- -
- 100%
- +
Табыллыбатах күн
Таксист Назар Давидян хара сарсыардаттан табыллыбатах күнэ үүннэ. Гаражка кэлэн, массыынатын саҥардыы көрүнэн эрдэҕинэ, диспетчерскэйгэ ыҥырбыттара. Куруук кинини эйэҕэстик, үөрэ-көтө көрсөр диспетчер Светлана бүгүн тимир-тамыр курдугун тута бэлиэтээтэ, дорообото-дыраастыйа суох, кини кыайан тиийбэтэх аадырыһын квитанциятын үҥүлүтээт, быһа бааччы: «Бэҕэһээ эйиэхэ бэриллибит 6-с сакааһы тоҕо толорботуҥ? Пассажир кэлэн үҥсэ сылдьар, «такси тиийбэтэ, онон сөмөлүөттэн хааллым» диир». Назар Хатыҥ Үрэх даачатыгар пассажирдары илдьибитин, онно көлөһөтө тэстэн уларытаары мучумааннаһан хойутаабытын эҥин быһаарыах буолбута да, диспетчер хайыы-үйэ атын суоппарга хайыһан иһэн киҥинэйбитэ: «Пассажиргын кытта бэйэҥ быһаарыс…»
Назар таксопарка олбуоруттан, туохтан эрэ куотардыы, түргэнник сырылатан тахсыбыта, модун «Волгата» хас биирдии хамсаныытын имигэстик истэриттэн, бөлүүн түспүт хаар сып-сырдыгынан, ып-ырааһынан туналыйарыттан дьэ арыый сэргэхсийэ быһыытыйда, бэл, бу чэбдик салгыны эҕирийээри, аанын сэгэттэ – кутулла түспүт салгыны иҥсэлээхтик ыймахтаата, онтон сабан «лип» гыннарда. Ханныгын да иһин, бэҕэһээ сыыстарда – хаһан да киһи баҕатын ханнарыа суох хачыгырас харчы ымсыыта иэдэттэ. Билигин, дьэ, ити баар… Аны хаалбыт пассажир сөмөлүөккэ борогуонун төлөттөрүөхтэрэ, төлөттөрөллөрө да эрэбил. Республика иһигэр көтөөччү буоллаҕына, син да этэ, арай coҕypyy барыахтаах киһи буоллун? Оччоҕо, дьэ, иэдээн. Бэйэтэ балтараа мөһөөх…
Давидян бэҕэһээ сарсыарда эрдэ куорат иччитэхсийбит киин уулуссаларынан айаннаан иһэрин өйдөөтө. Орджоникидзе болуоссатыгар такси тохтобулугар икки уолу кытта икки кыыс тураллара, бэрт эрдэттэн далбаатаспыттара. Хара тирии сонноох кыыс икки илиитин бокуойа суох сапсыйа-сапсыйа, омунугар, адьас уулуссаҕа сүүрэн тахсыбыта. Aaha барыах курдук санаалааҕа да, туох имнэммитэ буолла, кыыһы аттынан көтүтэн иһэн, тоҕо туормастаабытын бэйэтэ да өйдөөбөтөҕө. Тута төрдүөн саба сырсан кэлэн, аны куотуо диэбиттии, иһирдьэ олорунан кэбиспиттэрэ. Салон иһэ сонно көрдөөх саҥаны сэргэ духуу, арыгы сытынан туолбута.
– Шеф, Хатыҥ Үрэх даачатыгар, – диэбитэ кинини кытта сэргэстэһэ олорбут кыһыл сирэйдээх багдаллыбыт уол. – Атаҕастыахпыт cyoҕa…
Массыынаҕа ыга олорбут дьону холдьохсон да туһа тахсыа суоҕун өйдөөн, итиэннэ кыргыттардаах сылдьар уолаттар үбү дэлэйдик ыскайдыылларын билэр да буолан, Назар тугу да хардарбакка, таксины төттөрү эргитэн, болуоссаты кыйа тэптэрбитэ.
Пааралар, кырдьык, «атаҕастаабат» гына төлөөбүттэрэ, ол кэнниттэн хаарга орохочуйар ыллык суолунан хаамса турбуттара.
