FELATÜN BEY VE RAKIM EFENDİ

Bizim Râkım Efendi bu şekilde tam dört sene boyunca tahsile devam etti. Koca Fedayi dadı, halk mutfaklarında kül kömür olarak hanımın kendisine emanet bırakmış olduğu göz nurunu, hor ve hakir bırakmak şöyle dursun, âdeta hâli vakti yolunda bir adam evlâdı gibi yaşatmayı başardı; lâkin Râkım Efendi’nin aldığı terbiye ve gördüğü tahsil öyle her hali vakti yolunda adam evlâdına nasip olamaz. Kendi isteği ve dadısının yönlendirmesi ve teşviki sayesinde Arapçadan gramer filândan başka Risâle-i Erbaa’yı,8 açıklamalarıyla beraber lâyıkıyla gördü. Hele mantık tarafını, mantığın önermeler bölümünün sonuna kadar pek kuvvetli öğrendi. Hadis ilminde ve tefsirde oldukça pay kazandı. Fıkhı da gözden geçirdi. Farsçadan Gülistan,9 Baharistan,10 Bostan,11 Pend-i At-târ,12 Hâfız13 ve Sâib’i14 tamamlamaktan başka en seçkin parçalarını ezberledi. Fransızcaya gelince: Bir kere, dilde ustalık kazandı. Sonra Galata’daki dostundan fizik, kimya, biyolojiyi oldukça öğrenip Beyoğlu’ndaki Ermeni dostunun kütüphanesinde de coğrafya, tarih, hukuk ve devletlere dair lüzum derecesinin üstünde de bilgi topladı. Hele okuduğu Fransız romanlarının ve tiyatro eserlerinin ve şiirlerin ve edebiyatının âdeta sonu yok gibiydi. İki gece kendisinde kalmak üzere bir kitabı evine götürmek için müsaade alabilecek olsa onu yalnız okumakla yetinmeyerek en güzel parçalarının nüshasını yazardı. İşte Râkım Efendi’nin önceki durumu bundan ibaretti. Parasızlık ise âdeta yirmi yaşına kadar devam etmişti. O zamana kadar kalemce verilen maaş, yüz elliye kadar varmışsa da yirmi yaşında bir hariciye memuru için bu paranın, para bile demek olmadığı inkâr edilemez.

Bir gün Râkım Efendi’nin dostlarından bir matbaacı kendisine Fransızca bir kitap getirdi. Bunu Türkçeye tercüme ederse yirmi altın kadar verebileceğini söyledi. Kitap, yüz elli – iki yüz büyücek sayfalı bir şey olduğundan koca Râkım, bunu bir haftada çevirmek cesaretiyle kabul etti. Gerçekten, bir hafta değil, ama on iki günde kitabı bitirip götürdü. Matbaacı da yekten yirmi altını verdi.

Haydi bakalım, bu parayı aldığı zaman şu Râkım Efendi’nin ne kadar sevinmiş olduğunu kim hesap edebilir?

Boşuna, kimse hesap edemez. Zavallı Râkım, o zamana kadar bu miktar parayı Galata’da sarraf kutularından başka bir yerde görmemişti. Hele bir gün olup da kendisinin hem de el emeği olarak bu miktar paraya sahip olabileceği ihtimalini – gerçekten arzu ederse de – hiç düşünmemişti. Şimdi bu serveti, bu hazineyi avucu(nun) içinde görünce hâlâ kendisinin olduğuna inanamayıp bir hayli düşündükten sonra bu hazineye sahip olduğuna inandığı zaman gözlerinden dolu taneleri gibi sevinç gözyaşının akmasını engelleyememiştir. Ne o? Şaşırdınız mı? Hey kardeşim hey! İçinizde Râkım hâlinde büyümüş adam varsa düşünsün baksın, el emeği olarak ilk kazandığı paraya ne kadar sevinmiştir, hatırlasın. “Bir adamın yirmi altını olamaz mı?” diye düşünmek olmaz. İşte ömründe yirmi altını görmemiş ve insan olmak için ne lâzım ise ortaya çıkarma konusundan geri durmamış olduğu hâlde ilk defa olarak bu parayı kazanmış olan kişi, bizim Râkım Efendi’dir.

Zavallı oğlan paraları alınca hemen evine koşup sadık dadısının önüne koydu. Ne dersiniz? Karıcık bunları görünce haddinden fazla bozulup, “Aman beyim! Bunları nereden buldun? Sakın…” diye âdeta büyük bir kötü düşünceyi söylemeye yaklaşmışsa da Râkım, akçenin geldiği yeri dadıya anlatarak onu, kendisinden daha fazla memnun etmiş ve “Ah! Validen sağ olaydı da senin böyle dört kese akçeyi birden kazandığını göreydi! Mevlâ rahmet eylesin!” dediği zaman kendi kendisini tutamayıp ağlamaya başladığı gibi, Râkım da ikinci defa olarak yine ağlamıştı.

