Җәйран

Хәсәнбалага 24 яшь. Ул шушында туып үскән. Бакуда армияда булган. Сәүдә техникумын тәмамлагач, әтисе салган кафеда эшли башлаган.

Самолетка билет алып, юлга әзерләнеп ята идем, Хәсәнбала килде.

– Үзем илтеп куям аэропортка – диде ул.

– Юк, кирәкми, үзем генә китәм.

– Шулай инде, син миңа ышанмыйсың, – диде үпкәләп.

– Чәйханәгә килгән хатын кем иде?

– Аның әтисе минем кафеда каравылчы булып эшләде, мин аны сиңа күрсәтергә генә алып килдем бит, син, бәлки, миңа кызлар карамый дип уйлыйсыңдыр. Мамед исереп егылып төшкән, башын ярган, мин аны хастаханәгә алып бардым, ике җирдән тектеләр. Ант итә, ишекне ачмадым ди. Мин сине Бакуга үзем илтә идем. Аракы да башка бәргән, күрәсең, миңа үпкәләмә, зинһар.

– Мине ничек эзләп таптың соң?

Хәсәнбала көлеп куйды.

– Таптым инде. Үзең әйттең бит, «26 Баку комиссары» метросы кырында торам дип. Мин иртүк килеп сине эзли башладым. Метро янында техникумның ике тулай йорты бар, анда сине юк диделәр. Аннан шиннар заводы тулай торагына кердем Анда бик тиз таптылар. Менә шулай. Әлфия, синең егетең бармы?

– Юк, -дидем. Үзем Рим белән күрешүне күз алдына китердем. Нигә бер хатта язмады соң? Әллә күрәзәче хак микән?

Хәсәнбала адресны сорап алды, аңа хат язарга җыенмасам да, биргән булдым.

Сау бул, Баку! Килдем, көньякны күрдем, кайтып китәм.

Түбән Камада бернинди дә үзгәреш юк. Ай ярым вакыт эчендә нәрсә үзгәрсен инде. Сеңлем кайтуыма бик сөенде. Кич җиткәнен көчкә көтеп алдым да, Рим яшәгән тулай торакка кереп киттем. Ул инде эштән кайткандыр, мине күрсә, шатланыр әле. Әкрен генә ишек шакыйм, ачучы юк. Әллә эштән кайтып җитмәгәнме? Ишеккә төртеп карасам, ачылып китте.

Каршыдагы койкада икәү йоклап ята, Римнең кулбашына башын салган кыз күзен дә ачмады. Башыма бер күсәк белән китереп бәрделәрме, телсез калдым. Өстәл өстендә буш шешәләр, идәндә баян. Кулымдагы Баку төшерелгән бүләк төшеп китте. Рим күзен ачты: «Син? Нигә бик тиз кайттың?» – дип, кинәт кенә тормакчы иде, аны кысып кочаклаган кызкай җибәрмәде.

Ничек урамга йөгереп чыкканымны да сизми калдым. Башымда: “ Аның кочагында бер кыз, оныт аны, ул сиңа кирәк түгел», – дигән сүзләр кабатлана. Кочагында бер кыз! Хак булган күрәзәче!

Бүлмәдәге кызлар яшьле күзләремне күреп аңладылар булса кирәк, сорау бирүче булмады. Төне буе елап чыктым.

Иртән иртүк торып, техникумга барып, аттестатны алдым. Директор артымнан:

«Кеше ничек укырга керергә белми, бу юләр кыз кергәч укыйсы килми!» – дип, кычкырып калды.

Ярый әле Бакуга барып шиннар заводында эшләп карадым, өч елымны әрәм итеп, укып ятасы булмады, барыбер анда эшләмәс идем. «Очраклы бер хәл дә булмый», – дип юкка әйтмәгәннәр бит.

– Син дөрес аңламадың, мин исерек идем, ул кызның ничек килеп кергәнен дә хәтерләмим, – диде ул.

– Еракта бала белән калган хатыныңны да хәтерләмисеңме?

– Анысын каян беләсең? Кем әйтте?

– Моннан өч мең километр ераклыкта яшәүче кеше әйтте. Ул барын да белә. Башка минем яныма килмә!

