Каб жыць…

– Бери, кушать будешь. Солдат отдать еда. Бери! Кушать будешь!

Вольга баялася, не брала. Глядзела на рондаль, з якой ішоў пар.

– Ты же хочешь есть?! – прысеў да яе Івон.

Яна не стала нічога казаць. Маўчала. Яна баялася, што могуць прыйсці салдаты ў хату і забіць яе за гэты суп. Не ўзяла. Яна, сыходзячы ад яго, азіралася. І заўважала, што Івон сочыць за ёй, глядзіць, куды ж яна пойдзе. Вольга павярнула на іншую вуліцу, потым накіравалася ў бок дома. Івон зразумеў, што яна падманвае яго. Дзіця, абыходзячы рознымі вытаптанымі сцежкамі, траншэямі і тунэлямі, па крузе, выйшла на камэндатуру і прыйшла ў свою хату.

Зноў у слёзы, успамінаючы, што было з ёй.

– Што ты плачаш? Хто цябе набіў?.. Чаго ж ты цягалася!?! – задавала пытанні Паліна сваёй дачцэ.

Волечка праз плач спрабавала штосьці расказаць.

І ў гэтую гадзіну, хлопчык Грыша, які жыве з імі ў адной хаце, зайшоў у хату. І прынёс з сабой сатэйнік з супам.

– Гэта мой суп! Ён мне яго аддаваў. – перастаўшы плакаць, Вольга звярнулася да матулі.

– Дык чаго ж ты яго не ўзяла?

А дачка апусціла вочы, ды пабегла да Грышы.

– Дай мне хоць трохі?! – казала дзяўчынка, просіла супу.

Суп падзялілі, на ўсіх дзяцей. Невымоўнай радасцю засвяціліся іх змучаныя, запалыя вочы. Маці Паліна села насупраць сваіх дзяцей, ласкава глядзела на іх. З'елі ўсё адным махам.

Пасля, Грыша занёс салдату яго посуд, падзякаваў. І хутка ўцёк назад дадому.

***

Адзін дзень змяняўся іншым і нічога новага ў вёсцы не адбывалася. Старыя, жанчыны, і мужчыны, і дзеці: па-ранейшаму глядзелі з асцярогай і варожа на захопнікаў.

У канцы вёскі, у садзе, стаяла пару не абгарэлых яблынь, якія давалі багаты ўраджай пладоў.

Беглі гады. Ні ў гэтую ноч, ні ў дзень, больш не было нічога асаблівага, усё здавалася штодзённым. Год за годам жылі ў нейкім палоне, у страху, у голадзе. Пра што б не думалі, куды не глядзелі, заўсёды было адчуванне пагрозы, бяды, ва ўсіх хто хацеў заставацца свабодным. Матывацыя была адна – жыць дзеля дзяцей, дзеля перамогі.

Так цягнулася некалькі гадоў.

На дрэвах ужо шамацела лістота. Усё больш даносіліся чуткі, весткі аб тым, што германскае войска губляе пазіцыі. Што свае салдаты даюць адпор акупантам. Гэта злавала, як нямецкую ўладу, так і паліцыю. Яны занепакоеныя, сталі агрэсіўна паводзіць сябе. Усё бліжэй падступалі савецкія войскі да вёскі Пратасы. Вызваляючы бліжэйшыя населеныя пункты.

Лета. Трэці год вайны.

– Нашы! – убег у хату мужынёк. – Нашы ідуць!

Па полі беглі байцы. Хутка загрымела артылерыя. Кулі засыпалі вёску. Артылерыя ўсё б'е і б'е. Усім боязна. У вокны ляцелі кулі, усе хто ў агульнай хаце, ляглі на падлогу…трасліся. Жах вайны, бою. Паліна, плакала аб сваіх дзецях, аб сваім мужу, што яны дзесьці там засталіся адны.

У гэты дзень дачкі Васіля Лешанка гулялі з іншымі дзецьмі ў канцы вёскі. Раптам нібы гром, нешта прагрымела над лесам. Аблокі цёмнага дыму паплылі ў бок вёскі. Дзеці закрычалі і ў страху пабеглі дадому. Зноў грымнуў стрэл. Наперадзе дарогі яны бачылі, як насустрач беглі нямецкія салдаты. Усё ахапіла агнём.

