Ұлытау-нама

Бағаналының ішкі құрамы

Жергілікті шежірелік жүйеде Бағаналы қауымының құрамында Сары-Сарғалдақ және Қожас сияқты ірі тармақтар аталады. Бұл атаулардың қалыптасу тарихы мен өзара қатынасы да терең зерттеуді қажет етеді.

Қожас қауымын нируундармен және Шыңғыс қағанның үлкен ұлы Жошыдан туған Орда Ежен әулетімен байланыстыратын шежірелік нұсқа бар. Оны бізге Қарсақбай комбинатының бас геологы Қаныш Сәтбаев өзінің 1927 жылғы мақаласы арқылы жеткізген. Бұл пікірді нақтылау үшін төре әулеттерінің жазба шежірелері, құлпытастардағы жазулар, мұрағат құжаттары және басқа да генеалогиялық материалдар салыстырылуы тиіс.

Қожас мырза мен Бүрге сұлтанның арасындағы қақтығыс туралы Әбілғазы өзінің «Түрк шежіресінді» жазады. Ол оқиғаны суреттегенде Бүрге сұлтан Сарай-Батыдан Ұлытауға барғанын аңғаруға болады және оқиғаның болған ауқыты да XIV ғасырдың ортасына, яғни Қожастың бағаналылардың шежіресіндегі өмір сүрген кезеңіне тура келеді.

Шежіре — тарихи жадтың маңызды дерегі. Бірақ ол бірнеше ғасырды қамтитын оқиғалардың күнтізбелік жазбасы емес. Сондықтан Қожастардың Орда Еженнен тарауы туралы мәліметті әзірге шежірелік нұсқа және зерттеуді қажет ететін болжам ретінде қабылдаған дұрыс.

Қожас пен Бағаналы қауымдарының тарихы Жезді және Кеңгір өзендерінің аңғарларымен тығыз байланыстырылады. Бұл өңірде Ақсай, Бестам, Жансейіт, Келінтам, Жошы ордасы, Болған ана, Аяққамыр, Басқамыр және басқа да ортағасырлық ескерткіштер орналасқан.

Аталған нысандардың арасында мазарлар, қоныстар, қорымдар, өндірістік орындар және бекініс сипатындағы құрылыстар бар. Әр ескерткіштің қызметі археологиялық зерттеу нәтижелері бойынша жеке анықталуы қажет.

Ұлытау жеріндегі металлургиялық қоныстар, соның ішінде жергілікті деректерде Ұлық Бақырлық атауымен байланысты орындар, аймақтың тек саяси емес, ірі өндірістік орталық болғанын да көрсетеді. Кеңгір мен Жезді аңғарларындағы ескерткіштерді ру-тайпа тарихымен салыстыра зерттеу Ұлытаудың этникалық тарихын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

Алайда археологиялық ескерткіштің белгілі бір рудың өмірімен байланысты болуы оның сол руға тікелей тиесілі болғанын өздігінен дәлелдемейді. Мұндай қорытынды жасау үшін археология, антропология, эпиграфика, топонимика және жазба деректердің нәтижелері өзара сәйкес келуі керек.

Ұлытау—Қарақұм кеңістігіндегі тарихи сабақтастық

Бағаналы шежіресінде Ұлытау мен Қарақұм атақоныс ретінде ерекше орын алады. Кейінгі ғасырлардағы тарихи және әкімшілік деректер де Бағаналы ауылдарының осы кеңістікте қоныстанғанын көрсетеді.

Бағаналы қауымының бұл аймақты нақты қай кезеңнен бастап үздіксіз мекендегенін анықтау қиын. Ежелгі және ерте ортағасырлық кезеңдерге қатысты тұжырымдар көбіне шежірелік жад пен жергілікті аңыздарға сүйенеді. Ал қауымның Ұлытау—Қарақұм өңіріндегі тарихы жаңа заманға жақындаған сайын жазба деректерде анығырақ көріне бастайды.