Төннөн истэҕинэ, массыыната иҥнэс гыммыта, биир баллонун тыына тахсан хаалбыт этэ. Назар соччо уолуһуйбакка саппаас көлөһөтүн таһаарбыта уонна, багажник иһин одууласпахтаат, caҥa аллайбыта: домкратын бэҕэһээ Семка Сарычев уларсыбыта уонна төнүннэрбэтэх, бэйэтэ да умнан, төттөрү көрдөөбөтөх. Түүннэри күүлэйдиир пааралары, Семка Сарычевы, массыынатын үөхсэ-үөхсэ, киһитэ-сүөһүтэ мэлийбит даача суолугар бэрт уһуннук сыраласпыта. Тэйиччи ыал олбуоруттан уһун төһүү, ыарык, сыттык эҥин мастары аҕалтаан көлөһөтүн уларытан олордуор диэри 6-с сакааһын бириэмэтэ ааспыта. Ол да үрдүнэн Назарга, барбах да буоллар, эрэл кыыма кыламныыра – баҕар, пассажир атын тугу эмэ булан порка киирбитэ буолуо диэн. Онтуката ханна баарый… «Табыллыбатах наар аанньа» диэбиккэ дылы, бэҕэһээ киэһэ аны кэргэнэ: «Дьон бары үчүгэй кыбартыыралаахтар, биһиэхэ эрэ суох, эр киһи бyoлaaxтaaҥҥын, көлөөккүн…» – диэн быһа сулуйан таҕыстаҕа үһү. «Дьиэлэниэхпит-дьиэлэниэхпит, кыратык күүтэ түс, билигин да куһаҕаннык олорор үһүбүөт, оннооҕор бэйэбит «Волгалаахпыт» дии», – диэн кэргэнин өссө эбии сэтэрдибитэ: «Эн «Волгаҕар», бука, олорбоппут буолуо, сайын элээмэтигэр биирдэ эмэ массыыналанан ачыаһырар аата, ол бензинэ, саппаас чааһа хас да тыһыынчаны мэҥиэһиннэ ини…» – кыыһыран, кутуох-симиэх курдук буолан эрдэҕинэ, Назар сонун харбаат, таһырдьа ыстанан куоппута. Тотон өлөн ол-бу буолан эрдэҕин. Өссө «Волга» сириилээх-талыылаах. Маҥнай холбоһоллоругар холоон да хотууска этэ, биир эрэ уларыттар дьууппалааҕа. Билигин саҕынньах үөһэ саҕынньах, биһилэх үөһэ биһилэх, бэргэһэ үөһэ бэргэһэ. Ол тухары хараҕа туолбата. Аны кыбартыыраны баар гына охсуохтаах үһүбүн. Пушкин остуоруйатын эмээхсинигэр дылы…
Назар төрөөбүт сиригэр, күннээх Армениятыгар, кэлиҥҥи кэмҥэ түһээн сотору-сотору тиийэр буолла. Тоҕо эрэ уонна наар биир хартыынаны – хайалартан туман көтөн эрэрин, улаҕата-туората биллибэт Севан уҥуоруттан күн күлүмүрдүү ойон эрэрин уонна күөлгэ түһээри кубалар кылбаҥнаһа дайалларын көрөр. Оттон ону барытын доҕуһуоллуу таас хайалар хаардаах чыпчаалларыттан, улуу күөл үөһүттэн эр киһи күүстээх куолаһынан ыллыыра эҥсиллэр. Назар уһугуннаҕын ахсын: «Чэ, аны биир сыл эрэ үлэлииһибин, ол кэннэ дойдубар барыам», – дии саныыр эрээри, күнтэн күн уруккутунуу аастар ааһан иһэр. Биир эмэ чугас аймаҕа да билигин Арменияҕа суох. Ийэлээх аҕата сэрии кэнниттэн утуу-субуу өлбүттэрэ. Убайа Сурен сэриигэ ыҥырыллан барыаҕыттан ситэ сыл аҥаара aaha илигинэ «сураҕа суох сүттэ» диэн биллэрии кэлбитэ. Назар, кырдьыга, сэрии бүттэҕин утаа убайым тиийэн кэлиэ диэн эрэнэр да этэ… Күн-дьыл субуруһан бар да бар, оттон Сурен суоҕун курдук суох. Назар кэлин эрэ убайа үйэ-саас тухары ханна эрэ кыргыс толоонугар хаалбытыгар итэҕэйдэ… Убайа сэриигэ барарыгар сэттэтигэр сылдьар, ол иһин кинини үдүк-бадык өйдүүр, сулардыы бытыктаах хара киһи өрүтэ анньыалыыра түүл-бит курдук. Сурен баара буоллар, билигин ытык кырдьаҕастар кирбиилэригэр чугаһаабыт дьоһун-мааны киһи буолуох этэ…