Дзеці закрычалі, у страху, падзяліліся, разбегліся хто куды. Надзя пацягнула сваіх сясцёр у хату насупраць. Схаваліся на даху. Малодшыя не пераставалі плакаць. Надзя, праз шчыліну ў тарцы даху, сачыла за тым, куды беглі іх сябры.

Грыша ж, працягваў бегчы па дарозе з братам да мамы. У гэты момант снарад ударыў як раз каля іх. Затрашчала старая ліпа. Дзеці ляжалі на сухім пяску: худыя, спакойныя і ўлагоджаныя.

Надзенька закрыла рукамі вочы. Потым абняла сясцёр. Слёзы ціха сцякалі па яе ружовых шчоках.

Перад пачаткам бітвы, Васіля з сынам і іншых мужчын адправілі капаць акопы. Там яны і сустрэлі свіст куль двух варожых бакоў.

Васіль схапіўся за вінтоўку мёртвага нямецкага салдата. Агледзеўся і прыцэліўся, адразу ж прагучаў стрэл. Затым, тузануў за плячо Сцяпана. Махам галавы, паказаў, што ім пара сыходзіць адсюль. Васіль зноў агледзеўся і хутка выбег з акопа. Дзіцячыя крыкі, якія напаўнялі шум вайны, гоняць іх абараняць сваю сям'ю. Бягуць акуратна да хаты. Куля наганяе бацьку і збівае таго з ног. Ён падае, прыхінаецца да цёплай травы. Сцяпан рашуча не пакідае тату, дапамагае яму дайсці да сцяны паўразбуранай хаты. Гарачая кроў сцякала на дрыготкую, ад вайны, глебу. Сын не губляецца, здымае кашулю і абвязвае рану.

Немцы адступаюць. Паліцыя і аддзеленыя ад групы салдаты, хаваліся ў лясах. Пасля трохгадзіннай бітвы, у дварах стала пацішэй. Вельмі шмат параненых, забітых, крыві, якая пакрывала зямлю. Яшчэ здалёк чуваць выбухі. Каля чыгуначных шляхоў яшчэ ішла танкавая бітва.

Шум стаў сціхаць. Людзі збіраліся ў групы, шэпталіся. Народ выходзіў на вуліцу.

Дзяўчынкі, тры сястры, цяжка прабіраліся да мамы. У асяроддзі ляжачых чалавечых целаў і палаючага агню, яны паскаралі свой крок. У гэты момант, сёстры ўзяліся за рукі і спяшаліся дадому. Надзя трымала руку Іры, Іра трымала руку Волі. Чулі голас мамы. Паліна з крыкам прамаўляла іх імёны, яна ў паніцы, шукае сваіх дачок. У гэты момант яе мужу ўжо аказвалі дапамогу іншыя людзі.

– Мама, мама, мама…! – дочкі разам ускрыкнулі.

Радасцю поўніліся іх вочы. Паліна ўстрывожана падбегла да дзяцей, упала на калені. Яна адчула палёгкасць і на душы стала значна лягчэй…

***

Густы дым ахутаў вёску. Моўчкі ляжаць уздоўж дарог мёртвыя салдаты.

Немцы сышлі, уцяклі, адступілі. Валяюцца пустыя скрыні ад снарадаў. Каля спілаваных ліп ляжаў загінуўшы конь. Акопы былі поўныя ўсялякімі прадметамі: бутэлькі, каскі, абгорткі з-пад шакаладу, вінтоўкі, пачкі патронаў. Хлопчыкі збіралі гільзы. Дарослыя прыбіралі забітых. Сваіх хавалі ў брацкія магілы, у вёсцы. Немцаў жа закопвалі каля дарог або на палях і на месцах, дзе іх знаходзілі. Але таксама іх хавалі і ў агульныя магілы, за вёскай. Мёртвых было шмат.

Праз усю вёску былі выкапаныя акопы. Па вуліцы ехалі танкі, ішлі салдаты Чырвонай Арміі.