XX ғасырдың алғашқы жартысындағы күштеп ұжымдастыру, көшпелі шаруашылықты зорлықпен отырықшыландыру және ашаршылық Ұлытау елінің дәстүрлі өмір салтына ауыр соққы болды. Көптеген ауыл жан сақтау үшін басқа аймақтарға қоныс аударды. Соның салдарынан бұрын бір кеңістікте отырған ағайын Қазақстанның әр өңіріне және одан тыс жерлерге тарады.

Дегенмен тарихи жад, ру шежіресі, жер-су атаулары мен атақоныс туралы түсінік жоғалған жоқ. Қазіргі кезеңде ел ішіндегі шежірелерді жинау, көне қорымдарды зерттеу, мұрағаттық құжаттарды анықтау және туыстық байланыстарды қалпына келтіру жұмыстары жаңа серпін алып келеді.

Қорытынды

Бағаналының шығу тегі мен Найман қауымымен арақатынасы бір ғана шежірелік тізбекпен шешілетін мәселе емес. Бұл тақырыпта бірнеше тарихи қабат тоғысқан:

— Оғыз қаған жөніндегі көне генеалогиялық дәстүр;

— ерте ортағасырлық оғыз және түрк бірлестіктері;

— Найман ұлысының қалыптасуы мен ыдырауы;

— Шыңғыз қаған дәуіріндегі этносаяси өзгерістер;

— Ұлытау өңіріне келген әртүрлі қауымдардың араласуы;

— XVII—XIX ғасырлардағы көші-қон және рулық-әкімшілік құрылымдардың өзгеруі.

Біздің пайымымызша, Бағаналы атауын тек Найманның ішкі бір тармағы немесе бақан таңбасынан шыққан этноним ретінде ғана түсіндіру жеткіліксіз. Оның арғы негізінде көне кісі есімі, бұрынғы тайпалық қауым және кейінгі тарихи одақ қатар жатуы ықтимал.

Бағаналы мен Белгібай атауларын Добун мергеннің ұлдары Бугунотай және Белгунотай есімдерімен салыстыру, сондай-ақ Домбауыл мен Добун мерген арасындағы ықтимал байланысты қарастыру — мәселені зерттеудің бір бағыты. Бірақ бұл пікірлерді дәлелдеу үшін тілдік заңдылықтар, хронология және жазба генеалогиялық тізбектер толық зерделенуі керек.

Бағаналы-Найман атауын Ұлытау өңірінде қалыптасқан тарихи-аумақтық және рулық-саяси бірліктің атауы ретінде қарастыру қисынды көрінеді. Бұл бірлестіктің құрамына әр кезеңде әртүрлі топтар еніп, уақыт өте келе ортақ шежіре мен ортақ атақоныс төңірегіне топтасқан болуы мүмкін.

Алдағы зерттеулерде Гавердовский, Кухистани және басқа авторлардың жазбаларын түпнұсқадан қайта қарау, Ресей империясы кезеңіндегі болыстық құжаттарды зерделеу, Ұлытау қорымдарының эпиграфикалық материалдарын жинау, археологиялық ескерткіштерді жүйелеу және әртүрлі шежірелік нұсқаларды өзара салыстыру қажет.

Тарихты қайта тану — өткенді бүгінгі түсінікке бейімдеу емес. Оның басты мақсаты — аңыз бен ақиқатты қарсы қоймай, әрқайсысының тарихи жадтағы орнын дұрыс анықтау. Сонда ғана Бағаналы—Найман қауымының Ұлытау тарихындағы орны ғылыми тұрғыдан терең әрі әділ бағаланбақ.

Пайдаланылған негізгі деректер мен әдебиеттер

Әбілғазы Баһадүр хан. Түрік шежіресі.

Рашид ад-Дин. Жамиғ ат-тауарих.

Гардизи. Зайн әл-ахбар.

Моңғолдың құпия шежіресі.

Масуд ибн Осман Кухистани. Тарих-и Абулхайр-хани.

Гавердовский Я. П. Обозрение Киргиз-кайсацкой степи.

Бақытұлы М. Номадическая история Улытау. — 2021.

Бақытұлы М. «Домбауыл немесе Добын мерген».