Шулай итеп, башланмаган да сөю тәмам булды. Сөю дип әйтеп буламы икән танышып кына калган кешене? Юктыр. Мин әле сөюнең нәрсә икәнен белмим. Безнең кечкенә авылда нинди сөю булсын, анда гел мәктәп юлында идек. Артымнан йөрүче булмады. Җитмәсә, дус кызымның әнисе Фәридә апа көндә безгә нотык укыды. «Егетләр белән йөрмәгез, тәнегезгә тотынмасыннар, алар кызларны мыскыл итәләр дә ташлыйлар. Аннан ул кызларны беркем кияүгә алмый. Сак йөрегез, саф булган, горур кызларны гына яраталар. Шул вакытта гына бәхетле булырсыз. Мин үзем чибәр булмасам да, 27 яшьтә генә кияүгә чыксам да, ирләр кулы тимәгән саф кыз булып чыктым. Мине ирем өрмәгән җиргә дә утыртмый. Кызларның байлыгы – сафлыкта, онытмагыз!»

Көньякны күреп кайттым, техникумнан чыктым, хәзер нишләргә? Тормышымда кара сызык башландымы? Рим дә алдакчы булып чыкты. Җитмәсә, өйләнгән дә кеше икән әле.

Кичен сеңлем хат тотып керде. Хәсәнбаладан! Мин китү белән язган булса кирәк, бик тиз килеп җиткән. Тагын гафу үтенгән. «Тулай торакка килгәч, кызларың киткәнеңне әйттеләр. Алар хәзер миңа ачуланмыйлар, сине сагыналар. Анда укуыңны дәвам итмәсәң, пропискадан төш тә, кил Бакуга. Тулай тораклы эшләр күп бит монда, ярдәмчең дә саклаучың да, якын дустың булырмын, сүз бирәм. Башка беркайчан да миннән курыкмассың! Сездә инде кар ятадыр, суыктыр…»

Хатын русча хатасыз язган дип әйтергә була. Сүз дә юк, Баку миңа бик охшады. Тик ул шиннар заводында эшлисем килми, башка бер эшкә урнашып булса иде! Кызлар тиздән Түбән Камага кайтырлар. Берүзем генә барасым килми. Булса иде минем белән китүче! Икәү күңеллерәк булыр иде.

Кызлар кичләрен чәй өстәле эзерләп гәп саталар. Урамда пятачоклар беткән, бик тиздән, чыршы белән бизәп, Яңа елга эзерләнә башлаячаклар.

Кызларга Бакуның матурлыгын, Каспий бульварын сөйләп утыра идем, күрше бүлмәдә яшәгән Люзирә елап килеп керде.

– Нәрсә булды, нигә елыйсың? – дидек барыбыз да.

– Әй кызлар, мине Рафаил ташлады бит, бер керәшен кызы белән йөри башлады. Авылга алып кайтып, әти-әни белән дә таныштырып өлгердем, алар туйга әзерләнә. Дөньяның бер читенә беразга булса да чыгып китәр идем. Мин нишли алам… Күз алдында кочаклашып йөриләр.

Беләм аның егетен, армиядан кайтканнан бирле ул Люзирә янында иде.

– Елама, Люзирә, җир читенә түгел, көньякка китәбез, Бакуга! Тик менә юлга акча табарга кирәк.

– Мин акча табам, -диде ул, яшьле күзләрен сөртеп. – Мин 160 сумга үзем эшләгән кибеттән норка якалы кышкы пәлтә алдым, шуны сатам. Аны кызлар күптән миннән сорыйлар. Көньякта нигә кышкы пәлтә, анда бит җылы.

Нәрсә-нәрсә, тәвәкәллек миндә җитәрлек. Ике көннән без Бакуга очучы Казан-Әстерхан- Баку самолетында утыра идек. Кайчан очуыбызны күрсәтеп, Хәсәнбалага телеграмма җибәрдем.

Хәсәнбала безне аэропортта елмаеп каршы алды. «Укыгач, ышанмадым», – диде ул.

Тулай торакка кызлар янына юнәлдек. Башта коменданттан берничә көн яшәргә рөхсәт сорадым.

«Чибәркәй, син кайда югалып тордың?» – диде вахтада эшләүче тәмле телле бабаебыз.

Кызлар да бик шатланды, минем койкам буш булгач, Люзирә белән бергә йокладык.

