Император тыныш. Қазақтар мен қытайлар»

Көшпенділер Аспан асты елінің қалаларына қалай басып кірді?

Көшпенділер неге көшпендіше ойлап, соңында неге жеңіліске ұшырады?

Желіде «КСРО отарлаушы болды ма, жоқ па?» деген тақырыпта пікірталастар өте көп. Ютуб арналары осы бір сарсаңға салынған диалогтардан тұрады: «болды — болмады», «болды — болмады». Қалалықтар мен орыстілділер әлі де «отар болдық» деп ашық айтуға қымсынады. Ал ауылдан шыққандар (провинциалдар) мұны айтудан еш шімірікпейді.

Бірақ «отар болдық ба, жоқ па?» деген сұрақ — бүгінгінің негізгі тақырыбына айналғандай. Батыс үшін біз — «жақсы жабайылармыз». Оларға біздің бұрынғы отар болғанымыз туралы әңгімелер ұнайды. Бірақ біздің шешендерге отаршылдықтан гөрі, бүгінгі **коррупция** туралы айтқан әлдеқайда тиімді болар еді. Мысалы, біз неге долларды соншалықты қадірлейміз? Халық өз ақшасына мүлдем сенбейді. «Жабайы» элиталарымыз да жиған-тергенін Лондонда сақтайды емес пе?

Жақында бір спикер мен түрколог-филологтың осы «отар болдық ба?» деген тақырыптағы сұхбатын көрдім. Сонда ойладым: «Неліктен Тәуелсіздік алған соң „ел қатарына қосылған“ осы бұрынғы ауыл балалары үнемі бір әуенді айта береді?». Қазіргі шешендердің қайсысын алсаңыз да — олар ауыл интеллигенциясының балалары немесе бірінші буын қалалықтар. Олар не істеп жүр? Мүмкін, кезінде қалаға келіп, жоғары білім ала алмаған сауыншы немесе механик ата-анасы үшін кек алып жүрген шығар?

Бұл — аутсайдер болғаның үшін кек алу ма? Жақсы, кек алдыңыздар делік. Бірақ бүгін сіздер «ат үстіндесіздер» ғой. Бүгін мақтанатын нелеріңіз бар? Неге біз алға жылжымаймыз? Мүмкін, біздің эфирде «көшпенді мен сарттың» ескі реваншынан басқа ештеңе жоқ болғандықтан шығар? (Түсінемін, Батыс кураторлары мұндай тақырыпсыз грант бермейді).

— —

Ғасырлар бойы көшпенділер жер шұқылап жатқан сарттарды менсінбеді. Бүгінгі «сартизм» басқа кейіпте. Бүгінгі сарттар — қала тұрғындары. Шартты көшпенділер қалаға келіп, сарттарды тағы да менсінбей отыр. «Отар болдық па?» дегеннен басқа айтар әндері жоқ.

21-ғасырда «номадизм» рефлексиясынан, яғни ментальді көшпенділіктен қалай құтылуға болады?

Бұл үшін Қытайдың көпғасырлық тәжірибесіне үңілейік. Қытайлар ешқашан көшпеген. Бірақ олардың теріскейдегі «жабайыларға» деген ғасырлық жиіркеніші болды. Көшпенділер ханьдықтардың жер шұқылап, тыныш отыруына еш мүмкіндік бермеді. Оларға қарсы Қытай қорғанын тұрғызды.

Бірақ көшпенділер (ғұндар, табғаштар, түркілер, қидандар, моңғолдар, жоңғарлар, маньчжурлар) қалаға келіп… **қытайланып (окитаивались) ** кете берді. Қытайлардың істегенінің бәрін қабылдады. Киімдерін киді, шаш үлгілерін өзгертті, балалары қытайша сөйлей бастады. Лев Гумилев жазғандай, жаулап алушы көшпенділер уақыт өте келе қытайлардың мәдениетін, дәстүрін және менталитетін қабылдаған.

Мәселен, 5-ғасырдың соңында табғаштар өз салттарын ұмытып, қытайша өмір сүре бастады. Бұл процесті император Тоба-Хун ІІ тездетті: 495 жылы ол туған тілге, киімге, шаш үлгісіне тыйым салды. Табғаш есімдері қытайшаға ауыстырылды. Барлық көшпенділер ерекшеліксіз қытайланып кетті.

Неліктен көшпенділерде «сарт» мәдениетіне қарсы иммунитет жоқ? Мүмкін мәселе мәдениеттің өзінде шығар? Мүмкін, мәдениет — бірінші буын қалалықтардың құрғақ сөзінен әлдеқайда қуатты шығар? Егер көшпенділер бәрібір отарлық мәдениеттің жолымен жүріп, өздері жек көрген қытайлар мен сарттарға айналатын болса, не істеу керек?

Кезінде вестготтар (прото-немістер) Римді басып алды, сосын қайтадан өздерінің неміс батпақтары мен ормандарына кетті. Бірақ кейін өздерінің неміс жерлерін **«Қасиетті Рим империясы»** деп атады (Түсіндіңіздер ме? Олар метрополияның атын жамылды. Олар римдіктерге еліктей бастады).

Неліктен бұл қызық? Өйткені «отар болдық па?» деген тақырыптар орыс тілінде жақсы өтеді. Қазақ тілінде бұл әңгіме — сарттардың сарттық ортада басқа сарттарды талқылауы сияқты көрінер еді. Демек, сартты менсінбеу үшін қайтадан көшу керек. Ал бүгін кім көшкісі келеді? Ондай ақымақты тауып көріңізші.

