Труды IX Республиканской научно-практической конференции «Образование XXI века: проблемы, тенденции и перспективы»

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ МЕКЕМЕДЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТІ ҚОЛДАНУ ЖОЛДАРЫ

Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі білім беру жүйесін жетілдіру стратегиясы мектеп жасына дейінгі балаларды жеке тұлға ретінде жан-жақты қалыптастыру мәселелерінің ұлттық даму стратегиясымен үздіксіз байланысты екендігін және мемлекеттік саясаттың ажырамас бөлігі болып табылатындығын ескере отырып, басты қажеттілік ретінде қабылданған.

Қазіргі таңда технологияның қарқынды дамуы білім беру саласына үлкен өзгерістер әкелуде. Соның ішінде жасанды интеллект (ЖИ) — білім беруді цифрландырудың негізгі бағыттарының бірі. ЖИ — адамның ойлау, үйрену, шешім қабылдау сияқты қабілеттерін модельдейтін технология. Мектепке дейінгі мекемедегі тәрбиелеу мен оқыту мазмұнын Қазақстан Республикасының жаңа білім беру стандарты негізінде жаңашылықты. Мектепке дейінгі балалық шақ — баланың моральдық-адамгершілік бейнесін қалыптастырудағы маңызды кезең. Дәл осы кезеңде баланың жеке тұлғасының дамуын анықтайтын құнды бағыттар, алғашқы адамгершілік түсініктері, сезімдері, әдеттері, қарым-қатынасы қалыптасады.

Мектепке дейінгі білім беру үздіксіз тәрбие берудің алғашқы сатысының және балаларды ерте шақтан әлеуметтендірудің әлемдік үлгісі болып қала береді, өйткені тәрбиелік үдерістің үздіксіздігі бала өмірінің мектепке дейінгі, мектептегі және кейінгі жылдарын байланыстырады. Сондықтан да мектепке дейінгі мекемедегі баланы дамытушылық және жеке тұлға ретінде қарай отыра оның қызығушылықтары мен құқықтарын түсінуде және құрметтеуде қажет гуманитарлық жаңа жолына бағыттайтын жүйесін қалыптастыру. Ауыл бақшасында мектепке дейінгі балаларды оқытып тәрбиелеуде және жан — жақты дамыған жеке тұлғаны дамытуда барлық жағдайлармен қамтамасыз етілген. Мекемелердің материалдық — оқу базасы жоғарғы деңгейде жабдықталған, мұнда медициналық, психологиялық, логопедтік қызмет, физиокабинеттен тұратын сауықтыру кешені, спорттық — хореографиялық, ән- күй залдары, ағылшын және өзін-өзі тану кабинеттері бар. Топ бөлмелері заманауи модульдық жиһаздармен және дамыту ойын, ойыншықтар, дидактикалық материалдарымен қамтамасыз етілген. Балабақшаларда мектеп жасына дейінгі балалардың зияткерлік, шығармашылық қабілеттерін дамытуға арналған ағылшын тілі, би сабақтарын жүзеге асыру бойынша түрлі оқу іс-әрекеттер жүргізілуде.

Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде ЖИ қолдану — балалардың ерте жастан интеллектуалдық, тілдік және әлеуметтік дамуына әсер ететін тиімді құрал. Бұл үрдіс мектепке дейінгі білім беру саласын да айналып өтпеді.

Балабақшадағы педагогикалық үдерісті жетілдіру, балалардың танымдық белсенділігін арттыру, жеке қабілеттерін дамытуда ЖИ құралдарының орны ерекше. Әсіресе заманауи балалардың цифрлық ортаға бейімділігін ескерсек, жасанды интеллектіні тиімді пайдалану олардың ой-өрісін кеңейтіп, шығармашылық әлеуетін дамытуға ықпал етеді.