«Әйдә, Бакуны карыйбыз хәзер, кибетләргә керәбез», – дип, Люзирәне алып чыгып киттем. Кояш, Каспийдан җылы җил исә. «Кешегә кайгы килгәндә, торган җирне алыштырырга кирәк», – дигәнне ишеткәнем бар, дөрестер ул. Люзирә Бакуга килгәч, Рафаилне сөйләмәде. Бер кибет янына туктады да:

«Кара әле, монда «маллар”дип язылган, нинди маллар саталар икән шәһәр уртасында? – дип, кибеткә кереп китте. – Мин беләм: «Сәнәи маллары» – кием кибете, «Әрзаг маллары» ашамлыклар кибете. «Күрдеңме, сыер, сарыклар саталармы?» – дидем. Икебез дә рәхәтләнеп көлдек.

Хәсәнбала сүзендә торды, паспортларны алып китте дә, ике көннән прописка ясатып, алып та килде.

«Кызлар, әйдәгез, җыеныгыз, яшисе җирегезгә алып барам!»

Кузгалып киттек. Хәсәнбала, миңа карап, көлеп куйды. Ул безне Хырдаланга алып килде.

Тулай торак бер читтәрәк тора, Сумгаит шәһәренә юл аннан ерак түгел. Биш катлы йорт янына килеп туктадык.

Җәйран

«Менә шушы тулай торак, вахтадагы хатын бүлмәгезне күрсәтер, урнашыгыз, кич килеп китермен, иртәгә эшкә урнашырга барырсыз», – дип, Хәсәнбала үзенең эшенә китте.

Вахтада, алмашынып, ике хатын эшли, берсе берсе үзен Валя-хала дип атарга кушты. «Хала» дип олы яшьтәге хатыннарны атыйлар. Яшьрәге, барлык бармакларына да алтын балдак кигән Зөләйха дигән хатын, ул дүрт баласы белән беренче катта яши икән. Икенче, өченче, дуртенче катларда ирләр яши, хатын-кызлар бишенче катта. Валя -хала бүлмәбезне күрсәтте, ул үзе дә шунда, бер бүлмәдә берүзе яши. Егетләр ягына икенче яктан керәләр. Беренче катка комендант янына төшкән идек, каршыма дүрт яшьләр чамасындагы кара бөдрә чәчле, шомырт күзле бер малай килеп басты.

– Синең исемең ничек? Мин Шайтан – Сәид.

– Менә әйтмим әле сиңа. Нигә минем исемем кирәк?

– Әйтмисеңме? Әйтмәсәң дә беләм. Син – Җәйран, аягыңа кигән туфлиең дә җәйран тоягына охшаган, күзләрең дә җәйранныкы кебек. Әле үзең куркаксыңдыр да!

– Минме куркак? Менә сиңа хәзер күрсәтәм куркакны, – дип, малайны куып киттем. Шәп чаба! Юкка гына аны «шайтан» дип атамаганнардыр.

Шайтан- Сәид кушкан «Җәйран» исеме миңа шул көнне үк ябышып калды. Аның белән уйнап йөргән малайлар да, мине күргәч, «Җәйран» дип артымнан кычкырдылар. Шул исем белән тулай торакка килеп кердем. Артымнан кычкыручы малайларга ачулануымны күргән Хәсәнбала: «Матур исем кушканнар бит, Җәйран булгач Җәйран булып кал», – диде.

– Зөләйханың улы ул, бөтенесенә дә исем кушып чыкты, мине «Елан”ди, Арифны „Шакал“ ди. Сиңа матур исем кушты», – диде Валя-хала.

Тулай торакта яшәүчеләр минем Әлфия икәнемне белмәделәр дә, Люзирә белән Хәсәнбала да «Җәйран» дип йөртә башладылар.

Бакуга килгәч, кызлар үзләренең исемнәрен алыштырганда миңа исем таба алмадылар, Сәид тиз тапты. Хырдаланда яңа исем белән яши башладым.

Кич Хәсәнбала килде. «Кызлар, шуны белегез, Хырдалан- поселок, Бакудагы кебек йөри алмассыз. Тездән түбән итәк киегез, чалбар кимәгез, чәчләрегезне таратып йөрсәгез дә, өстеннән косынка каплагыз, менә шул чакта сезгә беркем дә бәйләнмәс», д – иде ул.

Люзирә белән тугыз катлы йортның беренче катында урнашкан киемнәр кибетенә килдек.

– Кызлар- йолдызлар, ни телисез? – дип, сатучы ир килеп басты.

