У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Korotyński W. Gabryela księżna Puzynina // Tygodnik Ilustrowany. 1869. T. IV. №92. S. 161—162.

2

Berkan-Jabłońska Maria. Arystokratka i biedermeier: rzecz o Gabrieli z Güntherów Puzyninie (1815—1869), 2015. — 448 s.

3

Гл: Кісялёў Генадзь. Смак беларушчыны. Мінск, 2013. С. 331—334.

4

Гл. напрыклад пераклады Ірыны Багдановіч у часопісах «Наша Вера» і «Маладосць» і зборнік паэзіі, літаратуразнаўчыя артыкулы Ірыны Бурдзялёвай і Ірыны Багдановіч.

5

Cz. J. [Часлаў Янкоўскі]. Jaszcze o dawnych czasach // Słowo. 1928. №146.

6

Цыт па: Кісялёў Генадзь. Смак беларушчыны. С. 334.

7

Там жа. С. 335.

8

Там жа. С. 338.

9

Мураўёў Міхаіл. Нататкі пра кіраванне Паўночна-Заходнім краем і пра задушэнне ў ім бунту. Мінск, 2016. С. 107.

10

Цыт па: Кісялёў Генадзь. Смак беларушчыны. С. 339.

11

Там жа. С. 338—339, 328.

12

Гл: Gabrjela z Guntherów Puzynina. W Wilnie i w dworach litewskich: pamiętnik z lat 1815—1843. Wilno, 1928. S. 55. «Z odjazdem ślicznej Kostusi…» S. 220. «Towarzyszyły jej koleją dziatki. to synkowie — Kostuś i Oleś…» S. 299. «„Ja Kostuś. ja Staś“. że nie było czasu no łzy…».

13

Амністыя для ліцвінаў была аб'яўлена Аляксандрам І у Вільні 12 снежня 1812 г. насупраць меркаванняў генералаў, у тым ліку і Кутузава.

14

Яна Грудзінкая (1791—1831), славілася сваімі харэаграфічнымі здольнасцямі. Потым, яна стала марганатычнай жонкай в. князя Канстанціна княгіняй Ловіч.

15

Станіслаў гр. Касакоўскі (1795 г. н.), потым тайны радца стану. Сын Юзафа, лоўчага ВКЛ і Людвікі Патоцкай, дачкі Шчэнснага Патоцкага.

16

Пра яе гл: Лаўрэш Леанід. Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. №15 (1530), 14 красавіка 2021; Лаўрэш Леанід. Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. №10. Ліда. 2022. С. 478—490. — Л. Л.

17

Княгіня Алена Радзівіл, народжаная Пшаздзецкая (1753—1821) — статс-дама, жонка віленскага ваяводы Міхала Гераніма Радзівіла. Дачка Антонія Тадэвуша Пшаздзецкага (1718—1772) і Кацярыны Агінскай. Пасля смерці маці, яе выхоўвала цётка Аляксандра з Чартарыскіх, жонка гетмана Міхала Казіміра Агінскага. Атрымала добрую адукацыю, ведала чатыры мовы, добра спявала, грала на фартэпіяна і аргане.