Sonra şu ilk serveti harcayacak yeri düşünmeye başladılar; çünkü biz Râkım’ın bu kadar paraya ilk defa olarak sahip olduğunu söyledikse kendisini açgözlülükle suçlamadık, aksine Râkım, fakirlik içinde tok gözlü olduğu hâlde büyümüş olduğundan eline para geçtiği zaman onu saklamayı mümkün değil uygun görmeyerek akçeyi, mutluluk sebebi bilir ve dolayısıyla mutluluğun ortaya çıkması yolunda sarf etmek için para kazanmayı severdi. Kendi dadısı: “Beyim! Bana kalırsa bu parayla birkaç kat elbise alırdık da halk içinde temiz temiz gezerdik,” dediyse de Râkım: “Hayır dadıcığım! Benim üstüm başım bana yeter. Birinci iş, seni artık halka hizmet etmekten kurtarmaktır; çünkü sen artık ihtiyarladın,” diye paranın yarısını, ayda yüz elli kuruş harcamak üzere dört aylık ihtiyaçları olarak ayırarak ve diğer yarısıyla da çok fazla harap olmaya başlamış evlerini tamir ettirdiler.

Her başlangıçta, her siftahta bir bereket olduğuna büyüklerce inanılır. Bu inanç, bizim Râkım Efendi de ortaya çıkacak haller de gecikmedi. Kendisi Babıâli’ye gelişinde eksik olmayan yabancı gazeteleri baştan aşağıya süzerek aldığı bilgi üzerine diplomatlığa da güç vermiş olmakla, arada bir bazı gazetelere de yazılar yazmaya başladı. Bu hizmeti bir ara ücretsiz görüverirdiyse de matbaacılar kendisini yazı hizmetine devam etmeye mecbur etmek için haftada, on beş günde Râkım’ın eline birer ikişer lira kıstırmaya başladılar, hatta bu gelirlere sonraları daha fazla kazanç geldi. O kadar ki Râkım, haftada iki lira kadar sürekli gelmekte olduğunu görünce kalemi de terk etmeye mecbur oldu.

Biz, bu ayrılışa üzüldük; çünkü koca Râkım, kalemde kalmış olsaydı verimli olacağından şüphe edilemezdi.

Râkım, Frenk dostları bir ara çoğalttı. Bunların çoğalması kendisine bir alafranga arzuhâlcilik ve tercümanlık yolu açıp yabancılardan Türkçe bir nota, lâyiha, protesto, arzuhâl filân yazdırmak isteyenler işlerini Râkım’a havale ediyordu.

Sözü uzatmaya neden mecbur olalım? Râkım, birkaç sene bu yola devam ettikten sonra ayda yirmi otuz liraya kadar kazanmaya başladı; fakat zavallı çocuk, bu parayı kazanabilmek için yirmi dört saat gününden yalnız yedi saat kadarını uyku ve dinlenme ve yemeye içmeye harcayarak on yedi saatini hemen sürekli çalışmakla geçiriyordu.

Salıpazarı’ndaki evceğizini yenilemek suretiyle tamir ettirdi. Pek güzel ve kendine uygun döşetti, dayattı. Kendisine bir kütüphane tedarik etmeye başlayıp Türkçe ve Fransızca en seçkin eserleri topladı. Bu kadar masrafla beraber yine Râkım’ın kesesinde para eksik olmuyordu.

Dadısı, Râkım’ı birkaç defa evlendirmeye kalkıştı. Râkım, kendisinin evlenmeye ihtiyacı olmadığını açıkladı. Sadık Fedayi, evin içine bir gelin gelmesini yalnız Râkım için istemeyip ihtiyarlık zamanında kendisinin de bir can yoldaşına ihtiyacını söyledikçe Râkım, işin bu tarafını uygun görerek bir cariye satın almaya karar verdi.

Dadısı, tanıdığı bazı esircilere sipariş etmiş olduğu için öteden beriden birkaç Arap cariye geldiyse de Fedayi bunları bir, nihayet iki gün tecrübe ediyor, beğenmiyor, yine iade ediyordu. Bir gün Râkım Efendi, Tophane’den Beyoğlu’na çıkmak için Kumbaracı Yokuşu’na kestirmeden varmak üzere Karabaş’tan geçiyordu. Sözü edilen dere üzerinde ihtiyar, aksakallı bir Çerkez’in yanında bir kız olduğu hâlde bir kapıyı çaldığını gördü. Kıza dikkatle baktı. Baktığı anda yüreği kıza aktıysa da “Adam neme lâzım? Dadım beyaz istemiyor, Arap istiyor; bu bizim işimize gelmez,” diye alıp yürüyüvermişti; çünkü aksakallı ihtiyarın yanında bulunan kız beyaz, hem de güzelce bir Çerkez’di.