– Кызлар башларына нинди косынка бәйләп йөриләр? -дидем.

Сатучы елмаеп куйды.

– Сезнең кебек яшь кызлар косынка бәйли, олырак яшьтәге хатын-кыз шарф ала.

– Менә, сайлагыз, – дип, алдыбызга төрле төстә косынкалар китереп салды. Икебезнең дә чәчләр кара, мин, сыек яшел төстәге косынканы алдым, Люзирәгә ак төс охшады.

Бүлмәне тәртипкә салгач, поселокны әйләнеп йөреп кайттык та, йокларга яттык.

Иртән тулай торакта яшәүчеләргә ияреп, эшкә урнашырга киттек.

Комбинатка тар гына бетон юл бара, тимер юлны да чыгарга кирәк. «Эшкә кабул итү бүлмәсе”нә керү белән безне «Инструментальный склад» дигән җиргә җибәрделәр. Анда олы гына яшьтәге Сергей Михайлович дигән кеше склад ишекләрен ачты.

– Күптән монда эшләүче юк, барын да тәртипкә салырга кирәк булыр, кызлар, сез тәртип ясарсыз инде. Эш катлаулы түгел, складта ике тәрәзә ачыла. Берсе ДСП цехына, аннан килгән эшчеләргә, жетоннарын алып, сораган инструментларны бирәсез, бер тәрәзә үзебезнең «Инстументальный”га карый, андагы эшчеләргә табель алып барырсыз, кич эшләрен язырсыз. Телефон эшли.

Җиң сызганып, эшкә тотындык. Бөтен җирдә тузан, су ташып, идәннәрне юып, тәртип ясарга ике көн китте. Ике сменага бүленеп эшләргә карар кылдык. Чиратлап, алышынып эшләячәкбез. Бу цех башта бик зур булган диләр, хәзер биш кенә кеше калган. Танышып чыктык. Сергей Михайлович элек бу цехта начальник булган, олы яшьтәге бер агайны Владимирович диләр, Игорь Злобин армиядән кайтып эшли генә башлаган, хохол Валентин, анектод сөйләргә яратучы шаян егет Фикрет, менә бөтен коллектив.

Мин беренче сменага чыктым. Төшке ашны ашарга ашханәгә йөрибез. Әйтергә кирәк, монда пешекчеләр ризыкны тәмле пешерә. Гомүмән, көньякта тәмсез пешерүче дә юктыр.

Беркөн ашханәдән чыгып киләм, өчпочмаклы пакет белән сөт төяп килүчеләрне күрдем. Бухгалтерияга күтәрелдем дә: «Безнең цехка сөт каралмаганмы?» -дип сорадым. «Каралган, аннан килеп алучы юк», – диделәр. Моннан соң булыр, үзем ташыячакмын, кара тузан эчендә эшлиләр алар!

Сөт күтәреп алып киләм- эчүче юк. Стаканнарына салып чыгарга туры килде. Фикрет, җитмәсә көлә:

«Менә сыра салып бирсәң, эчәр идем. Мин сабыймы сөт эчәргә?»

Сөт мәсьәләсен чиштек дияргә дә була. Берничә көннән барсы да эчә башлады.

Беркөн ДСП цехы буенча китеп барам, инженер куып җитте.

– Мин -Тагиев Али, синең исемең ничек? -дип, кулымнан сумканы алып, складка кертеп куйды. – Нигә үзең ташыйсың?

– Болай да эчмиләр әле, – дидем.

– Мин сөт яратам, – диде ул. – Үземә эйт, эчмәсәләр.

Тагиев Али быел гына институт бетереп килгән, Бакудан эшкә килә, әти-әнисе белән яши. Кайбер көнне минем янга кереп утыра, сөт тә эчеп китә. Тыныч холыклы, пошмас кеше. Андыйлар турында, гадәттә: ” Артына китереп типсәң, кем типте дип эйләнеп карамас», -дип сөйлиләр. Кайбер көннәрне хохол Валентинның хатыны, ашарга пешереп алып килеп, барыбызны да сыйлый. Гомумән, коллектив яхшы. Безне бик яхшы кабул иттеләр.

Эшкә дә,, тулай торакта яшәүчеләргә дә ияләшеп барабыз. Хәсәнбала һәркөн диярлек килеп, хәлләрне белешеп китә. Ял көннәрендә өчебез утырып чыгып китәбез, бөтен тирә- якны күрсәтеп алып кайта. Җирәнбатан күле ягына еш алып бара, анда тауга бераз күтәрелсәң, Хырдалан уч төбендә кебек күренә.