18

Арміда — гераіня паэмы Тарквата Таса «Вызвалены Іерусалім». — Л. Л. Алена з Пшаздзецкіх 26 красавіка 1771 г. ўзяла шлюб з Міхаілам Геранімам Радзівілам (1744—1831). Пасля вяселля жыла з мужам у Чарнаўчыцах, а потым у Нябараве і ў палацы Радзівілаў у Варшаве. Вылучалася прыгажосцю і адукаванасцю, захаплялася літаратурай і мастацтвам. Жвавая і дасціпная, мела вялікі поспех у вышэйшым свеце, у тым ліку і ў караля Станіслава Панятоўскага, з якім мела сувязь. Яе вольныя паводзіны, грэбаванне грамадскай прыстойнасцю шакавалі нават Кацярыну II. У якасці інтымнай сяброўкі рускага пасла ў Варшаве графа А. М. Штакельберга садзейнічала паспяховаму развіццю палітычнай кар'еры мужа. Пры каранацыі Паўла I стала статс-дамай. Шмат падарожнічала, мела цікавасць да калекцыянавання, сабрала ў палацы ў Нябараве цудоўную калекцыю карцін, старажытных манет і медалёў, парцаляны і срэбра. Стварыла вялізную бібліятэку, якая змяшчала тысячы каштоўных кніг, гравюр і карт. У палацы бывалі Фрыдрых Вільгельм II, Аляксандр I, многія вядомыя мастакі і паэты. Алена Радзівіл трымалася моды, брала прыклад са сваёй сяброўкі Ізабелы Чартарыйскай, уладальніцы маёнтка ў Пулавах, і стварыла свой англійскі парк. Недалёка ад Нябарава з дапамогай архітэктараў яна разбіла рамантычны палацавы парк пад назвай «Аркадыя», якому прысвяціла каля 40 гадоў жыцця. Парк стаў яе радасцю і гонарам. Быў вытрыманы ў англійскім стылі, яго садовыя павільёны ўпрыгожвалі творы мастацтва — пераважна антычнага, старажытнагрэцкага і рымскага. — Л. Л.

19

Якуб дэ Ліль (1738—1813), слынны французскі паэт і перакладчык, яго самы вядомы твор — «Сады». — Л. Л.

20

Пшаздзецкія герба Рох мелі прыдомак Пярхала, род пачынаецца з Мрачаслава Пярхалы Пшаздзецкага з Мазоўша. Гл. Урускага.

21

Гюнтэры ўласнага герба паходзілі з Ніжняга Рэйну. Гл. Урускага.

22

Першасная назва маёнтка Дубраўляны, ад слова «дуб». — гл. Кісялёў Генадзь. Смак беларушчыны. Мінск, 2013. С. 331.

23

Граф Ігнат Тызенгаўз (1750—1822), палкоўнік і шэф літоўскай гвардыі, за службу Вялікаму Княству Літоўскаму быў узнагароджаны ордэнамі Белага Арла і св. Станіслава. Падчас Напалеонаўскай кампаніі атрымаў Залаты Крыж Ганаровага Легіёна. Ва ўладанні графа Ігната, апроч Жалудка і Паставаў з навакольнымі вёскамі і фальваркамі, былі дзясяткі тысяч гектараў зямлі і населеныя пункты з тысячамі сялян у розных паветах. Быў жанаты з Мар'янай Марыяй Пшаздзецкай, меў дачок Александрыну і Зоф'ю і двух сыноў — Рудольфа (1783—1830) і Канстанціна. Граф Канстанцін Тызенгаўз нарадзіўся 3 чэрвеня 1786 г. у радавым маёнтку ў мястэчку Жалудок. Верагодна, у 1804 г. паступіў у Віленскі ўніверсітэт. Любімым выкладчыкам у маладога Тызенгаўза быў знакаміты батанік Станіслаў Баніфацы Юндзіл. Другім вядомым настаўнікам Канстанціна быў выдатны мастак Ян Рустэм, які ў гэты час працаваў ад'юнктам на кафедры малярства. У 1812 г. 19-ы пяхотны полк, які фармаваўся ў Расіёнах, узначаліў 26-гадовы палкоўнік граф Канстанцін Тызенгаўз. Яго брат граф Рудольф Тызенгаўз на свае грошы сфармаваў конна-артылерыйскую роту. Канстанцін Тызенгаўз разам са сваім палком мужна змагаўся пад Вільняй, Кёнігсбергам, браў удзел у знакамітай абароне цвердзі Модлін, а потым і ў бітвах у Германіі. У 1813 г. быў узнагароджаны Крыжам Ганаровага Легіёна. Вайна для яго скончылася вясною 1814 г. Канстанцін Тызенгаўз спачатку застаўся ў гарадку Клермон, а пасля ўказу аб амністыі Аляксандра І ад 30 жнiўня 1814 г. вярнуўся ў Паставы. У 1815 г. Ігнат Тызенгаўз падзяліў большую частку сваіх уладанняў паміж сынамі. Старэйшы Рудольф атрымаў Жалудок і бліжэйшыя да яго землі, а Канстанцін — графства Паставы з навакольнымі фальваркамі. Менавіта пры Канстанціне быў дабудаваны Пастаўскі палац Тызенгаўзаў. Паўстанцам 1831 г. ён дапамагаў матэрыяльнымі сродкамі і супрацоўнічаў з Дзісненскім Урадавым камітэтам. Асноўным заняткам Канстанціна Тызенгаўза сталася заалогія, найперш — арніталогія. Ён з'яўляецца бацькам беларускай арніталогіі. — Л. Л.