Akerov T.A. On the Origin of the Naiman. — 2016.

Сабитов Ж. М. «О происхождении казахского племени Найман». — 2024.

Тағы да Алаша хан жөнінде

Көтеріп отырған тақырыбымыз біздің оқырманға жат емес, өйткені Алаша хан туралы біз өзіміздің алдыңғы зерттеулерімізде жазған болатынбыз. Әсіресе, соңғы шыққан «Номадическая история Улытау» атты еңбегімізде бұл сұрақты мүмкіндігімізше жан-жақты қазбалап жаздық. «Алаша хан кім?» деген сұраққа жауап табу бүгінгі күндегі отандық тарихнаманың күрделі мақсаттарының бірі.

Осы сұраққа жауап іздегенде көптеген қарама қайшы пікірлерге, ел арасында, ғылыми ортада белгілі аңыздарға тап болып жатамыз. Кейбір тарихи логикаға сай емес аңыздардың пайда болуының себебін біз Алаша хан күмбезінде кім жатқанын түсіндіру үшін кейінгі кезеңдерде ойдан шығарған аңыздар деп ойлаймыз. Осы пікіріміз Қаныш Сәтбаевтің Алаша ханды Һақназармен кейіптегенін теріске шығарады. Егерде күмбезде Һақназар жатса, халық дәл солай атайтын еді, өйткені қазақ хандарының бәрі ХХ ғасырға дейін халықтың есінде жақсы сақталған. Ал орта ғасырлардағы тарихи тұлғалар, ел билеген хандар ұмытылып, тек өзге аумақтағы елдердің жылнамашыларының еңбектерінде сақталып қалған. Сондықтан, Алаша хан Қазақ хандығы құрылғанға дейін өмір сүрген тарихи тұлғаға сай келеді және ол үлкен империяның бастамашысы, іргесін қалаушысы ретінде қабылданады.

Алаша хан туралы дереккөздердің ішінде, кеңестік тарихнамаға дейінгі ақпараттар, белгілі қайраткер немесе ғылымға жақын тұлға жазған еңбек бізге бүгінгі қойылып отырған сұрақтарға теренірек жауап табуға мүмкіндік беретіні белгілі. Сондай пікірдің бірі Міржақып Дулатұлының «Қазақтың тарихы» атты мақаласында кездеседі. Мақала «Қазақ» газетінің 7-ші санында, 1913 жылдың 22 наурызында жарыққа шыққан.

Автор түрк қоғамының бірлестігі туралы ой қозғап, Ноғай, Қазақ және Өзбек халықтарының генетикалық туыстығы «Алаш» терминінің айласында өрбитінін жазады. Дулатұлының пікірі «мынау: Қазақтың „Алаш“ атанғаны хижреден (Мұхаммед ғалейһ сәләмнің Меккеден көшіп Мединеге барып кірген күнінен) алты жүз жыл өткен соң, Шыңғысхан тұсында болды. Шыңғысхан бүкіл мүліктен төрт баласына бөліп бергенде, Дешті-Қыпшақты, Сібірдің күнбатыс жағын, осы күнгі Сары-арқаны, Еділ-Жайық өлкесін үлкен баласы Жошыға беріп еді. Ол күнде Жошы ұлысына қараған алты рулы ел бар еді. Сол алты рудың һәр-қайсысына бөлек Шыңғыс алты ұран беріпті, һәр руға өзіне бөлек таңба, ағаш қос беріпті. Сол күнде бүкіл Жошы ұлысының ұраны „Алаш“ болыпты. Жошы ұлысында алты ру болғандықтан „Алты Алаш“ болады. „Алаш“ деген сөздің алғаш мағынасы — Отан кісісі (соотечественник) деген сөз болады». (Міржақып Дулатұлы. ІІ том, Алматы: Мектеп, 2020 ж., 63-бет).