Давидян хобдох өйдөбүллэри кыйдаары сирэйин-хараҕын ньуххаммахтаата: «Бэйи, атыны саныахха. Бүгүн хаһыс чыыһыланый? Сэтинньи 1 күнэ. Сотору – бырааһынньык. Дьуһуурустубаҕа бырааһынньык күн хайдах түбэһэрэ буолла. Бээрэ, пассажирбар тиийэн туох диибин? Арай дьиэҕин булбакка муна сырыттым диэтэххэ? Аадырыһын көрүөххэ, мунаах соҕус дьиэ буоллаҕына, инньэ диэн баайсан көрүөххэ дуу…» Таксист иннигэр анньыбыт, били, диспетчертэн ылбыт кумааҕытын тэнитэн: «Депутатскай уулуссата… Оо, Сайсары түгэҕэ эбит… Ол эрээри, 14-с кыбартыыра диэнинэн сылыктаатахха, икки этээстээх дьиэ буолуохтаах, адьас уулусса кытыытыгар, нүөмэрэ ырылыйан турар буолуохтаах. Оччоҕо муннум диир кыах суох…»
Такси Белинскэй уулуссанан Aппa үрдүгэр тиийдэ уонна университет кылаабынай куорпуһун иннинэн Радиоцентр диэки сылыбырайда: «Чэ, улахан иэдээн буолбатах, муҥ уһукка тиийдэххэ, балтараа мөһөөҕү да төлөнүллүө, ону, таптахха, биир-икки күн иһигэр «чэйдииргэ» бэриллэр харчынан сабыахха сөп… Билигин уоскуйуохха, барыта үчүгэй буолуо…»
Тэйиччи ипподром көһүннэ, Сайсары күөл үрдүнэн элээрдэн иһэн, суол ойоҕоһуттан, хантан кэлбиттэрэ биллибэккэ, соҕотохто массыына иннигэр үс-түөрт oҕo баар буола түспүттэригэр, арыычча туормастаата. Педалын туох баарынан үктээбитигэр киһи куйахатын күүрдэр тыас кыычыгыраата, муҥунан испит массыына тирэҕин булбакка халтарыҥнаан, суол кытыытынааҕы тоҥуу хаарга анньыллан тохтоото. Давидян уордайан, бүгүҥҥү туох баар кыһыытын-абатын бу орой мэниктэргэ тoҕo сүөкүүр баҕалаах массыынатын тэлэйэ анньарын кытта, оҕолор киниэхэ саба сырсан кэллилэр, долгуйан былдьасыһа-былдьасыһа саҥардылар:
– Дьээдьэ, дьээдьэ…
– Милииссийэҕэ барыаххайыҥ…
– Итиннэ түөтэни өлөрбүттэр…
Давидян оҕолор тылларыттан соҕотохто уостан, бэл, хайдах эрэ түлэс-балас буолла, «утуйа сылдьабын дуу, тугуй» диэн кымаахтаныан баҕарда, ити гынан баран, оҕолор сирэйдэрэ-харахтара турбутун көрөн саҥарда.
– Ол ханна баарый түөтэ?
– Итиннэ… – силигилии үүнэн баран хагдарыйбыт хойуу хомус үөһүн диэки ыйдылар. Назар массыынатыттан тэйэн, ыйбыт сирдэрин диэки барда. Бу оҕолор тугу-тугу этэллэрий? Ама, кырдьык үһүө… Сэрэниин-сэрэнэн үктэнэн хомус кумаламмыт сирин өҥөйдө уонна сымыһаҕын быһа ытырда – илиитин сүөргүтүк быластаан эдэркээн дьахтар иттэни сытар. Түөһүгэр баар кытархайы маҥан таҥаһынан саба бырахпыт курдук. Өссө болҕойон көрдө, кыһыл өҥнөөҕө – тэрэпиискэ буолбатах, хаан халыйбыта тоҥмута эбит. Давидян кэннинэн чугуруҥнаан иһэн сүүрэр-хаамар икки ардынан массыынатыгар барда, оҕолору бүлгүннэриттэн харбаталаан массыынаҕа анньыталаата:
– Киириҥ, түргэнник, – күөмэйэ титирэс, кэһиэҕирэн хаалбыт курдук. «Өлөрүөхсүттэр чугас кэтээн сытар буоллуннар, түргэнник, түргэнник, милииссийэҕэ…» – сытыытык кыламныыр санаа чыбырҕаччы кэйиэлиир.
