нийсса новкъа! Некъал дехьа, йа сехьа ког баьккхинарг – вада гIоьртинарг ву. Цунна, суд йоцуш, цу сохьтта тоьпаш тухур йу!.. – омра дира Еремеевс.
ДIадуьйладелира. Ло тIеоьхура. Бераш чIечкъара, наной тийна боьлхура, кортош лестош, баккхийчу наха, доIанаш а деш, Деле кхойкхура. Ког сихбинна богIура, уллобевлла автоматчикаш а болуш. Сельсовете дIакхачале, оццу новкъахула, кхин кхо керт а йара чуьра доьзалш Еремеевс арабаха дезаш. Сийна ков долчу кхаьчча, и йоллу ковра арахь саца а йина, оцу кех чоьхьавелира и, шеца кхо автоматчик а эцна. Кевнна кIелхьара пхьу чухьаьдира Еремеевна.
Тапча йелира, шен «гIалх» хадош, жIаьла охьадуьйжира. Учахь гучуйелира хIусамнана. Иза йуьртан туьканахь болх беш йуй хаьара лейтенантана хьалххехь дуьйна.
– Тхо ду!.. – аьлла лейтенант, хаттар-алар доцуш, накъосташца цхьаьна, чувахара, эткийн татанаш а дохуш. Блокнота тIе а хьоьжуш, йуха а лерира цо чохьберш: хIусамнана, марнана, кхо бер, марваша.
– Эдилсолта мичахь ву? – лейтенанта бIаьргашца лоьхура иза.
– Оцу чохь… Цомгуш ву и.
Дехьачуьра йовхарш схьахезира.
Эдилсолта меттахь Iуьллура, йуьхь кхохкийна, сихха садоьIуш, хьаьж тIе хьацар тоьхна.
– ХьалагIатта! TIe хIума йуха!.. Шу массо а кхечухьа дIакхалхош ду Iедалан сацамца.
– Муха массо? Со фронтовик, орденш а йолуш, тIеман заьIaпxo ма ву.
– И хIинца башха а дац. ХьалагIатта!
– Муха гIотту со? Со-х цомгуш ву.
– Ворданахь вуьгур ву. ХьалагIатта!
– Кхетахь, хIай, накъост: тоьпаш туху кхиэл йинчунна а и тIаьхьатоттур-кх, дагар дIадаллалц!
– ХьалагIатта, йовсар! Ас тапча йолуьйту хьуна!
Эдилсолта, вист ца хуьлуш, пенехьа дIавирзира. Тапча йелира. Эдилсолтин къена нана а, вешин зуда а маьхьаршца схьахьаьдира. Салташа цу секундехь автоматаш тIелецира царна. ЦIийлахь Iуьллура хIинца кхин садоьIуш воцу Эдилсолта.
– Хьал меттах! Оха садоккхур ду шун! Массеран а! – цIогIа делира лейтенанте.
Берийн гIap а йайра.
– Довла! Сихо йе! – омра дира лейтенанта, лампин серлонгахь карахь тапча а лепош, автоматаш а карахь йуххехь кийчча салтий а лаьтташ.
– Дан хIума дац, сан йoI! Дан хIума дац! Кхочушде! – элира марнанас. – Кхара вай билггал дойур ду… дерриш а… и гуш ду… Берийн къа ду.. Вайх-м хIун дора…
Бесачу балдашца цахеза шабарш а деш, марнанас а, зудчо а, халла гулйира хIумнаш, бераш а кечдира… Салташа, теттиний, лаьцний арабаьхна, вукхарех дIатуьйхира уьш.
Ло тIедогIура.
Еремеев, шен участкера ша гулбинарш балош, сельсовете дIакхаьчча, бухахь, кхуьнга хьоьжуш, лакхара лейтенант Петрушин вара, Эскинойн кхийолчу участкашкара балийнарш а гулбина, Iаш.
Еремеевс тIе а вахана, «честь» а делла, рапорт дира:
– Накъост лакхара лейтенант! Массо а схьавалийна. Шиъ маьждигехь ву. Цхьаъ, транспортабельни воцуш, новкъа ваккха йиш йоцчу хьолехь хилира!