Râkım alıp yürüyüverdi, ama ayakları bir türlü ileri gitmiyordu. Niçin olduğunu kendisi de bilmedi. “Canım bir kere görür, sorarsam almaya borçlu olacak değilim a?” diye geriye dönüp ihtiyar ve kız kapıyı açtırıp ve sonra da kapatmış olduklarından bu kere kapıyı kendisi çalmaya mecbur oldu. Açtılar. Râkım, ihtiyarı çağırdı, geldi. Kızın, cariye ve satılık olup olmadığını sordu. Cariye, satılıkmış. Görmek istedi. Gösterdiler. Uzun boylu, kara gözlü, kara kaşlı, ufarak ağızlı, güzel burunlu, kısacası; azaları ölçülü bir şeydiyse de gayet zayıf ve hastalıklı, on dört yaşında olduğundan öyle olur olmaz müşterinin beğeneceği gibi bir şey değildi; fakat neydi kızda o baygın bakışlar? Neydi mahzun tebessümler?

Râkım, kızın elini kim bilir niçin; fakat ihtimale pek yakın ki âdeta şaşkınlığıyla kendi eline almış bulunduğundan, sonra da bırakmak aklına gelmemişti. Heriften fiyatını sordu. Yüz altın demesin mi? Herif, kızın değerinden söz etti. Ya, Râkım ne yaptı? Râkım, çocuk gibi ağladı. Ay kıza ne oldu? Zira o da Râkım’a karşı ağlamaya başladı. İhtiyar, ne mana vereceğini bilemedi. Bir kimsesine mi benzettiğini Râkım’dan sordu, bir cevap alamadı. Hayır! Râkım, kızı kimsesine benzetmemişti Size biz haber verelim: Râkım, âdeta Cenabı Hakk’ın kendisi gibi bir öksüze, böyle beyaz cariye satın almasına kadar lütfunu esirgemediğini, şükreden bakışlarından anladığından sevinçle ağladı. Evet! Râkım bu kadar hassas ve hisli bir çocuktu.

İhtiyara, “Bu kızın değeri var mı, yok mu diye sormuyorum. Satılan şey bunun hürriyetidir. Hürriyetin, dünyalara değeceğini kabul ediyorum; lâkin benim seksen altından başka param yoktur. Bu paraya karşılık kızı verirsen alayım,” dedi ve ihtiyar, Râkım’ın ağlamasına inanarak, hatta yüz elli altın da istemediğine pişman olarak bir para aşağıya veremeyeceğini söyleyince, “Öyle olsun, bana yirmi altın için bir ay müsaade verirsen alırım,” demesiyle ve ihtiyarın da – zaten kızda ince hastalık hissetmekte bulunduğundan bir an önce elinden çıkarmak için – uygun görmesiyle hemen alıp verme işlemleri yapıldı.

Ne dersiniz? Râkım, kızın elini eline almamış mıydı? Ta kız kendisine mal olduktan sonraya kadar elini elinden bırakmadı.

Sonra Beyoğlu’na gitmekten vazgeçerek ihtiyarla beraber Salıpazarı’na geldiler. Kızı kapıdan içeriye salıverip kendisi dadısından akçesini istedi. Seksen altını esirciye saydıktan sonra yirmi altın için de bir senet yazıp Tophane’de kendisini tanıyanlardan dört-beş adamı şahit göstererek esirciyi yerine gönderdi. Bu işleri görüp de evine dönmek için yoldayken, “Acaba dadım bu işe ne diyecek? Gördün mü bir kere çocukluk ettim! Bir kere de anam yerinde olan dadıcığıma danışmalı değil miydim?” diye masum bir vesveseye ve hafif bir pişmanlığa kapıldı. Eve geldiğinde dadısı kendisini karşılayarak, “Aman beyim! Ne kadar isabet ettin? Ne de can sevecek bir kız! Sen bana bunu can yoldaşı diye almadın mı? Adı Canan olsun,” diye hoşnutluğunu söyleyince zavallı Râkım, her şeyden çok, dadısını memnun edebilmiş olduğuna sevinerek ismi de kabul etti.

Şurasını bilmelidir ki Râkım, beyaz bir cariye aldığı için işinden geri kalacak adamlardan değildi. O gün ise Beyoğlu’nda önemli iki işi olup bu işleri hemen görmek üzere kalktı. Bu defa Kazancılar tarafından Beyoğlu’na çıktı.