24

Гл: Лаўрэш Леанід. Графіня Сафія Шуазёль-Гуф'е // Лідскі Летапісец. 2020. №4 (92). С.18—19; Лаўрэш Леанід. Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. №10. Ліда. 2022. С. 478—490. — Л. Л.

25

Вікторыя Шуазель з Патоцкіх (1780—1827), дачка Шчэнснага і Юзэфы з Мнішкаў, жонка Актавіяна (Антонія Людвігавіча) графа дэ Шуазель-Гуф'е (1773—1840), пэра Францыі, афіцэра рускай гвардыі, шамбеляна рускага двара, уладальніка маёнтка Плацелі, сына былога французскага амбасадара ў Канстанцінопалі. Вікторыя развялася з Шуазелем і пабралася шлюбам з губернатарам Бесарабіі Бахмеццевым. — Л. Л.

26

Мары дэ Рабютэн-Шанталь, маркіза дэ Севінне (фр. Marie de Rabutin-Chantal, marquise de Sеvignе; 1626—1696) — французская пісьменніца, аўтарка «Лістоў» — самага знакамітага эпісталярыя ў гісторыі французскай літаратуры. — Л. Л.

27

Марыконі. Сям'я італьянскага паходжання, з XVIIст., пасяліўся у Літве.

28

«Апошні з дому Секержынскіх» — папулярнае прыслоўе таго часу, гл: Morawski Stanisław. Kilka lat młodości mojej w Wilnie (1818—1825). Warszawa, 1924.. S. 160. — Л. Л.

29

Пра яе гл. у Станіслава Мараўскага глава №5. (Morawski Stanislaw. S. 71—93.) — Л. Л.

30

Караліна Сулістроўкая з Прэўскіх, жонка Юзафа, шамбеляна Аляксандра І.

31

Казімір Сулістроўскі, сын вялікага пісара ВКЛ Алойзы, у 1809—1811 гг. маршалак Віленскай губерні, у 1816—1818 гг. — мінскі цывільны губернатар. Памёр у Пінску ў 1818 г.

32

Маецца на ўвазе каралеўскі палац у Вілянава, зараз у Варшаве. — Л. Л.

33

Парцаляна Сеўрскай мануфактура (фр.: Manufacture nationale de Sevres) па вытворчасці фрытавага фарфору ў Сеўры, Францыя. — Л. Л.

34

Ян Пётр Норблін (1745—1830) — мастак французскага паходжання; жывапісец, графік, гравёр і карыкатурыст, адзін са стваральнікаў жанравага жывапісу ў Рэчы Паспалітай і адзін з найвыбітнейшых мастакоў эпохі караля Станіслава Аўгуста. — Л. Л.

35

Аляксандр Арлоўскі (1777— 1832), мастак Рэчы Паспалітай і піянер літаграфіі ў Расійскай імперыі. Быў удзельнікам паўстання Тадэвуша Касцюшкі. Яго работы ўключаюць у сябе незлічоныя эскізы паўсядзённага жыцця, а таксама сцэны паўстання 1794 г і іншых войнаў. — Л. Л.

36

Фяліча Блангіні (1781—1841), італьянскі кампазітар, аўтар 17 опер і 174 рамансаў. — Л. Л.

37

Маюцца на ўвазе Наваградскі і суседнія паветы. — Л. Л.