ЖИ-дің балабақшадағы оқу процесін жекелендіру, ойын арқылы оқытуды жетілдіру, баланың даму деңгейін анықтау, тәрбиешінің жұмысын жеңілдету негізгі рөлі болып саналады. Бөбекжай-бақшадағы оқыту — ойынға негізделген. Сондықтан ЖИ құралдары ойын формасында ұсынылуы тиіс. Жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын ойын формасында ұсыну — әсіресе білім беру мен дағды қалыптастыруда өте тиімді тәсіл. Ойын элементтері (геймификация) қолданушының қызығушылығын арттырады. Адамдар табиғи түрде ойынға бейім келеді, сондықтан күрделі немесе жалықтыратын тапсырмалар да жеңіл әрі тартымды көрінеді. Ойын форматында ұсынылған ЖИ құралдары пайдаланушыны белсенді қатысуға итермелейді. Мәселен, деңгейлер, марапаттар, бәсекелестік элементтері мотивацияны күшейтеді.

Балалардың әрекет үстінде қателесуден қорқуы азаяды. Ойын кезінде адам қателікті тәжірибе ретінде қабылдайды, бұл үйрену процесін жеңілдетеді. Ойын арқылы ұсынылған ЖИ құралдары есте сақтауды жақсартады, өйткені эмоциялық қатысу жоғары болады. ЖИ-ды ойын формасында ұсыну — оны балабақшада қолжетімді, қызықты әрі тиімді етудің маңызды жолы.

Жасанды интеллект элементтері ойын арқылы берілсе, балалар оны табиғи түрде қабылдап, қызығушылықпен үйренеді. Мысалы, интерактивті ойындар, дауыспен жауап беретін қосымшалар немесе қарапайым тапсырмалар арқылы балалардың ойлау, есте сақтау және тіл дамыту қабілеттері жетілдіріледі. Сонымен қатар, ойын формасындағы ЖИ құралдары әр баланың жеке қарқынына бейімделе алады. Бұл олардың қабілеттерін ескеріп, тиімді оқытуға мүмкіндік береді. ЖИ — дерекке сүйеніп болжам жасап, ұсыным беретін жүйе. Балабақшада оны «оқытушы машина» емес, әдістемелік көмекші ретінде қабылдау маңызды. Құрал оқу мақсатынан туындағанда ғана тиімді болады, әйтпесе ойын ырғағы бұзылады. Тәрбиеші алдымен күн тәртібін, қауіпсіздікті және қарым-қатынас мәдениетін сақтайды. ЖИ сол құрылым ішінде тапсырмаларды саралап, материалды түрлі формада ұсынады. Негізгі өлшем — баланың таңдауы, қызығушылығы және қолжетімді қиындық деңгейі.

Бұл қағидаттарды сақтау үшін айқын әдістемелік сүзгі қажет. Тәрбиеші ЖИ ұсынған тапсырманы баланың ойынына сай ережеге айналдырады. Нәтиже бірден көрінбесе, тәрбиеші баланы сабырмен жетелейді, асықтырмайды.

Топтық жұмыста жүйе ұсынған айырма теңсіздік тудырмауы керек. Сондықтан мазмұн қабілетті көтермелейді, бірақ ешкімді салыстыруға итермелемейді. Бөбекжай бақшада баланың сөйлеуін тыңдап, дыбыстау қателерін нәзік түзетуге мүмкіндік береді. Тіл дамытуда қысқа диалог, сурет бойынша әңгімелеу және рөлдік ойындар нәтижелі болады. ЖИ арқылы бір тақырыпта әртүрлі күрделілікпен тапсырма құрастыру жеңілдейді. Осылайша топ ішіндегі айырмашылық оқу үдерісін ешқашан тежемейді. Ойындық тапсырмалар экранға байланбай, кеңістікте еркін орындалуы мүмкін. ЖИ мәтінді, суретті немесе дыбысты дайындайды, ал әрекет топ бөлмесінде жүреді. Мәселен, «Сөзді тап» ойынына карточкалар алдын ала басылып шығады. Ән, қимыл және саусақ жаттығулары сабақ жоспарына әдейі кіріктіріледі. Инклюзивті топтарда нұсқауды түсіну және сөз қорын кеңейту айқындалады. Мұнда тәрбиеші балаға жақын сөйлеу үлгісін өзі көрсетеді.

Балабақшада ЖИ қолдану ойын мәдениетін ешқашан әлсіретпеуі тиіс. Технология тәрбиешінің уақытын үнемдеп, дербестендірілген қолдау мен дәл кері байланыс береді. Нәтиже қауіпсіздік ережелері, ата-анамен ашық келісім және сапалы әдістемемен байланысқанда көрінеді. ЖИ құралдары ұлттық мазмұнмен толықтырылса, тілдік орта кеңейеді. Институционалдық қолдау мен тұрақты оқыту болғанда, тәуекел азаяды. Ең маңыздысы — шешім қабылдайтын тұлға тәрбиеші болып қалады. Осы ұстанымдар сақталса, ЖИ балабақшаның сапасын айқын арттырады.