Önemli iki işinden birisi Ermeni milletinden G. Bey’i görmekti; çünkü daha bir akşam önce adı geçen bey, hizmetkârını gönderip kendisini hemen çağırmıştı. Evi, Ağahamamı’nda bulunuyordu, onu evinde buldu. G. Bey, Silistre eyaleti(ndeki) koyunların vergisini almak için oraya gönderecek adamıyla Silistre Valisine bir dilekçe yazdıracakmış. Râkım bu dilekçeyi bir çeyrek içinde yazıp temize çekerek beye mühürlettirmekle beraber üzerini de mühürletti ve beyin yanındaki çekmece üzerine bıraktı. Başka bir emri olup olmadığını sormak için bekledikçe bey, yazıcısını çağırıp Râkım’ın görülecek hesabı varsa görmesini emretti. Bu emri verince Râkım mahcup olarak, “Ben diğer bir emriniz var mı diye beklemiştim,” dediyse de bey, Osmanlı bir adam olduğundan, “Verdiğim emir de emir değil midir? Bu emrin yerine getirilmesi de gerekir,” diye bir şaka yapıp biraz sonra yazıcı, elinde Râkım’ın üç aydan beri yazdığı evrakı içeren bir pusula olduğu hâlde içeriye girdi.

Bey, pusulayı alıp okumaya başladı. Bursa eyaletinin … senesi koyunlardan kalanın tahsil edilmesinin istenmesine dair Bursa Valisine on parça…

Bunun cevabına cevap; on (parça).

Varna Sancağı öşür vergisi ve koyunlarının bir senelik hesaplarının araştırılması için Mâliye Nezâreti Celilesi’ne alt yazılı bir defter ki altı sayfa üzerine yazılmıştır. Bu defter manasında bir de ayrıntılı yazı.

Ayrı mektuplar, bölüm sekiz…

Bey, pusulayı bu şekilde okuduktan sonra yine gönül ferahlığıyla, “Bunların hiçbirisi için bir para vermeyeceğim. Yalnız, Bursa’dan kalan bence ümitsiz bir parayken sadece iltiması güzel etmiş olduğundan tamamıyla tahsil edildi. İşte onun için beş – on parayı gözden çıkarabileceğim,” diye Râkım’a otuz lira verilmesini yazıcısına emretti.

Vay Râkım’da sevinç! Vay Râkım’da teşekkür! Hem de hislerin terazisi demek olan gözler yine yaşla dolarak bir teşekkür, ama kime? Kendisi gibi bir öksüze bir yardım yolu açmış olan cömertlik sahibi Allah’a!

Hakkını aldıktan sonra ikinci işine gitti. Bu ikinci iş İngiltere’den yeni gelerek Asmalımescit Sokağı’nda bir eve yerleşmiş olan oldukça kibar bir İngiliz ailesinin yanında görülecek işti; lâkin iş(in) ne olduğunu Râkım bilmiyordu. Yalnız, bir dostu kendisi için orada görülecek bir iş olduğunu haber vermiş olduğundan, körü körüne gitmişti. Vardı, dostunu da orada buldu. Meğer iş denilen şey, İngiliz’in iki kızına haftada birer gün Türkçe dersi vermekmiş. Râkım için iş bulunur da kabul edilmemek hiç mümkün olur mu? Herif iş makinesi! Bunu da memnuniyetle kabul etti. Kendisi aylık, haftalık filanlık için ağzını açmamış olduğu hâlde dostu, her defası için birer İngiliz lirası ayak teri takdim olunacağını söyleyerek kabulü için İngiliz tarafından rica etti. Râkım, hem utancından morarıp hem de Cenabı Hakk’ın bu lütfuna da teşekkür ederek, kızarıp işe karar verince dört yol ağzından Kumbaracı Yokuşu’na doğru ayakları sanki yere basmayarak indi. Tophane’ye, Karabaş’a varıp esirciler kahvesinde Çerkez’e rast gelince: “Gel baba, gel! Ben borçtan hoşlanmam. İşte paranı tedarik ettim. Bin kere şükür olsun. Cenabı Hakk hiç ummadığım yerden gönderdi,” diye yirmi altın borcunu vererek senedini kurtardı, hatta lüzumu bile olmadığı hâlde durumu şahitlere de haber verip, kalan serveti olan on altını cebinde olduğu hâlde evine canını attı.

Bu haberi de sadık dadısına müjdelediği zaman vay Fedayi’deki sevinç! Kıza muhabbeti bir kat daha arttı. Vermiş olduğu Canan ismine, meymenetli15 lâkabını da ilâve etti. İşte, hikâyemizi kendi adlarına anlattığımız iki kişinin, ikincisi de budur.