Петрушина вист ца хуьлуш корта таIийра, цунах ша кхетар гойтуш. Еремеевс аьлларг: «цхьаъ виэн дийзира шен» бохург дара. Берияс динчу омрехь, новкъа ваккхалучу хьолехь воцург дийна буха ма вуьтийла аьлла, сацийнера. Петрушинан бIаьрган негIарш цхьана секундана охьадахара. Делахь а, «приказ – приказ ду». Петрушина, хIинца Еремеевн а гIоьнца, схьагулдина адамаш дIахIиттийра отрядийн кепехь, могIаршца нисдеш. Цомгашнаш, бераш, ворданаш тIе ховшийра. Доцца кхайкхийра:
– Райцентре кхаччалц – гIаш гlyp ду. Ворданаш вайна тIаьххье схьаоьхур йу. Некъах разваьлларг – вада гIоьртинарг лору. Цунна тоьпаш тухур йу цу меттехь, суд йоцуш! Марш! – Петрушин лакха коьртехь а волуш, и йоллу къепал дIайолайелира лайлахула, зударийн, берийн делхарца, къаной тийна Деле а кхойкхуш, йуххе хIиттина богIуш автоматчикаш а болуш.
Еремеевс гулбинарш къепалан цIоганехь богIура, вовшашка къорра дешнаш а кхуьйсуш:
– Стенга дуьгу-те вай?..
– Берех къахета-кх!..
– Суна-м вайн бухадуьсу кешнаш а дагахь ду…
– Уьш а Iийр бу-кх хIинца дуьйна, вай кхин тIе хIунда ца догIу-те бохуш…
– Дерриш дайа дуьгуш мукъна ма хилахьара вай…
– ХIай! Сацийта-л и осала къамелаш: вай дерриш дайа дуьгуш а дац, вай дерриш цхьана дийнахь лийр а дац! Собаре хила. Вайх цхьаберш лахь а, бераш дуьсур ду, вай собаре хилахь. Вайн къам йуха а дебар ду. Хенал хьалха вала гIоьртинарг а къонах вац, Делан дикане са ца туьйсург а бусалба вац! Цул а, хуучара, Деле доIа де, йа дагахь назма ала! – оьгIазе вистхилира цаьрга цхьа воккха стаг.
Еремеевс, карара автомат маса къепална тIейерзийра, уллохь вогIучу райкомерчу нохчочуьнга оьгIазе хаьттира:
– И хIун къамел ду?
Автоматчикаша а герз кечдира.
– ХIума дац! ХIума дац! Воккхачу стага мелхо а сатухуш хила боху массаьрга а, делхарш а сацадай, шаьш ца Iелахь йиш лакха элира, – шена хезнарг кIаддеш, гочдира нохчичо.
– Эшарш лекха мегар дац! – Еремеевс автомат охьайахийтира.
Цунна тIаьххье автоматаш охьайахийтира салташа а. Нагахь Еремеевс шайга аьллехь, цара билггала, ца кхоош, тIетухур йара автоматаш цу массарна а – уьш мел миска хиларх: шайн карарчу автоматаш чул башха, кхин ойла ца йора цара нехан баланийн. Уьш кийча бара, шайга и алахь, цхьаъ царех буха ца вуьтуш, массо а уьш байъа. И доллу доьлхуш догIу халкъ, мел и делхахь а, советан халкъ доцуш, церан ойланехь мостагIийн халкъ дара, шайн бераш а, хьала ма-кхиъи, уьззуш хир болуш. Бериян верасаша шайн ойланехь йеххачу хенахь Iамийначу царна кхин хIума ца хаьара. Амма царалахь а наггахь цу ойланехь воцург а волура, делахь а, цунна-м хаьара, нохчех ша хIинца къинхетам бахь, цул тIаьхьа шех къинхетам хир боцийла!
Бериян омранца и салтий таханналц ишттачу ойланехь Iамош, схьавеъна волу ша Еремеев а вара, нохчашна массарна а тоьпаш тоха кийча цхьажимма а бахьана далахь. Оцу ойланехь Iамийна ша хиларал совнаха, цу ойланехь и кхин тIе а чIагIвала бахьана а дара цуьнан шена гергахь: Белоруссехь, Минскана гена доцуш, шайн хIусамехь, дийна боллушехь, неIарш, кораш тIе а чIагIийна, багийнера фашисташа цуьнан дай-наний, жима ши ваший. Ткъа нохчийн къам фашисташна гIo деш хилла бохург Еремеевс, ойла ца йеш, цуьнан бухе ца хьоьжуш, тIеэцнера.