38

Яшчэ ў 1920-х гг. так называецца дом №21 па вуліцы Вялікай. Назву атрымаў, бо ў ім жыў кардынал і віленскі біскуп Юры Радзівіл (1556—1600). У 1812 г. у ім некаторы час жылі Вінцэнт Красінскі і Дамінік Радзівіл, у 1816 г. тут жыў Тамаш Зан. У тракціры з боку касцёла св. Яна з 1831 г. збіраліся арганізатары паўстання ў Літве, а 1837—1838 гг. Шымон Канарскі з удзельнікамі яго арганізацыі. Стэфанія з Радзівілаў як пасаг унесла дом Вітгенштэйнам. У 1850 г. гэты дом купіў расійскі ўрад і заснаваў пошту, якая месцілася тут разам тэлеграфам. — Л. Л.

39

Успаміны др. Юзафа Франка, прафесара ўніверсітэта былі надрукаваны ў 3-х тамах у 1913 г.

40

Лука Джардана (Luca Giordano, 1634—1705) — жывапісец і гравёр італьянскага барока, прадстаўнік неапалітанскай школы. За шпаркасць, з якой працаваў, атрымаў назву «Шпаркі Лука» (італ. Luca Fа-presto). — Л. Л.

41

Станіслаў Мараўскі пісаў пра паважанага лекара Лібаўшчуца ці Ляйбошыца: «Ён быў ужо сляпым, але геніяльным і па-сапраўднаму ўнікальным чалавекам з асаблівым лекарскім нюхам, звалі яго «Яўрэйскім Богам». — Л. Л.

42

Пра стасункі студэнтаў і гвардзейцаў гл: Morawski Stanislaw. S. 231; 494—495. — Л. Л.

43

Караліна Сулістроўская, у дзявоцтве Пшыбыльская, жонка Юзафа (†1815), уласніка Вішнева. Была адной з шматлікіх каханак Аляксандра І. Хвалілася, што яе сын Эдмунд — сын Аляксандра І. — Л. Л.

44

З Любецкіх Тэрэза Сцыпіён, дачка кс. Францішка Ксаверыя Любецкага, пінскага кашталяна і Генавэфы з Алізараў, родная сястры кс. Францішка Ксаверыя Любецкага, міністра скарбу Польскага каралеўства. Жонка Юзафа Сцыпіёна дэль Кампа, лідскага старасты. Яе дачка Марыя ў 1807 г. ва ўзросце 14 гадоў выйшла замуж за свайго дзядзьку. Тэрэза Сцыпіён, была адначасова сястра і цешча, мела вялікі ўплыў на міністра. — Л. Л.

45

Войцех Пуслоўскі (1762—1833), слонімскі маршалак, пасол на чатырохгадовы сойм, здольны фінансіст, адна самых выбітных постацей Літвы першай паловы XIX ст. Пакінуў пасля сябе вялікі маёнтак. За жонку меў сястру міністра Ксаверыя Любецкага, меў вялікі ўплыў на міністра і служыў яму дарадцам. — Л. Л.

46

«Кунтушовы шляхціц» — той хто апранаўся «па-сармацку» — у даўгаполы кунтуш з адкіднымі рукавамі, кашулю-дэлію і футравую шапку з пяром. У другой палове XVII ст. грамадскае жыццё пачало змяняцца, і шматслойныя, пышныя і доўгія строі, выкананыя з цяжкіх тканін, саф'янавыя боты, шаравары і мяккія шапкі, аздобленыя цыгейкай і пер'ем птушак, пачалі саступаць месца заходнім узорам. У часы, апісаныя аўтаркай, быць «кунтушовым шляхціцам», азначала свядомы выбар на карысць старых традыцый і адпаведную ідэалогію. — Л. Л.

47

Шыман Малеўскі (1759—1832), рэктар Віленскага універсітэта ў 1816—1822 гг. — Л. Л.

48

На карціне Рустэма намаляваны Марыя Шумская з Мірскіх, яе брат Напалеон Шумскі і кузынка Барбара Шумская.