Міржақып Дулатұлының бұл пікірін дереккөз ретінде қабылдауға болатындығы сөзсіз, өйткені біздің Ұлытау өңірін зерттеу барысында айқындалған тұжырымдарға сай келеді. Шыңғыз қаһан өзінің тегі шыққан Добын ауылының бабасы Оғыз қаһанның империясын, яғни Алашын қайта қалпына келтірумен айналысты. Рашит ад-Диннің «Жамиғ ат-Тауарих» кітабында Шыңғыз қаһанның әр әскери қадамын «жаулап алды» емес, «азат етті» деп жазуының мәні де осында жатыр.

Рашит ад-Дин мен Әбілғазының жазғандарына қарасақ, Алаш деп Түрктің ұрпақтары Мұғұл мен Татардың ұрықтарын жатқызуға болады. Мұғұл елі Тінеден (Дон) Ертіске дейін, ал Татар елі Алтайдан Машынға (Манчжұр) дейін жайлаған. Олардың бәрі бытыраған бір-біріне туыс көшпелі ру-тайпалардан құралған.

Сол Алашты біріктіріп, күллі Евразияға өзінің саяси ықпалдығын жүзеге асырғандар — Оғыз қаһан мен Шыңғыз қаһан. Өздері өмірлерін жорықтарда өткізсе, ұрпақтары қалап кеткен империяда заңнамалық түрде әкімшілік басқару әдістерін еңгізді. Оғыздан кейін баласы Күн хан «Оғыздың аһднамасын» әзірлесе, Шыңғыз қаһанның үкімдерінің негізінде Жетісу мен Ертісті орда еткен Үкетай мен Мөңке (ұлы мұғұлдар) «Жасақты» құрастырып, «мәңгілікте орындауға» міндеттеді.

Жоғарыда аталған мақалада Міржақып Дулатұлы Алаш атауының мағынасын дәлелімен түсіндіре отырып, Алаша хан есіміне Жошы ие болғанын атайды. Бұл жерде біз бір ғана маңызды мәселеге назар аударғанымыз жөн — ол таңба тарату сәті. Алаш деп Жошы ұлысының алты руы аталса, оларға таңбаны таратқан Шыңғыз қаһанның өзі. Жошы әкесінің көзі тірісінде ондай мәртебеге ие болуы мүмкін емес еді. Яғни, Алаша хан деп Жошыны емес, Шыңғыз қаһанның өзін қарау керек.

Оның дәлелін ортағасырлық дереккөздер де, археология да, тағы басқасы да келтіреді. Оның мән-жайын біз өткен еңбектерімізде тізіп шыққан болатынбыз. Бүгінгі Алаша хан күмбезі Жошы ханға тиесілі болу мүмкін емес. Ол күмбезде тек Шыңғыз қаһанның өзі жерленгенге ұқсайды. Өйткені Әлкей Марғұлан да, кеңестік замандағы белгілі архитектор М. Герасимов та күмбезді ХІІІ ғасырға жатқызады.

Күмбез ашық алаңда, жан-жағы «садақтың он оғы ұшатын» жерге дейін алақандай көрініп тұратын жерге салынған. Айналасындағы қорым жоңғар шапқыншылығына қарсы Отан соғысынан кейін пайда болған. Оған дейін ол жерге кісі жерлеуге тыйым салынған және күмбез туралы құпияны сақтау міндеттелген.

Ұлытау көшпелі мемлекеттердің билік басындағыларына табиғи қамалдың рөлін атқарған. 500 шақырымдай қашықтықта айналасында ешқандай қалалық бұқара ел болмағаны, бұл жерге жетудің өзі үлкен қиындық тудырғаны оған себеп. Сондықтан, қаһанның мәйітін қорлауға мүмкіндік аз болуына Ұлытау өңірі ыңғайлы болды. Оған қоса Алаша хан күмбезін ақырына дейін қорғау үшін жуан қабырғасының үстіңгі қабаттарында күмбезді қорық ететіндер үшін барлық жағдай жасалған.

Ал қорықшылар қызметін нируундар мен бағаналылар атқарды. Оның дәлелін біз сол күмбездің кіреберіс маңдайшасында қаланған кірпіштегі «босаға-бақан» таңбасынан табамыз. «Босаға» — мұғұл елін аман сақтап қалған қасиетті Еркінеқонның кіреберісі, ал «бақан» — бағаналылардың VIII ғасырдан бастап ие болған таңбасы.