Қорытындылай келе, мектепке дейінгі мекемеде жасанды интеллектті қолдану — білім беру үдерісін жаңғыртудың тиімді бағыты болып табылады. ЖИ технологиялары балалардың жас ерекшеліктеріне сай ойын арқылы оқытуға мүмкіндік беріп, олардың танымдық, тілдік және шығармашылық қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Сонымен қатар, ЖИ құралдары әр баланың жеке даму қарқынын ескеріп, оқытуды дараландыруға жағдай жасайды. Бұл тәрбиешілерге балалардың қажеттіліктерін нақтырақ анықтауға және оқу процесін тиімді ұйымдастыруға көмектеседі.

Ойын элементтерімен ұштастырылған ЖИ балалардың қызығушылығын арттырып, белсенді қатысуын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде, білім беру мазмұны жеңіл меңгеріліп, ұзақ уақыт есте сақталады.

Осылайша, жасанды интеллектті мектепке дейінгі мекемелерде орынды әрі жүйелі қолдану — сапалы білім мен жан-жақты дамыған тұлға қалыптастырудың маңызды шарты.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты.

2. «Білім туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.

3. «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасының Заңы.

4. «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы ҚР Үкіметінің қаулысы.

5. Мектепке дейінгі білім беру ұйымдары қызметінің үлгі қағидалары.

МЕКТЕП ЖАСЫНА ДЕЙІНГІ БАЛАЛАРДЫҢ АҚЫЛ-ОЙ ТӘРБИЕСІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ МЕН ӘДІСТЕМЕСІ

Бала тәрбиесінің негізі жанұясында қаланатындықтан, халқымыздың ғасырлар бойы ұрпақтан-ұпаққа мирас болып келе жатқан жанұялық бала тәрбиесі дәстүрлерін, фольклорлық мұраларын балабақшада педагогикалық процесті ұйымдастыруда кеңінен пайдалану мүмкіндіктері қарастырылды.

Балабақшаға арналған бағдарламалар мектепке дейінгі жастағы балалардың денесі шыныққан, ақыл-ойы ұшқыр, адамгершілік жағынан мінсіз, еңбек сүйгіш, эстетикалық талғамы бай етіп тәрбиелеу міндетін қояды. Онда әрбір баланың жас ерекшелігі, жеке басының өзіндік ерекшелігі, психикалық-физиологиялық ерекшелігі ескеріледі. Балалардың жан-жақты дамуына қамқорлық жасайды. Олардың талап-тілегін, қажетін ескеріп, мазмұнды да қызықты іс-әрекетін (ойын, еңбек, оқу) ұйымдастырады. Балалардың көңіл-күйінің сергек, қуанышты болуын көздейді. Балабақшада оқыту мен тәрбие бағдарламалары негізінде педагогикалық процесті ұйымдастырып, бір ізді, жүйелі болуын қадағалайтын, оның талаптарын орындауға жауапты басты тұлға — тәрбиеші.

Тәрбие бағдарламасына сүйене отырып, әрбір топтағы тәрбиелеу мен білім беру мазмұнының келесі топқа қайталанбауын қадағалайды және дұрыс ұйымдастырылуына басшылық жасайды.

Мектепке дейінгі қоғамдық тәрбие білім берудің алғашқы буыны болғандықтан, тәрбиешілердің еңбекке, мемлекеттік, әлеуметтік, қоғамдық саяси істерге араласу міндетін шешеді. Елімізде мектепке дейінгі ұйымдардың негізгі типі — балабақша. Мектепке дейінгі кезеңдегі білім мазмұны тәрбиелік сипатта сұрыпталған. Білім деңгейі мен оқытылатын материалдардың шынайылығы, ғылыми дұрыстығы, нақтылығы, түсініктілігі ескерілген. Оқытудың мазмұны балабақшаға арналған «Балапан» бағдарламасында анықталған. Аталған бағдарламада көрсетілген материалдар бір топтан, екінші топқа өткен сайын күрделенеді, мазмұны, көлемі кеңейеді, тақырыптары жаңарады, жаңа мәліметтер қосылады. Бағдарламаны игеру арқылы балалар бірте-бірте жүйелі білімге ие болады және олардың мазмұнын талдап, қорытып өз ойларын айтады. Мектепке дейінгі кезең — баланың жан-жақты дамуының ең маңызды кезеңдерінің бірі. Осы уақытта баланың ойлау қабілеті, танымдық белсенділігі, сөйлеу тілі және қоршаған орта туралы алғашқы түсініктері қалыптасады. Сондықтан ақыл-ой тәрбиесін дұрыс ұйымдастыру — болашақ тұлғаның дамуына берік негіз қалайды.