49

Ваўжынец ці Лаўрын Гуцэвіч (1753—1798) — архітэктар, прафесар універсітэта, прадстаўнік класіцызму. — Л. Л.

50

Стольнікава Брыгіда Яновічава з Кашыцаў. Гл. Morawski Stanislaw. S. 32. 35. 37—42. 468.

51

Коч — напаўзакрытая карэта-каляска. — Л. Л.

52

Княжны Элеанора і Караліна Чацвярцінскія, былі дочкамі князя Дзмітрыя (1777 г. н.), старшыні Валынскай адукацыйнай камісіі і Зоф'і з Слізняў. Караліна выйшла замуж за Канстанціна Чацвярцінскага (1792 г. н.), уладальніка маёнтка Скідаль, маршалка шляхты Гродзенскай губерні. Элеанора выйшла замуж за Вінцэнта Тышкевіча.

53

Караліна Горн, жонка цывільнага губернатара Пятра Горна. Гл: Morawski Stanislaw. S. 205, 492.

54

П«ер Тэрайль дэ Баярд (фр. Pierre Terrail, seigneur de Bayard; 1476—1524), французскі рыцар часоў Італьянскіх войнаў, празваны «рыцарам без страху і папроку». Кавалер Ордэна Святога Міхаіла. — Л. Л.

55

У ранейшай фізіцы мелася тэорыя пра першасныя элементы, якія немагчыма разлажыць на складнікі. Дзякуючы Арыстоцелю, гэта тэорыя доўга трымалася і ў школах. Ігнат Ходзька пісаў у сваіх «Барунах», параўнайце: “- Але панове, хай яшчэ раскажуць пра газы, зямлю, паветра, ваду, агонь: яны ўсё гэта ведаюць! Гэта значыць, пра элементы, — сказаў пан шамбелян. — Якія элементы, васпан? Няма ўжо больш элементаў, гэтая тэорыя скасавана». — Л. Л.

56

Тамаш Ваўжэцкі — адзін з кіраўнікоў паўстання Касцюшкі, сенатар і ваявода Польскага каралеўства, міністр юстыцыі.

57

Юзаф Ваўжэцкі — генерал-інспектар.

58

Аляксандр Скірмунт нарадзіўся ў Моладаве, сын Сымона і Альжбеты з Арэшкаў. Пасля заканчэння Віленскага ўніверсітэта ў 1818 г. са ступенню магістра фіз-мат. навук і шматлікіх вандровак за мяжу, у 1830 г. заснаваў у Моладаве адну з першых у Літве цукраварань, а ў 1836 г. фабрыку сукна ў маёнтку Парэчча пад Пінскам. Памёр 22 ліпеня 1870 г.

59

«Z odjazdem slicznej Kostusi…» — яшчэ раз заўважу, што і сярод кармазынавай шляхты памяншальнае ад імя Канстанцыя (Канстанцін) гучала як Кастуся (Кастусь) — Л. Л.

60

«Смаргонская акадэмія» — жартоўная назва промыслаў па адлову і дрэсіроўкі мядзведзяў, заснаванага ў XVII ст. князямі Радзівіламі ў Смаргоні. — Л. Л.

61

Гл: Ходзька Ігнацы. Успаміны квестара. пер. з польскае мовы, і камент. М. Хаўстовіча. Мінск, 2007. — Л. Л.

62

Пра іх гл: Morawski Stanislaw. S. 444—449; 520.

63

Апошні ўладальнік Малога Мажэйкава, Андэй Брахоцкі пісаў: «Самым выбітным быў палкоўнік Валенты, у маладым ўзросце ён збег у легіёны Дамброўскага, яго ўзгадвае Міцкевіч у „Пане Тадэвушы“. У складзе польскага войска браў удзел ва ўсіх кампаніях Напалеона, у тым ліку і ў вайне з Расіяй у 1812 г. Узнагароджаны залатым крыжам Vittuti Militari, пасля войнаў асеў у Дзісненскім павеце. Паўстанне 1831 г. зрабіла яго вайсковым начальнікам гэтага павета. Нарэшце з корпусам Гелгуда перайшоў Прускую мяжу і жыў у эміграцыі, памёр у Каралеўцы ў 1856 г.». — гл: Брахоцкі Андрэй. Успаміны (пер. Л. Лаўрэша) // Ад лідскіх муроў. 2020. №9. Ліда. С. 355—404. — Л. Л.