«Волга» хоҥнон, орулуу түһээт, муҥ кыраайынан иннин хоту ыстанна.
Соһуччу сорудах
Силиэдэбэтэл Захар Захарович Элиэнэп прокуратура дьиэтин туруору кирилиэһинэн аллара түһэн иһэн, ааҥҥа сыһыарыллыбыт биллэриини көрөн аһарда: «Арба да, сарсын субуотунньук этэ дуу, бэйи, даачабар тахсан бараан истээх соммун аҕаллахпына сатаныыһы, – дии санаата уонна чаһытын көрдө. – Алтаны ааһан эрэр, Марианна үлэтиттэн кэлэрэ өссө чаас курдук баар, онуоха диэри эргийиэхпин сөп эбит…» – халтаҥ сонун тимэхтэнэ-тимэхтэнэ, тахсар aaҥҥa чугаһаан эрдэҕинэ:
– Захар Захарович! – диэн кэнниттэн ыҥырбыттарыгар эргилиннэ – прокурор көмөлөһөөччүтэ Мальцев кирилиэс биттэҕиттэн тутуһан тиэтэйэ-саарайа түһэн эрэр. – Захар Захарович, хайа, бэҕэһээҥҥи партиябытын ситэрбэппит дуо, мин дьиэбэр ырытан, хотор барыйааны буллум дуу дии сылдьабын.
– Оо, бүгүн бириэмэм кэмчи ээ, билигин даачабар бара сылдьыахтаахпын, – Элиэнэп тоҕо эрэ эмиэ чаһытын көрүннэ итиэннэ мичээрдээтэ. – Чэ, сарсыҥҥа диэри көһөрүөххэ, тайм-аут ыларбын көҥүллээ.
Мальцев күллэ, сапсыйан кэбистэ:
– Сөбүлэһэбин, бачча хойут ол тоҕо даачалаатыҥ?
– Сарсыҥҥы субуотунньукка кэтэр таҥас-сап ылыныа этим.
– Аа, чэ, сарсыҥҥа диэри.
– Пока, – Захар Захарович уҥа илиитин күөрэс гыннарда уонна кытаанах куруһуналардаах ааны сэгэтэн таһырдьа атыллаата.
Тымныйбыт xapaҥa уулуссаҕа электричество лаампаларын уоттара сандаарсаллар. «Бырааһынньык кэнниттэн массыынаны туруоруллуо, ыал гарааһын күөнтүүр сатаммат» – Элиэнэп дипломат-суумкатын кыбынан, филиал иннинээҕи уулуссаны туораан «Север» ресторан кэтэҕэр олбуор иһигэр киирдэ. Хаһан эрэ, маҥнай бу проспекка хастыы да этээстээх дьиэлэр тутуллалларын саҕана оҥоһуллубут уонча тус-туспа хостоох, намыһах эрээри уһун таас гараж биир аанын тэлэччи аста. «Запорожеһа» күлүүһү эрийэ тутарын кытта собуоттанан бирилээтэ. Аргыый аҕай кэннинэн астаран таҕыста, гараж аанын хатаата итиэннэ проспектан Петровскай уулуссатыгар салайан айаннаан сирилэттэ. Хатыҥ Ypэx, Сэргэлээх даачаларыгар миэстэ ордубакка, аны Бүлүү суолунан сири биэрэр буолбуттара.
Захар Захарович силиэдэбэтэл буолбута ыраатта да, баччааҥҥа диэри даачаҕа эрэ кыһаллыбат этэ, кэмниэ кэнэҕэс Бүлүү суолугар даачаланан эрэр. Кырдьык, сайын үлэлээн, дэлби сылайан баран, быылынан-буорунан, таас дьиэ сыралҕана өҥүрүк куйааһынан киһини ыксатар куораттан уу чуумпу тыа быыһыгар, чэбдик салгыҥҥа үктэнэр дьикти үчүгэй буолар эбит… Бэл, бу кэмҥэ, сэтинньи ый үүннэр да, Элиэнэп даачатыгар тахса сылдьарын, таһырдьааҥҥы куукуна оһоҕун тигинэччи оттон баран, ол иннигэр ону-маны толкуйдуу олорорун олус сөбүлүүр. Оччоҕо кыра эрдэҕинэ аҕатынаан оттуулларыгар былыргы өтөххө киирэн уот оттоллорун, аҕатын хоонньугар, улаҕа сытан, хараҥа муннуктары куттана одуулаһарын өйдөөн кэлэр. Ыас хараҥаттан туох эрэ сибиэҥнээн-сарбыҥнаан тахсан эрэр курдуга, онтон дьиксинэн түүрүллэн, аҕатын кэтит көхсүгэр төбөтүн кистии анньан, суорҕан анныгар тиритиэҕинэн тиритэн кирийэн сытара.