Васіль і Сцёпа падышлі да вуліцы. Сын глядзеў на салдат з жаданнем далучыцца да іх. Сцяпану хацелася нешта здзейсніць на фронце. Ён прагне гераічнай вайны, а не адседжвацца ў вёсцы. Надзя, Іра і Воля баяліся і хаваліся. Глядзелі праз шчыліны плота, як едуць баявыя машыны. Палонных вялі ад вуліцы, дзе засталося больш ацалелых хатаў. Адкуль ішла дарога з хутара Круглае. Усе стомленыя, у пылу, хавалі вочы.

Нямецкая сабачка засталася ў вёсцы. Сям'я перайшла з агульнай хаты ў новую. І Вольга забрала яго да сабе, жыве ён цяпер з імі. Беленькі, чорныя плямы на ім, чорны матылёк на шыі. Навучаны танцор.

Яшчэ завідна, у вёсцы спыніліся на начлег салдаты Савецкай Арміі. Ходзіў па хатах капітан у шынялі, са строгім выразам твару. За ім ішлі два радавыя. Ён шукаў маладых хлопцаў, мужчын, здольных трымаць зброю. Падышоў да хаты Лешанка. Дзе сястрычкі гулялі з нямецкім сабакам. Не расчасаныя, худзенькія дзеці. Сабака выскачыў з-пад рук дзяўчынак і кінуўся брахаць на капітана. Ён імгненна дастаў пісталет. Стрэл. Сёстры падбеглі да сабакі. Засмучаныя, пачалі ліць слёзы. Яшчэ жывы, ён глядзеў на дзяцей і лапкамі цягнуўся да іх. Не хацеў паміраць. Потым, скамянеў. Паліна, пачуўшы стрэл і плач дзяцей, выбегла з хаты.

У гэты ж час капітан увайшоў у хату. Усе паўставалі з месцаў.

Ён паглядзеў спачатку на Васіля. Убачыўшы яго раненне, перакінуў свой погляд на Сцяпана.

– Заўтра пойдзеш з намі! Раніцай чакаю цябе ў сябе! – спакойна камандваў капітан. – Не хапае людзей…

– Ёсць! – пранізлівым голасам вымавіў хлопец.

Салдаты павярнуліся, накіраваліся да выхаду. Сыходзячы, капітан краем вока зірнуў на плачушчых дзяцей ля парога. Радавыя ішлі за ім, павярнуўшы галаву, з жалем зірнулі на гора дзяцей.

Калі дзяўчынкі трохі супакоіліся, Паліна пайшла ў Сельскі савет.

– Навошта вы так?! У нас жа не аднаго сабачкі ў вёсцы! – злосна і ў той жа час з крыўдай казала яна – Няхай бы жыў. Гэты сабака такі ж як і мы. Яго прымушалі скакаць – ён скакаў, прымушалі спяваць – ён брахаў. І нас прымушалі немцы! – несціхаючыся казала жанчына.

– Назад яго ўжо не вярнуць. – перабіў яе кіраўнік. – Ён быў трафейны!..

Гучна тупнуўшы нагой, яна разгарнулася. Сыйшла. Яна не чакала справядлівасці. Яна хацела, каб яе пачулі, каб такое не паўтаралася.

Пахавалі сабаку ў нямецкім бліндажы за хатай, каля тонкай бярозы.

***

Раніца. Туман. У далечыні яшчэ чутна глухая стральба з гармат.

Старэйшае дзіця, Сцяпан, сыходзіў на вайну. Увесь вечар і ноч ён чакаў, калі ж ужо далучыцца да войска. Як жа ён быў тады рады, калі камандзір узяў яго з сабой у наступ. І вось прыйшла пара пакінуць дом.

Выпраўлялі. Маці плакала. Плакалі ўсе ў сям'і. Сцяпану было не па сабе.

– Збірайцеся ў дарогу! – прымчаўся верхам на кані камандзір.

Сцяпан кожнага абняў і расцалаваў перад сыходам. Паліна хрысцілася, малілася.

– Вы не турбуйцеся. Вярнуся. – цяжка ўздыхаючы прашаптаў Сцяпан. – Бывайце!

“Ох, ужо наплачацца мама!” – падумаў сын.

Доўга яшчэ стаяла сям'я. Усе працягвалі махаць услед сыходзячаму на вайну сыну, брату.