1-ғасырда римдіктер Британияға келгенде, бриттер рулық жүйемен өмір сүруін қойды. Олардың арасындағы шексіз рулық соғыс тоқтады. Бірақ римдіктер кеткенде, бриттерде қайтадан рулық тәкаппарлық оянды — олар өз рулары мен диалектілерін еске түсіріп, бір-бірін қайтадан қыра бастады. Ешкім жеңе алмады.

Жеңіске жету үшін рулық-тайпалық мәдениет емес, мүлдем басқа мәдениет керек. (Естіп тұрсыз ба! Рулық-тайпалық мәдениет емес!).

Сол кезде бриттер құрлықтан англдарды, сакстарды және юттарды көмекке шақырды. Англдар мен сакстар да — тайпалар. Бірақ олар келген соң кельттердің (көшпенділердің сыңары) күні не болғанын айтудың қажеті де жоқ шығар — олардан бүгінде Ирландия мен Уэльс сияқты кішкене ғана жұрнақ қалды.

— —

Көшпенділердің күші. Көшпенділердің әлсіздігі

Көшпенділер мынаны түсінбейді: олар әлсіздердің қаласын басып алады, бірақ содан кейін өздері әлсірейді.

Қай мағынада әлсірейді?

Дене бітімі жағынан емес. Денсаулықтарында мін жоқ.

Олар бойларында басқа, «мәдени» ойлардың пайда болғанын байқайды.

Ал егер көшпендіде «мәдени» ойлар пайда болса, ол енді көшпенді емес (жоқ, ол әлі де көшпенділік рефлексиясы бар сол баяғы адам, егер оны қайтадан далаға жіберсе, ол бәрін қайта бастайды). Көшпендінің ең үлкен таңданысы — қалада туған балаларының одан алыстай бастауы. Оларда «мәдени» ойлар тіпті көп. Бұл әлсіздіктің белгісі емес пе? Ежелгі жауынгерлік айбынның мұрагері қалада не істеп жүр?

Бұл жерде біз көшпенділерді қалаларға, көршілерге және сауда керуендеріне шабуыл жасауға мәжбүр ететін себептерге келеміз. Егер мұқтаждық болмаса, бұл шабуылдар да болмас еді. Бірақ далада «жұт» болатын. Осы кезде көшпенділер жауынгерге айналып, шабуыл жасайтын (Әтілді алайық. Ол еріккеннен Батыс пен Римге аттанды ма? Немесе римдіктерден жер сұраған остготтарды алайық. Мен тек маңызды оқиғаларды мысалға келтіріп отырмын).

Ал қалаға келгенде олар өзгереді. Жаңа ойлары бар көшпенділерден мемлекеттер құрыла бастайды. Көшпендінің азаматқа айналуын құптай білу керек.

Көптеген тарихшылар мен мещандар «Темірлан Еділ мен Сырдария бойындағы моңғол қалаларын ақша үшін қиратты» деп ойлайды (мещандардың миында тек ақша мен пайда ғана). Темірлан Тоқтамыстың ордаларына оның «жаңа ойлары» болмағандықтан шабуыл жасады. Ол — сарттарды жек көретін сол баяғы барлас көшпендісі еді. Ол тіпті өзін «хан» деп атай алмады, өйткені дала кодексін қатаң сақтады, «көшпенділік комплексі» болды. Ол өзін хан деп атау үшін қалада біраз тұрып, мәдени тұрғыдан «әлсіреуі» керек еді.

Қазіргі шенеуніктер де сондай. Олар үшін мемлекет — бұл өз малы, жылқысы мен қойы үшін «жайылым». Іс жүзінде ешқандай мал да, қой да жоқ, тек ішіндегі қалдық көшпенділік рефлексия ғана бар. Осы рефлексияның өзі коррупцияға жетіп артылады. Бірақ олар қаладан қашпайды, керісінше, бүкіл туыстарын қалаға жинайды. Бұл шенеуніктерде жаңа ойлар бар ма? Иә, көп. Бірақ олар ескі рефлексиядан құтыла алмай жүр. Олардың балалары келесі деңгейге өте ала ма? Мәселе осында.

Қалада жаңа қалалықтардың жаңа ойлары пайда болады — Темірландар үшін қаланың қауіптілігі де осында. Мемлекет нығая түседі. Шынайы Темірлан мұны білмесе де, сезінді: Тоқтамысты әлсірету керек.

Иә, мемлекет шенеуніктермен мықты.

Бұны алғаш рет осыдан 2000 жыл бұрын Қытайдың «легистері» (Цинь империясы) айтқан (Қазіргі Қытайдың күші осында!). Ол кезде Қытайда әскери аристократия мүлдем болмаған, бірінші орынға философтар шыққан еді. Жаңа ойларды философтардан басқа кім жасайды? Жай ой емес, **стратегиялық ойларды**.

Осы легистер «мемлекеттен маңызды, империядан артық ештеңе жоқ» деді. Өйткені мемлекетте дұрыс ойлар көп болады, қалаларда мәдениет қалыптасады. Мәдениет бәрібір өз дегенін істейді. Сондықтан кез келген «жабайы» адам мәдениетті бола бастайды. Кімде-кім өз бабаларын асыра дәріптесе, ол — өзін жоғары көрсеткісі келгені. Әр отбасының өз бабасы, әр рудың өз батыры бар. Бірақ империяны, мемлекетті қорғаған батырларды дәріптеу керек — сонда ғана мемлекет тұрақты болады.