Бөбекжай-бақша балаларының ақыл-ой тәрбиесін ұйымдастыруда олардың танымдық қабілеттерін, ойлауын, сөйлеуін, зейінін және есте сақтауын дамытуға бағытталған жүйелі педагогикалық процесс.

Бұл тәрбие арқылы балалар қоршаған ортаны танып, заттар мен құбылыстардың арасындағы байланысты түсінуге үйренеді.

Ақыл-ой тәрбиесі — бұл балалардың танымдық іс-әрекеті мен қызығушылықтарын, ақыл-ой әрекетінің тәсілдерін дамытуға және қоршаған дүниенің заттары мен құбылыстары туралы бастауыш ғылыми білімдер жүйесін қалыптастыруға бағытталған арнайы ұйымдастырылған педагогикалық процесс.

Ақыл-ой тәрбиесінің негізгі мақсаты — мектеп жасына дейінгі балалардың жалпы даму деңгейін арттыру. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесінің мақсатын қарапайым түрде түсінуге болмайды — балаларға қоршаған орта туралы мүмкіндігінше көбірек білім беру, олардың танымдық іс-әрекетінің жалпы тәсілдерін дамыту әлдеқайда маңызды, бұл талдау, салыстыру, жалпылау, сөйлеуді дамыту, жаңа білім алу қажеттілігін қалыптастыру, ойлау қабілетін меңгеру. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой дамуының қарқыны кейінгі жас кезеңдерімен салыстырғанда өте жоғары. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесіндегі кез-келген кемшіліктерді ересек жаста жою қиын және баланың одан әрі дамуына кері әсерін тигізеді.

Оларды мектепке дайындауда ақыл-ой тәрбиесінің рөлі ерекше. Білім қорын игеру, ақыл- ой белсенділігі мен дербестігін дамыту, интеллектуалды қабілеттер мен дағдыларды игеру мектепте ойдағыдай оқудың және болашақ еңбек қызметіне дайындықтың маңызды алғышарттары болып табылады. Тапсырманы орындау барысында алынған нәтижені берілгенмен салыстыру және байқалған сәйкессіздіктерді түзету қабілеттерін қалыптастыру қажет. Бұл оқу іс-әрекетіндегі маңызды сәт болып табылатын өзін-өзі бақылауды дамытуға ықпал етеді. Оқытудың практикалық әдістерін қолданған кезде практикалық тапсырмаларды жүйелі түрде қиындататын жүйені құру қажет. Бұл жүйе балалардың дағдыларына қойылатын талаптардың біртіндеп артуымен сипатталады: үлгіні зерттеуді жүзеге асыру (немесе берілген шарттарды талдау, іс-әрекеттердің реттілігін жоспарлау, алынған нәтижелерді бақылау, оларды практикалық тапсырмамен байланыстыру).

Балалардың ақыл-ой тәрбиесі бойынша жұмысты әр түрлі әдістермен ұйымдастыра отырып, әр тәрбиеші мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесінің принциптерін ескеруі қажет. Мектепке дейінгі жас — тұлғаны дамыту мен тәрбиелеудегі маңызды кезең. Жеке тұлғаны дамыту, тәрбиелеу және қалыптастыру туралы сөз қозғағанда, бұл ұғымдардың өзара байланысты, бірін-бірі толықтыратындығын ескеру қажет. Тұлғаның дамуы деп оның қасиеттерінің сапалық өзгерісі, бір сапалық күйден екінші күйге ауысуы түсініледі. Бұл білімді игеру негізінде балалардың туған өлкесіне, өз Отанына деген патриоттық сезімдерді қадір тұту, еліміздің қоғамдық өміріне мүдделену көзқарасы қалыптасады.