Байқу нойан, немесе Майқы би.

Ұлытау өңірінің тарихын зерттеу барысында біз әрқашан жаңадан ашылатын жәйттарға тап болып отырамыз. Неге десеңіз, біздің жақтың тарихы әлі толық ашылмаған, бұрмалаңған, оған қоса, қате жазылған фактілер көп. Сондай-ақ, бүгін де ұмытылып кеткен, назардан тыс қалған тағы бір ұлытаулық тарихи тұлғаны көпшіліктің назарына аударуға тура келеді. Ол — қазақ арасында Майқы би есіммен есте қалған Байқы нойан. Негізі, Майқы би деген есіммен тарихта қалған тұлғалар қазақ шежіресі мен аңыздарда, әртүрлі кезеңге тиесілі көп кездеседі және әр өңірдің өз Майқы биі табылып отырады. Бәлкім, бұндай үрдіс атадан кележатқан әңгімелердің ұмытылу салдарынан себебін тапқан болар. Біз бұл жерде нақты ортағасырлық жылнамаға сүйене отырып, өзіміздің пікірімізді білдіретін боламыз.

Рәшит ад-Дін өзінің «Жамиғ ат-Тауарих» атты еңбегінің 605-бетінде Шыңғыз қаһанның үлкен ұлы Жошыға қызмет етуге бұйырған төрт нойанды атап өтеді. Ұлытауға ту тіккен, төрт мың әскерді басқарған төрт нойандардың есімдеріне тоқталсақ, жылнамашы бірінші болып Мунқауырды жазады. «Моңғолдың құпия шежіресінде» бұл нойан Мүңгуір деп жазылған. Ол Сижуыт руынан шыққан және Баты қанның кезінде Жошы ұлысы әскерінің сол қанатын басқарған. Рәшит ад-Дін өз жылнамасын жазып отырған кезде, яғни ХІV ғасырдың басында Мунқауыр Тоқта қанның әмірлерінің бірі болған. Соған қарағанда, Жошы ұлысы құрылған 1223 жылы ол өте жас нойан болғанын көреміз.

«Жамиғ ат-Тауарихтағы» екінші нойан — Тинигит руынан шыққан Кишиктай Кунан. Бұл нойан «Моңғолдың құпия шежіресінде» Құнан Мөңке деп аталады. Сол атақты шежіреде Жошыға төрт емес, үш нойан берілгені туралы жазылған және үшінші нойанның есімі, біз Кетбұқа деп жүрген Кеті, ал «Алтын шежіреде» Кете нойан деп аталады.

Бірақ, соңғы кезде қазақ зерттеушілердің арасында «Моңғол құпия шежіресі» мен оның XVIII ғасырға жататын көшірмесі «Алтын шежіреге» сенімсіздік таныту сезіледі. Өйткені, күллі тарихнаманы зерттей келгенде, 1260 жылы жазған Жүзжани, 1300—1307 жылдары жазған Рәшит ад-Дін, 1660-жылдары жазған Әбілғазы, оған қоса Қадырғали Жалайырдың жазғандарын ескерсек, бұл екі моңғол жазбалары сыңға келмейтіндей әсер қалдырады. Оған қоса, қарапайым және поэзиялық тілмен жазылған моңғол шежіресіне қарағанда, Рәшит ад-Діннің «Жамиғ ат-Тауарихы» ғылыми тұрғыдан жан-жақты қамтыған тарихи фактілерге толы.

Шыңғыз қаһан Жошының еңшісіне төрт мың әскер бергенін көптеген ортағасырлық жылнамалар бір ауыздан қайталайды. Оның үстіне, «Ұлық жыршы мен Кетбұқа бір тұлға ма, әлде екі бөлек кісі ме» деген сұрақ зерттеушілердің арасында тағы бар. Рәшит ад-Дін атаған төрт нойанның арасынан біз Кетіні көрмейміз.