Икенче сменада эшләгәндә, Хәсәнбала килеп мине контора кырында көтеп тора да, тулай торакка кереп киткәнче басып карап тора. Машинасына үзем генә утырмыйм дисәм дә, аңардан хәзер курыкмый башладым, сүз бирде бит, хәзер теге чәйханә хәлләрен искә дә төшерәсе килми. Шулай ук безне кисәтеп куйды: таныш түгел ир-ат белән сөйләшмәскә, беркемнең дә машинасына утырмаска. Каядыр барасыбыз килсэ, аңа әйтеп китәргә, ул безнең кайда йөргәнне белеп торсын, билгеле бу башта гына.

– Кайсыгыз артыннан йөри Хәсәнбала? -дип сорап куйды беркөн Валя-хала. -Сез гел өчәү йөрисез.

– Ул безнең дустыбыз.

– Менә дөрес түгел, -дип эләктереп алды, шунда утыручы Зөләйха. – Егет белән кыз арасында дуслык булмый, анда мәхәббәт кенә булуы мөмкин. Ишетмисезме, минем Шайтан Сәид Хәсәнбала килсә кемгә: «Җәйран, аска төш, Хәсәнбала килде!» – дип кычкыра? Ул белә, аны алдамассыз!

Яңа ел да үтеп китте. Монда кыш та, кар да юк. Кибет тәрзәләренә чыршы, кыш бабай рәсемнәрен төшереп куялар, шуннан гына Яңа ел килгәнен беләп була, ә менә 23нче февральне бәйрәм итәләр.

Ял көнне Люзирә белән, Бакуга барып, Каспий бульварында йөреп кайтмакчы идек, Хәсәнбала килеп туктады.

«Нигә Бакуга барырга? Монда Сумгаит ягыннан диңгезгә туры юл бар, әйдәгез шул якка», – дигәч, шунда барырга карар кылдык. Соңгы вакытта Хәсәнбала Нахичеваньнан килгән, бездән аста гына яшәуче ике егет: Низами һәм Ариф белән дуслашып китте. Алар да безгә иярде.

Кибеттән кереп ашамлыклар алдык та, диңгезгә киттек. Диңгез ярында бер кеше дә күренми, бер биегерәк җирдә костер ягып җибәрдек, чәй кайнаттык. Бервакыт диңгез ягына карасак, диңгездә йөзеп килүче хайван башларын күрдек.

– Диңгез этләре ул, – диде Хәсәнбала.

– Нинди этләр? Диңгездә этләр буламы?

– Русча» тюлень» була. Халык аларны «диңгез этләре» дип йөртә. Алар кешеләрдән курыкмый, кырыйга чаклы чыгалар.

Чынлап та, башта бер-ике генә баш күренгән иде, аннан болар күбәйделәр.

– Бу этләр Каспий диңгезендә генә, башка җирдә юк. Кыш алар диңгезнең төньяк өлешенә китәләр, язда, көньякка күчәләр. Элек аларны күпләп аулаганнар, тиресе, мае өчен. Хәзер тотарга ярамый, зур штраф салалар. Алар 50 елга кадәр яшиләр. Минем якыннан күргәнем бар, алар бик матур.

– Нәрсә ашап яшиләр?

– Нәрсә булсын, вак балык белән тукланалар. Күп вакытларын утрауда үткәрәләр.

– Каспийда утраулар бармы?

– Булмыйча, илледән дә ким түгел. Каспий бит зур диңгез, аның озынлыгы 1200 километр. Ул ябык диңгез, аның суы бер кими, бер күтәрелә, сәбәбен галимнәр дә белми.

Хәсәнбала шундый кызык итеп сөйләде, Люзирә белән диңгез ягына киттек.

«Әйдә, якыннан диңгез этләрен карыйбыз, Каспий белән дә исәнләшеп чыгабыз», – диде Люзирә. Эчке күлмәкләрне салмый гына суга кереп киттек. Су кырыйда сай, җылы.

– Без үзебездә күлне аркылы-буй йөзүчеләр, әйдә, мине куып җит, – дип, йөзеп киттем. Кергәндә су тыныч иде, этләргә таба йөзәм, якыннан күрәсе килә! Хәсәнбала кешеләргә зыяны юк диде.