***

Немцаў з вёскі выгналі, але спакою не было. Паліцыя, уцякла ў лес, пасля прыходзіла ў вёску прасіць ежы. Хадзілі з вінтоўкамі, стралялі, забівалі. Мужыкоў у вёсцы амаль не засталося. Адны ўдавы ды дзеці.

Адны сыходзяць, прыходзяць іншыя. Былыя паліцыянты, нямецкія салдаты, якія ўцяклі ў лес, усе ішлі.

Налётчыкі зайшлі ў суседнюю хату, да суседзяў Лешанка. Расчынілі дзверы. Бачаць: маці стаіць, істэрычна крычыць, тузаючыся над дзіцячым целам. Дзіця ляжала мёртвае. Ганка разгарнула халоднага дзіцяці і прыціснулася да яго. Сядзела і горка плакала. Былыя паліцыянты перавярнулі ўсё, у пошуках чагосьці патрэбнага. Пуста.

Хутка перабягаюць у наступную хату. Паліна схавала сваіх дзяцей пад падлогу. Паліцыянты заходзяць да іх. За сталом сядзіць муж і дрыготкі пажылы, высокі старык.

– Выходзьце, вылазьце, а то страляць будзем! – пачуўшы дзяцей, гучна прыказаў чалавек з пісталетам.

Дзеці вылезлі, падбеглі да таты. Схаваліся за ім.

– Дай хлеба! Аддавай ежу! – махаў вінтоўкай мужчына, у чорнай ірванай вопратцы.

– Не чапайце вы іх, пакіньце ў спакоі бедных людзей. – лае няпрошаных, стары, злосна патупаў нагамі, прыціх.

Паліна спякла апошні хлеб. Аддала. Бо не дасі, атрымаеш кулю: то ад чужых, то ад сваіх.

***

Сын пісаў дадому. Пазней, лісты прыходзілі ўсё радзей.

З таго часу, як прыйшоў апошні ліст, больш вестак ад Сцяпана не было.

На маці нарынулі ўспаміны пра сына. Кожны дзень, яна ўсё выглядвала ў вакно.

– Дзякуй Богу, дачакалася!..

Нарэшце такі прыйшоў чалавек з лістом. Жанчына ўскочыла. Замерла, застыла сэрца. Прыйшло апавяшчэнне. Сцяпан прапаў без вестак. Яна села на хістаючы зэдлік. Паліна працягла раўла. Пасля, муж узяў паперу, трывожным позіркам прайшоўся па словах. Перачытваў зноў і зноў, але ўжо не так хутка, павольна перабіраў кожнае слова. Ён не ведаў, што казаць. Ён спустошаны нейкі, проста моўчкі ўстаў і схаваў у скрыначку ўлётку. Выйшаў на двор. Увесь гэты дзень і палову наступнага, Паліна не магла супакоіцца. Дочкам было балюча глядзець на маму. Усё ж яна не моцна верыла таму, што прачытала. Не жадаючы згаджацца з гэтым, матчына сэрца падказвала ёй, што яе дзіця жывое.

Праз два месяцы ў хату пагрукаў паштальён, дванаццацігадовы хлопчык. Прыйшоў ліст ад Сцяпана. Сын доўга быў пад заваламі пасля абстрэлу. Раненне вачэй, спіна ў шнарах. Аскепкі ў лёгкіх, аперацыю ніхто не рабіў. Яму засталося жыць колькі зможа. Ногі сарваныя. Усё цела ў швах. Доўга ляжаў у шпіталі, як трохі ачомаўся і добра сябе адчуў, адразу ж напісаў дадому. Радасная навіна аб жывым сыне супакоіла сэрца маці і бацькі.

***

Гукі выбухаў і стрэлаў болей не чуваць. Смутак і сум ад разбурэнняў, ад наступстваў, на сэрцы адчуваюць жыхары Пратасоў. Вайна ад іх сыйшла. Але ўсё вакол прапала, згарэла, трэба аднаўляць. Шмат драўляных крыжоў – у лясах, на палях, каля канаў. Мужыкі вяртаюцца з фронту. Раздаецца дзіцячы смех на бляклых вуліцах.

Мінулыя гады ажывалі ў сэрцах людзей, іх зноў трывожылі ўспаміны.

Гэтыя чатыры гады вайны здаваліся вечнасцю…