Несториан дінін ұстанған найман Кетбұқа тарихи сахнаға тек 1250-жылдары, Құлағу қанның Бағыдат пен Шамға ұйымдастырған жорық кезінде ғана шығады. Шам мен Мысырдың жылнамалары оны өз көзімен көрген куәгерлердің сөзіне сүйеніп, қырық жас шамасындағы, дәулеті асқақтап тұрған ғойан ретінде бейнелейді. Соған қарағанда, 1227 жылы Қарақорымда Шыңғыз қаһанның сенімді уәзірлерінің бірі болған және Жошының өлімі туралы хабарды әкесіне естірткен, жасы келген Ұлық Жыршы мен шайқаста ештеңеден тайынбайтын ержүректі Кетбұқа екі бөлек тарихи тұлғалар деуге болады.

Бұл пікірдің тағы бір дәлелін біз сол «Жамиғ ат-Тауарихтан» табамыз. Құлағу қан Бағдат пен Шамды алуға аттанғанда, Жетісу арқылы Қарақорымнан шыққан басты әскерді найман Кетбұқа басқарса, Жошы ұлысынан, яғни Ұлытаудан шыққан екі түмен (20 мың) әскерді Орда Еженнің ұлы Құли қан басқарып, Мәуераннахрда Құлағу мен Кетбұқаға келіп қосылды.

Ал, енді, жоғарыда аталған төрт нойанға қайта оралатын болсақ, «Жамиғ ат-Тауарихтағы» екі нойан да Үйсін руынан шыққан Хушитай (Үйсінтай) және Байқу. Рәшит ад-Діннің пайымдауынша, Байқу нойан Шыңғыз қаһанның әскерінің оң қанатын, әғни Барауын қарды басқарған. Бұл мәлімет Жошы ұлысының жалпы империядағы орнын ерекшелендіре түседі.

Мұхамет-Халел Сүлейманов өзінің «Майкы-бий, учение „Жасау-ізі“ и истоки чингизизма» атты еңбегінде Майқы би мен Байқу бір тарихи тұлға екенін жазады. Осы еңбекте Майқы бидің шыққан тегі мен өмірбаяны жан-жақты қамтылған. Сүлеймановтың айтуы бойынша, Майқы би Вениамин Юдин «чингизизм» деп атап кеткен феноменнің идеологиялық іргетасы болып саналатын тарихи-философиялық «Жасау ізінің» авторы.

«Жасау ізі» сонау ХІІІ ғасырдан Голощекиннің қырғынына дейін келіп, «Алаш» партиясының концепциясына ықпал еткен құқықтық-әдептілік заңнама. 1928 жылдың желтоқсанынан бастап, Сталиннің бұйрығымен осы доктринаны ұстанған күллі алашордалықтардың көзі жойыла бастады. Бұл саясат орыс патшасының кезінде басталған. Қазақ елінің өмір-салтын зерттей отырып, орыс ғалымдары бір тұжырымға келіп отырған: «эти традиции сохранились со времен Чингиса».

Майқы би Шыңғыз қаһанмен бірге өсіп, билік орнатқан кезде оның құрметіне ие болған және біздің Ұлытау өңірінің тарихнамасына тікелей қатысы бар тарихи тұлға. Сондықтан, жоғарыда жазғанды тұжырымдай отырып, Байқу нойан, немесе Майқы би жергілікті Домбауыл, Алаша хан, Жошы хан, Белең (Билан) ана, Болған ана, Құлан ана секілді ұлы тұлғалардың қатарынан көрінуге әбден лайық. Бүгінгі күні жаңадан құрылған Ұлытау өңірінің (облысының) тарихи-мәдениет өмірінде осы есімдермен көше атаулары мен жаңа ескерткіштер идеялары серіктес болар деп үміттеміз. Өшірілген тарихымызды қалпына келтіру — біздің міндет!

Мұхтар Бақытұлы

11.08.2022 жыл.