Кинәт кенә дулкын башланды, ул көчәйгәннән- көчәя генә.

«Җәйран, борыл!»

Ярдагылар барысы да кычкыра башладылар.

Бик тырышып ярга йөзсәм дә, дулкын баштан каплап китә. «Беттем, әҗәлем шушы суда икән». Баштан шундый уй йөгереп үтте. Люзирәнең тавышы да ишетелми, дулкын мине уң якка өстери, үз юлы белән алып китте. Суны йотмаска тырышып, күзләремне йомып чалкан яттым. Чү …диңгез тынычланды кебек.

Ярдан ерак идем, шулай да Хәсәнбаланың машинасын кабызып, минем якка табан килгәнен күрдем. Артыннан Низами белән Ариф йөгерә.

«Мин сиңа каршы киләм, чалкан йөз!» Люзирә тавышы. Дускаем, мин болай да су өстенә яттым инде, йөзәргә хәлем юк.

Люзирә кулыма килеп кагылды. Богазына кадәр суга кереп баскан егетләр, мине эләктереп алдылар.

«Кос, бармагыңны авызыңа тыгып кос», – диде Хәсәнбала. Дер-дер калтырый башладым. Җылы киемнәрен салып, мине төреп куйдылар.

Тиз генә җыенып кайтып киттек. Машинаны туктатып, коса башладым. Бер дә су йотмаган кебек идем, каян чыга бу су?

Диңгез кырында торып, егетләр йөзә белми икән. «Минем беркайчан да суга кергәнем булмады», – диде Хәсәнбала акланган кебек.

Никадәр фаҗигә кичергәнемне төнлә генә аңладым. Су, тирә якта су, диңгез этләре… Саташып, кычкырып җибәрдем, бөтен тәнем калтырый, температура күтәрелгән. Каспий белән шулай таныштык. Курыкмыйча суга кергәнгәме, миңа диңгез мәрхәмәтле булды, рәхмәт аңа!

Беренче сменада эшлим, складта кәгазьләр актарып утырам, берәү ишек какты. Ачсам, кара күзлек кигән, кыйммәтле киемдә, күн папка тоткан бер кеше басып тора.

«Мин – Кязимов Интигам, бу цехка начальник булып килдем, минем кабинетым кайда?» – дип эчкә үтте.

«Монда ике өстәл генә, телефонлысын алыгыз», – дидем. Җавап охшамады булса кирәк, борылып чыгып китте.

Икенче көнне, фанералар алып килеп, бер почмакта иркенрәк җир табып, үзенә кабинет төзетте. Килә дә шунда кереп югала, берничә тапкыр мине чәй эчәргә чакырды, кермәдем. Цех аркылы керә, беркем белән исәнләшми. Һәрчак турысын күзгә бәреп әйтә торган Фикрет: «Бу нинди кеше белән исәнләшә белмәгән бөек зат?» – диде.

«Яңа начальник», – дигәч, бер-беренә карашып алдылар.

Гадәттәгечә, төшке ашны ашап, Тагиев Али белән сөтләр алып килдек. Кязимов безне күреп алды да, кабинетына кереп китте.

– Бу нишләп йөри? Нигә аны кертәсең? – диде ул, Тагиев чыгып киткәч.

– Ул миңа ярдәм итә.

Ашханәдә Тагиевны күргәч, сорадым:

– Кязимов Интигам дигән кешене белмисеңме?

– — Кем, кем, Кязимов дисеңме? Каян килеп чыкты ул? Бик яхшы беләм, дөньяда аңардан да саран кеше юк. Бер группада укыдык, түрә кызына өйләнде дә, йөрде аннан типтереп.

– Безгә начальник булып килде.

– Бер бәлә буласын көт тә тор, әшәке кеше ул, янына якын барма.

Кязимов эштә сирәк күренә башлады, аңа игътибар итмичә үз эшемне эшли бирәм. Минем аңарда ни эшем бар? Склад ачкычлары өчебездә генә. Мондагы тимер- томыр кемгә кирәк?

Тагиев Али юкка «сак булыгыз» дип әйтмәгән икән. Кязимов берничә көн үзе янына чәй эчәргә чакырып йөрде дә, безнең кайсы яктан килгәнебезне сораша башлады. «Монда бер туганыгыз да булмагач, нигә сез ерактан Хырдаланга килдегез?» – диде ул беркөнне. Ял көннәрендә ачыктан- ачык очрашырга чакыра башлады. Май күргән песи кебек, кысык күзләрен майландырып каравына ачу килә.