Балабақшада берілген білімдер мектеп жасына дейінгі балалардың бәріне түсінікті болып, бұл білімдер бір топтан екінші топқа өткен сайын күрделеніп, егжей-тегжейін жалпылана түседі.

Мысалы, балалар бақшасының барлық топтарында балалар транспортпен танысады. Сәбилер тобында — балалар қалалық транспорттың негізгі түрлерін ажыратып, олардың қандай жұмысқа пайдаланатындығын білуге тиісті болса, мектепке даярлық тобында — транспорттың қаладағы түрін алыс жолға жүретін, оларда жұмыс істейтін адамдардың еңбек ерекшелігі мен қоғамдық транспортты пайдалану тәртібін білуге әртүрлі транспорт құрамдарын өзара салыстыра білуге тиіс. Берілетін білім нақты болуға тиіс. Яғни, балалардың бойында Отанымыз туралы ұғымды қалыптастыру үшін тәрбиеші оларға Еліміздің әртүрлі халықтары, олардың әдеп-ғұрыптары, шұғылданатын еңбек түрлері мен табиғат жағдайлары туралы кітаптар оқып, әңгімелер өткізеді.

Балалар игеруге тиісті білімдердің 2 бөлімін ажыратып көрсетеміз:

Қарапайым білімдер — бұл білімдерді игеру үшін тәжірибе жүзінде арнайы оқытудың қажеті шамалы. Тек, тәрбиешілердің балалармен өткізілетін жай қарым-қатынасы ойындар, бақылаулар жеткілікті.

Күрделі білімдер — бұл білімдерді тек оқыту процесінде ғана игеруге болады.

Ақыл-ой тәрбиесінің негіздерінің бірі- білімдерді жүйелендіру. Білім жүйесі — белгілі бір заңдылықтардың, ережелердің негізінде бүтіннің бөлшектері арасындағы мәнді байланыстырады, тәртіптерді анықтау арқылы қол жететін білімдердің жиынтығы. Балалар айналадағы ортамен танысқанда көптеген сауалдар қояды. Сұрақтар балалардың білуге құштарлығының көрсектіші. Олар, айналадағыларға деген белсенді танымдық қатынасты білдіреді. Көп білетін балалар сауалды көбірек қояды. Балалардың жасына қарай оның қоятын сұрағының түр-сипаты өзгереді. Кейде балалар бір сұрақтан кейін, бір сұрақты тізбектеп қояды: «Шөптің не керегі бар?», «Сиыр жеу үшін бе?», «Ал сиыр оны неге жейді?», «Сүт шығу үшін бе?», «Ал сүт неге керек?», «Балаларға беру үшін бе?», «Неге балаға сүт беру керек?» — т.б.

Қорытындылай келе, мектепке дейінгі балалардың ақыл-ой тәрбиесін ұйымдастыру — олардың жан-жақты дамуының маңызды бөлігі болып табылады. Дұрыс ұйымдастырылған педагогикалық процесс баланың ойлау қабілетін дамытып қана қоймай, оны мектепке дайындайды және болашақта білімді, саналы тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Ұлы дидактика / Коменский Ян Амос — М.: Талап бойынша кітап, 2022. 349 б.

2. Венгер Л. Д., Дьяченко О. М., Говорова Р. И., Цеханская Л. И. Мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой қабілеттерін дамытуға арналған ойындар мен жаттығулар. М.: Ағарту, 1989. 127 б.

3. Сенсорлық тәрбиеге арналған дидактикалық ойындар мен жаттығулар мектеп жасына дейінгі балалар. Балабақша тәрбиешісіне арналған нұсқаулық. Ред. Венгера Л. Д. М.: Ағарту, 1978. 224 б.

4. Баланы қалай сүю керек / Януш Корчак; (поляк тілінен аударған К. Сенкевич). М.: Эксмо, 2021. 512 б

МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ ЖАСТА ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ИНТЕЛЛЕКТТІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ОНТОГЕНЕЗ КОНТЕКСІНДЕ

Онтогенез кезіндегі эмоциялардың дамуы қажеттіліктердің күрделенуіне және әртүрлі жас кезеңдерінде олардың қанағаттандырылу ерекшеліктеріне сәйкес келеді.