Жезді «мұртты обасы»

Қарастырылып отырған археологиялық ескерткішке біз кездейсоқ тап болдық. Он күн бұрын ағайындармен жиналып, әмір Темірдің «Алтын шоқысының» маңайына, Бабыр бабамызды аманат қойған Биман деген жерге баратын жолдың бұрылысына белгі қою үшін астына іргетасын қаладық. Сол кезде үлкендердің арасында Аяққамыр жайлы әңгіме қозғалса керек, көптен бері Шағамбай жақтан іздеп жүрген қорымның қай жерде екенін білетінін Мұхаммеджан Абдулхамитұлы ағамызға Ысқақ Ешмұқанұлы ағамыз айтты. Іргетасты қалап біткеннен кейін сол жерге баруды шештік.

Жол Жездіден кейін, 13 шақырым жерде орналасқан Ақтастыбұлақтан оңтүстікке бұрылып, Күркіреуік бұлағынан, одан кейін Жезді-Жезқазған темір жолынан өтіп, Келдібек ауылынан бірақ шығады. Аталған ауылдан әрі қарай Жезді өзенінің табанынан өтіп, 800 метр жерді артқа тастағаннан кейін алдымыздан ұзынынан тастан қаланған «іргетас» шықты.

Көліктен түсіп, көзбен айналаны шалып шыққанда, бірден алдымда «мұртты обаның» құрылымы анық айқындалды. Археолог М. Қадырбаев негіздеген Тасмола мәдениетіне жататын «мұртты обалардың» шоғырланған ареалы — Орталық Қазақстан. Алдымыздағы ескерткіштің қалану мезгілін айта кететін болсақ, бұл мәдениет ерте темір дәуіріне, яғни VII — IV ғасырларға жатады.

Қарашың-І «мұртты» обасы

Біздің «Номадическая история Улытау» атты еңбегімізде ерте темір заманындағы өңіріміздің өмірі туралы жазылған, сондықтан, ол мәліметтерді осында көшіргеннің қажеті жоқ болар. Жалпы, Ортақ пен Кертақ (Ұлытау мен Кішітау) сақ тайпаларының, нақтылап айтсақ Мұңғыл елінің саяси көшпелі элитасының орталығы болған. Ол туралы Рашит ад-Дін де, Әбілғазы да, Қадырғали Жалайыр да нақтылап жазып бізге қалдырған.

Ғылымға белгілі Ұлытау өңіріндегі «мұртты обаларды» кезінде атақты Әлкей Марғұлан тауып белгілеп кеткен. Олардың бірі Ұлытаудың батыс жағында жатқан Тоғызбайкөлдің жағасында, екіншісі Жетіқыз өзенінің оң жақ жағалауында, Үрезайыр деген жерде орналасқан. Екеуінің де сипатын Әлекең өзінің еңбектерінде келтіреді. Ал, енді біздің Жезді «мұртты обасына» оралатын болсақ, бұл ескерткіш туралы Ә. Марғұлан да, М. Қадырбаев та, тіпті ол кісілердің еңбектерін жан-жақты зерттеген А. Бейсенов та ештеңе жазбайды.

Алдымызда жатқан «мұртты обаны» салып, біздің заманымыздағы ұрпақтарына мәдени ақпарат ретінде қалдырған патшалар, Ұлы даланың әмірлері бізге осы ескерткішті аманат етіп берді. Сол себептен, мен ұлым Шерханды ассистент ретінде өзіммен ертіп, Жезді «мұртты обасына» қарай өткен жұма күні, таң намаздан кейін тағы шықтым.

Ескерткіш Сәтбаев қаласынан 48 шақырым жерде жатыр. Обаның құрылымы келесідей: тастан салынған монументалды архитектураның басы батыс жағындағы үш обадан (ғылымда колданылатын орысша атауы — «курган») басталады. Олардың солтүстік және оңтүстік аяғында «мұрттарды» бас обалары бастайды. Ұзынынан қаланған солтүстік және оңтүстік «мұрттар» шығыс жағында тағы екі қорғанмен аяқталады.