Эш бетеп килә иде, ачкыч белән йозакларны өстәл өстенә куйдым. Кабинетыннан Кязимов килеп чыкты. Өстәлгә бер кечкенә коробка куйды.

– Франциядән кайткан духи, сиңа бүләк алып килдем. Беразга тоткарлан әле, – диде ул, кулымнан тотмакчы булып. Коробканы алдым да, идәнгә аттым.

– Үзеңне кемгә саныйсың, каты кабыклы чикләвекме? Мин бик тиздән генеральный директор булачакмын, әле янымда йөгереп йөрерсез!

– Чыгып китегез, күземә күренмәгез! – дип, кычкырып җибәрдем.

– Мин китәм, ә менә син утыр!

Кязимов өстәлдә яткан йозак белән ачкычларны алды да, чыгып тыштан йозакны элде.

Миңа иртәнгә чаклы бикләнеп утырыргамы? Нишләргә?

Кязимовның кабинеты ягына килдем. Ишеге бикле, телефон анда. Тулай торакка шалтыратырга кирәк.

Чүкеч белән Кязимов кабинетының ишеген күпме төйсәм дә, ишек ачылмады. Балта алып ишекне каера башладым. Тирләп чыктым.

Төнге сәгать икедә, кабинетның ишеген бөтенләй җимереп, телефоннан тулай торакка шалтыраттым.

Валя -хала трубканы алды.

– Җәйран, синме? Монда бары да сине эзлиләр. Хәсәнбала егетләр белән Баку юлыннан эзләргә киттеләр.

– Валя-хала, Люзирәне телефонга чакырыгыз әле.

Озак үтми, Люзирә белән Низами килеп, ишекне ачып чыгардылар.

– Болай булгач, Кязимов янында эшләп булмаячак, – диде Люзирә. – Башка җирдән эш эзли башларга кирәк.

Хәсәнбалага сөйләмәскә булдык. Кызу Хәсән барып Кязимовны имгәтеп кайтуы мөмкин.

Беренче сменага Люзирә китте. Кязимов көне буе ишек алыштырып яткан.

Кязимов башка бәйләнмәде. Эшкә килсә, маңгай астыннан сөзеп карый да, почмагына кереп югала.

Беркөн эш бетеп, ишекләргә йозак элеп ята идем, йөгерә- йөгерә Тагиевның килгәнен күреп алдым.

– Җәйран, бикләми тор! – диде ул. – Безнең цехка «Дружба» дигән пычкы китерделәр, ул бик кыйммәтле әйбер, аның өчен мин җаваплы, синең складта калдырыйк әле. Начальник кабинетында калдырып булмый, Аллаһ сакласын, югалыр дип куркам. Иртән алырмын.,

– Куй шунда, урын җитәрлек бит.

Тагиев пычкысын, эш беткәч китереп куя да, иртән алып чыгып китә торган булды.

ДСП цехының начальнигы Тофик Ниязович Аскеров та кереп пычкының кайсы җиргә куелганын тикшереп чыгып китте. Кутәренке кулбашлы, кыска бөдрә чәчле, күзенең агы зәңгәрләнеп торган бу кешедән бераз курка идем. Гел цехта, кулларын болгый болгый кемне булса да сүгә иде ул.

– Бик кирәкле әйбер бу, берничә ел көттек, кара, Җәйран, саклагыз, күз карасы кебек саклагыз. Үземнең кабинетта урын әзерлим, бик тиздән алырбыз, – диде чыгып киткәндә елмаерга тырышып.

– Аскеров нишләп йөри? -диде, өенә җыенып яткан Фикрет.

– Пычкыны тикшерергә кергән. Бу агайга ничә яшь, Фикрет?

– Үзең ничек уйлыйсың?

– Кырык биш, бәлки илле.

Фикрет сызгырып җибәрде.

– Былтыр аның егерме сигез яшен уткәрделәр. Яшь әле ул. Шулай олы күренә генә. Мин элекке аның цехында эшләдем.

– Усалдыр ул әйме. Шулай күренә.