64

Юзаф Ільінскі (1760—1844), тайны дарада, уладальнік Раманава на Валыні, пакінуў пра сябе добрую памяць, бо пад яго ўплывам імператар Павел звольніў Касцюшку, Ігнацыя Патоцкага, Нямцэвіча і іншых. Пра яго гл: Morawski Stanislaw. S. 297—298; 503.

65

Ключ шамбеляна — цырыманіяльны атрыбут, які сімвалізуе прывілеяваны доступ шамбеляна ў асабістыя пакоі манарха. — Л. Л.

66

Эліза Радзівіл памерла 28 верасня 1834 г. Яе хвароба развілася пад уплывам цяжкіх перажыванняў, выкліканых каханнем да яе князя Вільгельма прускага, пазнейшага імператара аб'яднанай Германіі.

67

Прафесар Юзаф Галухоўскі (1797—1858).

68

Прафесар архітэктуры Караль Падчашынскі (1790—1860).

69

Хацкевіч ці Хадкевіч Ігнат, слынны авантурнік канца XVIII — пачатку XIX ст. Пра яго гл. Morawski Stanislaw. S. 111—128, 480.

70

Грачанка Зоф'я, у першым шлюбе — Віт, у другім — Патоцкая, Зафіёўка — адзін з самых прыгожых у Еўропе паркаў, закладзены адмыслова для жонкі Патоцкім за 15 мільёнаў злотых (зараз паўночная частка горада Умань ва Украіне), Тульчын (зараз у Вінніцкай вобласці), рэзідэнцыя Станіслава Шчэнснага Патоцкага, дзе свае апошнія гады правёў паэт Станіслаў Трамбецкі (1739—1812). — Л. Л.

71

Тэкля Зубава з Валентыновічаў узятая як вобраз у 3-й частцы «Дзядоў». Пра яе гл: Morawski Stanislaw. S. 269—275, 277—285, 499, 501.

72

Антон Адынец пісаў: «… жывыя рухомыя карціны, у якіх арганізатар усяго гэтага на даход Дабрачыннасці яе старшыня пан Ян Ходзька мне таксама прызначыў адказны ўдзел. Задума жывых рухомых карцін была зусім новай справай, а складаннем і выкананнем яе займаўся сам прафесар жывапісу Рустэм. Яны павінны былі паказваць тры сцэны з „Вызваленага Ерусаліма“ Таса, у якія ўваходзяць Эрмінія, Клярында і Арміда. Эрмініяй была прыгожая графіня Каміла Тышкевіч, Клярындай — панна Аляксандра Бякю, Армідай — панна Зоф'я. Я павінен быў прадстаўляць Таса і, седзячы наперадзе сцэны, мусіў голасна чытаць, нібы сабе самому, тыя тры сцэны (трэба разумець, у польскім перакладзе Пятра Каханоўскага), а падчас таго чытання асобы, якія былі ў карцінах, мусілі паводле тэксту мяняць позы. Гэтыя змены патрабавалі доўгіх рэпетыцый, а тыя рэпетыцыі для ўсіх удзельнікаў, а прынамсі для рэпрэзентанта аўтара, былі вельмі цудоўным заняткам. Рэпрэзентацыя была таксама выдатная, так што па агульным патрабаванні публікі было вырашана паўтараць яе некалькі дзён». — цыт па: Адынец А. Э. Успаміны пра мінулае. Мінск,, 2020. С. 162.

73

«Агаранін ў пустыні» — аднаактавая опера кампазітара Караля Курпінскага (1785—1857), на лібрэта пані дэ Жанліс (de Genlis, 1746—1830, вядомая ў свой час пісьменніца).— Л. Л.