Ескерткіштің көлемін өлшеу жұмысын солтүстік «мұрттың» аяғындағы обадан бастадық. Таспен үйілген бұл обаның айнала көлемі 9 метр болды. Солтүстік «мұрттың» ені 3 метр, ал ұзындығы 135 метрге жетті. Солтүстік «мұртты» бастайтын обаның айнала көлемі 7,5—9 метрдің шамасында. Екі «мұрттың» ортасында, ескерткіштің батыс жағында орналасқан үш басты обалардың айнала көлемі 11 метр. Ең ортаңғы обада археологиялық қазба жұмыстары жүргізілгені белгілі болды. Оңтүстік «мұрттың» ұзындығы 152 метрге жетті, оның аяқ жағындағы обаның көлемі — 9 метр.

Ескерткіштің солтустік жағында, кейінірек, шамамен б. з. д. ІІІ-І ғасырлары салынған, солтүстіктен оңтүстікке созылған тағы бір бөлек оба жатыр. Бұл обаның ұзындығы — 11, ені 9 метрді құрады. Сонымен қатар, Жезді «мұртты обаның» оңтүстік-шығысына қарай геологиялық бұрғылау жұмыстарының ізі анықталды. Көлемі 2х2 метр жеркепенің орнында геологтардың каскасы, бұрғының бөлшектері жатыр.

Қарастырылып отырған ескерткіштің архитектуралық идеясының маңызын ғалымдар күнге табынумен байланыстырады. Қатал дала табиғатының сыйы — күн сәулесінің жарығы мен жылуы Барзақ әлеміндегі патшаға «бірінші болып тисін және молынан болсын» деген ниетпен салынған деуге болады. Шығыстан шыққан күн сәулесі тастан қалаңған екі «мұрттың» ортасынан өтіп, тыныштық тапқан патшаны жылуға орандырады-мыс.

Сөзсіз, Жезді «мұртты обасы» өзеннің бойында, Тайкеткеннен Қаракеңгірге дейін шоғырланған археологиялық ескерткіштердің маңыздыларының қатарына жатады. Сондықтан, бұл мақаланың мақсаты осы көне ескерткішті мемлекеттік қорғауға алып, тақтайша орнатып, кездейсоқ вандализмнен сақтап қалуға шақыру болып табылады. Бабаларымыздың асыл мұраларына ие болайық!

Жезді өзенінің алқабындағы «мұртты» обалар

Ағымдағы жылдың 5-қазан күнінде «Жезді „мұртты“ обасы» атты мақаламызды жария еткенбіз. Сол мақаланы жан-жаққа, қызығушылық танытады деген таныс-ағайындарға әлеуметтік желілер арқылы тараттық. Өз пікірлерін білдіргендердің арасынан Ұлытау ұлттық мұражай-қорығын көп жылдар бойы басқарған Бақтияр Қожахметов табылды. Ол кісі біраз уақыт бойы қорықтың нысандарын аралап, сырттан келген археологтарға қарағанда Ұлытау өңірінің едәуір көбірек аумақтарын зерттеген жан. Бәкең, біздің мақаламыздың тақырып иесі болған «мұртты» оба тіркеуде бар ма, жоқ па, анықтау керек екенін алға тарта отырып, ондай обалардың Терісаққанның бойында көп шоғырланғаны туралы айтты.

Біз бірден Гуглдағы спутник картасына жүгініп, әлгі Жезді «мұртты» обасы аталып кеткен археологиялық ескерткіштің айналасын бір шолып өттік. Нәтижесінде, Жезді байыту фабрикасынан оңтүстік-батысқа қарай 10 шақырым жерде, Бала-Жезді өзенінің оң жақ жағалауында тағы бір «мұртты» обаға тап болдық.

Келесі күні дереу сол обаға қарай жол тарттық. Жезді-Қарсақбай тас жолымен жүріп отырып, жолдың сол жағында жатқан той-төбе арқылы, құрылыс қызыл құм өндірген карьердің батыс жағымен, Бала-Жезді өзенінің бойындағы Арал-көң ауылына келдік. Ауылдың маңайындағы өткелден тура теріскейге қарай 670 метр жүргенде, алдымыздан әлгі «мұртты» оба шықты. Бұл обаның атауын біз бірден Арал-көң «мұртты» обасы деп атадық.