– Юк, дустым, ялгышасың. Бик яхшы начальник ул. Берәрсен ачуланганда өстәлгә сугып алса да, шундук торып басып кочаклап та ала ул. Яшьтән шушы цехта эшләде. Эшләде дә укыды да. Иң авыр цех ул. Хезмәт хакы да анда әйбәт, шуңа күрә аннан эштән китүче юк. Аскеров, һәрбер эшченең хәленә керә. Шуңа аны хөрмәт итәләр.

Төшке аш беткәч кенә эшкә килә торган Кязимов, беркөнне соңга кадәр утырды. Тагиев пычкысын калдырып чыгып киткәч, пычкыны әйләндереп-әйләндереп карады.

«Дефицитный товар, аны табып булмый», – диде ул, үзалдына сөйләнеп.

Икенче атнаны Люзирә – беренче, мин икенче сменада эшләргә тиеш, дүшәмбе көн, озаграк йоклыйм дип ята идем, Шайтан-Сәид ишеккә тибә: ” Җәйран, аска төш, телефонга чакыралар!»

Телефонда Люзирәнең елаган тавышы, складка килергә куша.

Мин барып җиткәндә склад тулы халык иде. ДСП цехы начальнигы Тофик Аскеров, Кязимов, безнең цех эшчеләре. Тагиевның йөзләре агарган, сөйләшмәс хәлдә.

«Җәйран, әйттем бит: „Башкаларны складка кертмә“, – дип. Кара, пычкы югалган, мин моңа җаваплы түгел, эзләгез каракны» – дип, Кязимов кабинетына кереп китте.

Бу хәбәр яшен тизлегендә бөтен комбинатка таралды. Мине генеральный директорга чакырдылар, аны әле бер дә күргәнем юк иде. Ишек ачык булгач, шакымыйча гына кердем. Мебель җыю комбинатының директор кабинетын башкачарак күз алдына китергән идем. Ул гадилеге белән мине шаккаттырды. Керү белән ишек янында ук тукталдым. Өстәл башында кечкенә буйлы, соры пиджак кигән бер бабай утыра. Әйе, бабай, бу яшьтә дә кешеләр эшли микән? Стена буеннан иң гади урындыклар тезелгән, үзе дә шундый бер урындыкта утыра. Бер як стенада – Ленин портреты, каршы якта – Брежнев. Тәрәзәдә пәрдә юк. Мине күргәч, тәмәкесен сүндерде дә, күзен дә алмыйча бераз миңа карап торды.

«Кем? Кайсы цехтан? Кайда яшисең?» – дип сорады.

Кыскача гына аңлаттым кебек.

– Ерактан килгәнсез, беләм Казанны, анда күп тапкыр булдым, фронтташ дустым яши анда, разведчиклар идек. Синең дә әтиең сугышта булгандыр бит?

– Әйе, ул икенче Украина фронтында булган, Румыниядә яраланып, сугыш беткәч кенә кайткан.

– Тулай торакта яшим дисең. Көнкүреш кирәк яраклары бармы? Берәр таләп юкмы? Күптән барганым юк анда, вакыт җитми.

Нигәдер, Тагиевның югалган пычкысы турында сүз юк.

– Миңа Сергей Михайловичны чакыр әле, хәзер анда барасыңмы?

– Әйе.

Директор пычкы турында сорамады да. Нигә чакырган соң ул мине?

Цехка арткы ишектән кердем. Мине күргәч, эшләрен туктатып, барысы да өстәл кырына җыелдылар.

– Ничек? Генерал нәрсә диде? Кемнән шикләнәләр? – диде Фикрет.

– Үзем дә аптырадым, бер сорау да бирмәде. Бик гади кеше икән директор.

«Ооо, андый кеше сирәктер ул, цехка килсә, һәркем белән кул биреп күрешә. Безнең Сергей Михайлович белән комбинатны бергә ачучы. Җәйран, монда тикшереп тә торасы юк. Склад ачкычлары өч кешедә, синдә, Люзирәдә, Кязимовта. Безнең цех кырыйда, капка һәрчак ачык. Бетон белән әйләндереп алынган стенада зур тишек. Аны ямап кына куялар, тагын ачалар, чөнки, теге тау башындагы поселоктан эшкә йөрүчеләр, турыдан, бары да шул тишектән йөриләр. Пычкыны да шуннан алып чыкканнар, анда юл. Шимбә, я базар көн булган бу хәл. Ярый, күп бирмәсләр, сохари киптер, яныңа килеп йөрербез…»