74

Ксаверы Несялоўскі (1773—1842), сын наваградскага ваяводы Юзафа, члена Рады ў Вільні ў 1794 г., унук мсціслаўскага і смаленскага ваяводы Казіміра. Ксаверы першы раз быў жанаты з Вікторыяй Радзівілоўнай, другі — з Зоф'яй Пацоўнай.

75

Юзэфа Ледахоўская з Трускаляскіх (1780—1847) адна з самых знакамітых драматычных артыстак таго часу. Пакінула сцэну ў 1833 г. — Л. Л.

76

Коні з коратка падрэзаным хвастом, як гэта было заведзена ў Англіі. — Л. Л.

77

Цяпер карціны знаходзяцца ў Варшаўскім палацы, Кракаўскае прадмесце №5. Заўвага 1928 г.

78

Антоні Гелгуд (1790—1831), генерал, адзін з кіраўнікоў паўстання 1830 года ў Польшчы, Літве і Беларусі. — Л. Л.

79

Антоні Гелгуд браў удзел у паўстанні 1830 года. Ён павінен быў увайсці з асобым атрадам у Літву і далучыць да сябе паўстанцаў, якія там ужо дзейнічалі. Каля сярэдзіны мая 1831 г. атрады злучыліся, і пасля ўдалага для Гелгуда сутыкнення з рускім атрадам генерала Сакена ён пачаў марудзіць і толькі 7 (19) чэрвеня адважыўся атакаваць Вільню. Рускія тым часам паспелі атрымаць падмацаванне, і атака скончылася поўнай няўдачай. Далейшыя дзеянні Гелгуда абмежаваліся сутычкай з атрадам генерала Дэлінсгаўзена і марнымі спробамі авалодаць горадам Шаўлі. Корпус Гелгуда быў падзелены на асобныя часткі, а сам ён адхілены ад камандавання. З атрадам Гелгуд прыбыў да прускай мяжы і 19 чэрвеня (1 ліпеня) перайшоў яе. Тут быў застрэлены паручнікам Скульскім, які падазраваў генерала ў здрадзе. — Л. Л.

80

Храм Сібілы (Swiatynia Sybilli) у Пулавах. Адна з самых вядомых пабудоў палацавага парку Пулаваў. Круглы гмах стаіць на высокай набярэжнай Віслы. Пабудаваны на мяжы XVIII і XIX ст. ст. па загадзе княгіні Ізабэлы Чартарыскай па праекце Крысціяна Пятра Айгнера. Створаны на ўзор храма Весты ў Цівалі, Італія. — Л. Л.

81

Маюцца на ўвазе «Rozrywki dla Dzieci» — першы польскі часопіс для дзяцей, які выдаваўся ў Варшаве ў 1824—1828 гадах Клемянцінай Гофман з Таньскіх. — Л. Л.

82

Скульптурная група Танкрэда і Кларынды, згодна з успамінамі Леана Дамбоўскага, княгіні Чартарыскай ахвяраваў не Казімір Жавускі, а князь Станіслаў Ябланоўскі, які купіў яе за 1500 дукатаў пасля караля Станіслава Аўгуста і загадаў паставіць ноччу ў ніжнім садзе Пулаваў.

83

Скульптура выканана на сюжэт эпічнай паэмы знакамітага італьянскага паэта XVI ст. Тарквата Тасо «Вызвалены Іерусалім» (1575 г.). У паэме апісваецца падзеі Першага крыжовага паходу (1096—1099), які завяршыўся ўзяццем рыцарамі-крыжакамі Іерусаліма. Ваяўнічы рыцар, удзельнік крыжовага паходу Танкрэд, пакахаў дзяўчыну Кларынду, якая ваявала на баку сарацынаў (мусульман). Не пазнаўшы яе ў латах, Танкрэд смяротна параніў яе. Па сюжэце, перад смерцю Кларында пажадала прыняць хрысціянства, і Танкрэд, набраўшы вады для хрышчэння ў шлем, усё ж пазнаў яе. — Л. Л.