Адамдарда эмоциялар туылмай тұрып-ақ пайда болады. К. В. Шулейкина (1971) бес-алты айлық адам ұрығында ләззат пен наразылықтың эмоционалды реакциялары байқалатынын анықтады. Баланың эмоционалды саласының дамуын бақылай отырып, Г. Мюнстерберг 20 -ғасырдың басында былай деп жазды: «Бастапқыда сезімдер тек баланың өз дене күйлерімен ғана туындайды. Аштық, шаршау және физикалық тітіркену жағымсыз, ал жеңіл қозу және тамақтану жағымды; кейінірек сыртқы әлемнің заттары мен адамдар ләззат немесе наразылық әкеледі, содан кейін, ақырында, заттар сөздермен алмастырылып, заттары қанағаттану мен наразылық көздеріне айналатын кезеңге жетеді».

Д. В. Винникотт «…эмоционалдық дамудың алғашқы кезеңдерінде, сезімдер әлі ұйымдастырылмаған кезде, „автономды эго“ деп атауға болатын нәрсе әлі болмаған кезде, бала үлкен мазасыздықты бастан кешіреді… Бұл кезеңдегі эмоционалдық азап үрейге, шыдауға болмайтын азапқа ұқсайды» (1960) деп атап өтті. Д. В. Винникотт бұл «азаптан» құтылудың табысын және баланың аффективті саласының дамуын, ең алдымен, анасы, сондай-ақ онымен жұмыс істейтін басқа отбасы мүшелері мен мамандар көрсеткен нәрестеге күтім жасау кешенінің сипаттамаларымен байланыстырды. Д. В. Винникотт бұл кешенді ұстау (грекше holos — тұтас) деп атады. Д. В. Винникотт өмірдің алғашқы апталары мен айларында бала реніш сезімін білмейді, бірақ егер ол «ренжісе», ол ізсіз өтпейді деп санайды.

Салдары үлкен жаста «қауіпсіздік сезімі» түрінде пайда болады. Ересектерде мазасыздықтың жоғарылау көбінесе нәрестелік кезеңдегі мәселелермен байланысты. Қамқор ана мен үйлесімді отбасы (жақсы ата-ана болу) бар қалаулы балалар эмоционалды түрде жақсы және тез дамиды. Ата-ана болу нашар болған жағдайда баланың психикалық дамуы «қарабайыр эмоционалдық хаос, бастапқы азап шегумен» белгіленеді және «бұрмаланып, кешігеді». Біртіндеп нәрестелердің ыңғайсыздыққа эмоционалды реакциялары және жайлылықтың оралуы анасымен (немесе оның орнына келген адаммен) өзара әрекеттесу қажеттілігімен байланысты бола бастайды. Екі айлық нәресте анасының келбетіне қарап қана қанағаттанған күлкі оята алады. Біртіндеп анасының бет-әлпетіне жауап беру қабілеті дамиды, бұл анасының әртүрлі заттарға деген көзқарасынан белгілерді қабылдау және оларға эмоционалды түрде осылай жауап беру арқылы оның эмоцияларын тудырады.

6—7 айда нәресте ашық түсті ойыншықтарды көргенде оянады. Жеті айлық баланың бет-әлпетінен таңданыс пен ашуды оқуға болады, ал бейтаныс адамның келбеті қорқыныштың бет-әлпетін тудыруы мүмкін.

8—10 айда бала құрдастарының келбетіне оң эмоционалды реакциялар көрсетеді. Бір жылдан кейін айналадағы заттар мен құбылыстарға эмоционалды түрде сараланған көзқарас айқын көрінеді; бала не «рұқсат етілгенін» және не «рұқсат етілмегенін» біледі. Бұл жаста эмпатия жасау қабілеті де пайда болады: құрдасының жылауы балада мазасыздық пен көз жасын тудыруы мүмкін. Балалар шамамен бір жарым жастан бастап маңызды ересектердің мақұлдауына ие болуға және сынынан аулақ болуға тырысады және ұят сезімін сезіне алады. Екі жасар балалардың әдетте белгілі бір адамдарға, ойыншықтарға, киімге және тағамдарға деген ұнатулары мен ұнатпаулары жақсы қалыптасқан. Екі жастан бастап балалар өз қабілеттері мен дағдыларымен мақтанады («Мен үлкен бала сияқты тамақтанамын», «Мен жарықты жаға аламын», «Мен өз колготкамды киемін» және т.б.). Бұл жаста мектепке дейінгі мекемеге баратын және топтық ойындарға қатысатын балалар әлеуметтік сезімталдықты дамыта бастайды.