Аны санаатахха, аҕата хорсун киһи эбит – күһүҥҥү ытыс таһынар ыас хараҥаҕа соҕотоҕун сылдьарыттан, ол-бу иччилээх-абааһылаах диэбит өтөхтөргө, дьиэлэргэ хоноруттан адьас кыһаллыбат этэ.
Сорох кырдьаҕастар, бэл, аҕатын өлүүтүн ол-бу иччилэргэ, абааһыларга күтүрүөхтүү саҥараллара да, кини оччоттон итэҕэйбэтэ. Оо, ол дьулаан күн… Хойукка диэри түүн түһээн ол күҥҥэ тиийэн хаалан бэрт эрэйи көрөн, баттатан уһуктара. Ол күн… Кини, оччолорго уончалаах эрэ уолчаан, от мунньа сылдьыбыта, аҕата элгээҥҥэ үппүт илимнэрин көрө хаалбыта. Кини биир субууну оҥорон бүтэн эрдэҕинэ, элгээн диэки дьон кэпсэтэн күллүгүрэһэргэ дылы гыммыта, онтон: «Ааа-аа-аа-а!!» – диэн ынырыктаах хаһыы иһиллибитэ уонна уу чуумпу бүрүүкээбитэ.
Уол ити алдьархай хаһыыттан эт-этэ бүтүннүү саласпыта, кыраабылын ыраах элитээт, муҥ кыраайынан күөлгэ ыстаммыта, лабаалар сирэйин сытыытык быһа охсоллоругар, дөлүһүөн хатыылара ыарыылаахтык тэһитэ кэйэллэригэр кыһаллыбакка сүүрэн маҕыйбыта, сыыр үрдүгэр кэлэн эппэҥнии турбута – күөл ортотугар умса эргийбит тыы устан дыгдаҥныыра уонна ким да суох этэ…
– Аҕаа… – аҕылыырын кыатана сатыы-сатыы, нэһиилэ төлө биэрбитэ, онтон төттөрү сүүрбүтэ, хараҕын уутун харытын сыыһынан хаһыйа-хаһыйа, аҕылыырыттан аһыйан эрэр агдакатын иһиттэн биир эрэ тылы этэн кыыкыныы-кыыкыныы, сүүрэн муҥнаммыта: «Аҕаа… Аҕаа-а… Аҕаа-аа-аа…»
Захар Захарович үөһэ тыынан кэбиспитэ. Ол күн нэһилиэгин дьоно кэлэннэр, күөлү муҥхалаан аҕатын булан таһаарбыттара, төбөтүгэр баастаах этэ, ону ууга түһэригэр уу анныгар маска охсулуннаҕа диэн быһаарбыттара. Оо, билигин эбитэ буоллар… Кытылга, бука, туох эмэ суол-иис хаалбыта буолуо ээ – ону итинниккэ түбэһэ илик дьон омуннанан үөмэхтэһэн кэлэн, барытын үлтү тэпсэн кэбиспиттэрэ. Сарсыныгар оройуон кииниттэн кэлбит милииссийэ үлэһитэ сельсовет бэрэссэдээтэлэ оҥорбут түмүгүн кытта сөбүлэспитэ: «Балыктыы сырыттаҕына, тыыта түөрэ эргийбит…»
Санаатыгар буолан, фара уотун сырдыгар суол кытыытыгар ГАИ инспектора эриэн маһынан далбаатыы турарын дьэ өйдөөн көрдө: «Чочур Мураан анныгар кэлэн эрэр эбиппин, ГАИ поһа, тоҕо тохтоттохторой?»
Элиэнэп мунаахсыйда, массыынатын бытаарта. Сайын даачаттан иһэр чааһынай массыыналаахтары харса суох тохтотон бэрэбиэркэлиир буолаллара – арыгы испит дуу, суох дуу, массыынатын туруга хайдаҕый…
Старшина эбит, чугаһаан кэлэн чиэс биэрдэ:
– Бырастыы гыныҥ, силиэдэбэтэл Захар Захарович Элиэнэпкин дуо? Баһаалыста, биһиги вагончикпытыгар киир, силиэстийэ управлениетын начаалынньыга Хомподоев эйигин собуоннаатын диэбитэ.