Үш жасқа дейін баланың эмоциялары импульсивті, негізінен биологиялық сипатта болады және айқын соматикалық-вегетативті компонентпен сипатталады. Сөйлеудің, ойлаудың және өзін-өзі танудың дамуы олардың эмоционалды реакцияларының саралануы мен күрделілігіне ықпал етеді. Өмірінің төртінші жылына қарай олар өз дағдылары мен қабілеттерінің сапасына мақтаныш сезімін дамытады («алдымен тамақтанды», «тез киінді»). Баланың өз жетістіктерін және оған сәйкес эмоцияларды бағалауы көбінесе ересектердің көзқарастары мен бағалауларына байланысты. Бұл көзқарастар сонымен қатар баланың табиғи құбылыстарға, өнер туындыларына эмоционалды түрде жауап беру және юмор сезімін көрсету қабілетінің пайда болу уақытын анықтайды. Шамамен төрт жастан бастап балалар өз эмоцияларын жасырып, тежей алады, оларды бет-әлпеті мен пантомима арқылы ерікті түрде білдіре алады.

Мектепке дейінгі жастың соңына қарай бала барған сайын жоғары эмоцияларды бастан кешіреді және эмоционалды түрде болжау қабілетін дамытады.

Біздің белгілі бір эмоцияларға ерікті түрде жауап беру тәсіліміз өзгереді. Мысалы, қорқыныш сезінетін кішкентай бала жақынына (анасына, әкесіне, әпкесіне немесе ағасына) асығады. Дегенмен, тіпті мектепке дейінгі жаста да негізгі (туа біткен) эмоциялар әлеуметтік мағынаға ие болады. Сондықтан жасөспірімдерде қауіптен қашу ұят сезімімен байланысты. Нәтижесінде, олар қорқынышпен күресудің басқа жолын таңдайды — қауіптің дәрежесін бағалауға тырысады, тиімдірек позицияны алады немесе қауіпті елемейді, оны елемейді.

Үш айлық нәрестелер ата-ананың эмоцияларын қабылдауға «бейімделген» және олардың мінез-құлқы анасының немесе әкесінің бет-әлпетінен эмоционалды көріністерді көргісі келетінін көрсетеді.

Алғашқы эмоциялар нәрестенің биологиялық қажеттіліктерімен (өзін-өзі сақтау, бостандық және ләззат) байланысты болса, эмоционалды реакциялардың қоздырғыштарын одан әрі байыту баланың интеллектуалды дамуымен байланысты.

Екі-үш жаста ашудың әлеуметтік түрлері — қызғаныш және көре алмаушылық пайда болады. Егер анасы алдында басқа баланы сипаса, балалар ашуланып, жылайды. Әлеуметтік байланыстар ләззаттың негізгі эмоциясының көрінісі ретінде қуанышқа әкеледі. Үш жастан бес жасқа дейін ұят қорқыныш сезімімен бірге жаңа сапаға ие болып, соттаудан қорқуға айналады.

Осылайша, даму психологиясы адам онтогенезін сезімтал кезеңдерге бөледі, олардың әрқайсысы белгілі бір психикалық дамулардың пайда болуына ықпал етеді. Егер даму тиісті уақытта пайда болмаса, ол мүлдем пайда болмауы мүмкін, сондықтан жеке тұлғаның нақты қасиеттеріне бағытталған білім беру араласулары уақтылы болуы керек (әйтпесе, олар тиімсіз болады). Сезімтал кезеңдер кезеңдерге топтастырылған. Бұл кезеңдер бір-бірінен жасқа байланыс дағдарыстармен (өмірдің 1, 3, 7 жылдары, жасөспірімдік кезең және т.б.) бөлінген объективті түрде өмір сүреді. Дегенмен, психологтар бұл кезеңдердің мазмұны бойынша келіспейді. Онтогенездің көптеген теориялары бар.