Элиэнэп дьиибэргээтэ: «Биир чаас анараа өттүгэр көрсүбүппүт дии, ол икки ардыгар туох суһал дьыалата көһүннэҕэй…» Старшинаны батыһан вагончикка киирдэ, рация аттыгар олорор младшай сержант формалаах кыыстыын кэҕис гынан дорооболосто.
– Бу – силиэдэбэтэл Элиэнэп, Хомподоевы холбоо эрэ, – диэтэ старшина кыыска.
– Хомподоев истэр, – бэркэ билэр куолаһа дуораһыйбытыгар, Захар Захарович ыйытардыы старшинаны көрдө, анарааҥҥыта, рация диэки кыҥнах гынаат, сипсийдэ: «Саҥар…»
– Бу мин, Элиэнэппин, миэхэ наадыйдыҥ дуо?
– Оо, Захар Захарович, мунньахтаары эйигин кэтэһэ олоробут, биир дьыаланы эйиэхэ биэриэхтээхпин, мааҕын көрсөрбөр этиэх буола олорон таһыччы умнан кэбиспиппин, сарсын бэйэм командировкаҕа көтөбүн, сибилигин кэл. Дьиэҕэр төлөпүөннүү сатыы олорбутум, хата, даачалаабыккын Мальцевтан истэн… Чэ, күүтэбин…
– Сөп, сотору тиийиэм…
Силиэстийэ управлениетын начаалынньыга Хомподоев хоһуттан күө-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ таҕыстылар, прокуратураҕа өр кэмҥэ силиэдэбэтэлинэн үлэлиир Харлампьевич оҕонньор Захар Захаровиһы батыһан кини кабинетыгар кииристэ:
– Сахаар, – диэтэ кини, үгэһинэн, сахалыы унаарытан. – Маҥнайгы силиэстийэ түмүгэ, өлөрүөхсүтү була охсуу түргэнэ, кэбэҕэһэ сүрдээх. Итинниги саарбаҕалыыр баҕайы. Маннык түгэҥҥэ өрүү сэрэхтээхтик, итэҕэйэр-итэҕэйбэт иккэрдинэн сыһыаннаһар куолу, – оҕонньор эдэр силиэдэбэтэл тулуйбатах-тэһийбэтэх быһыынан кэҕиҥниирин көрөн эбэн биэрдэ. – Итини бэйэҥ да бэркэ билэриҥ чахчы, мин уруккута үөрэппит оҕом буоларгынан эрэ этэбин. Бастакы силиэстийэ олус көтүмэхтик оҥоһуллубут. Өлөрүөхсүтү тута буллубут диэн уоскуйан хаалбыттар. Дьиҥэр, мунаах ыйытыылар элбэхтэр. Давыдов тоҕо, туох соруктаах итиччэ түүн Александровалыын Сайсары күөлүгэр кэллэ? Кинилэрдиин ким эмэ сылдьыспыта дуо? Хаар түүнү быһа түһэр. Суолу-ииһи симэлиппит диэн быһаарыы астыга суох. Сахаар, эн бэһис автобус суоппардарын кытта кэпсэт, өлөрүү автобус тиһэх тохтобулуттан соччо ырааҕа суох ээ. Баҕар, ким эмэ Александрованы эрдэ көрбүтэ буолуо. Бириэмэҕин өйдөө – судмедэксперт быһаарыытынан, Александрова бастакы чыыһыла үүнэр түүнүгэр сүүрбэ үс чаастан икки чаас иһигэр өлбүт, ол аата автобус сырыыта бүтэрин саҕана. Ити кэмҥэ дьон автобуска бэрт сэдэх буолааччы. Онон суоппар кинини эбэтэр Давыдовы өйдүөн сөп. Иккиһинэн, Хомподоев сөпкө этэр. Күөл чугаһыгар Александрова билэр дьоннооҕо буолаарай, ону чуолкайдаа.
Захар Захарович биир-икки тылынан быһыта охсон хардара-хардара, сөбүлэһэрин өйдөтөн кэҕилдьийэ олордо. Харлампьевич тахсыбытын кэннэ Элиэнэп сейфэттэн паапканы ылла. Харлампьевич – итинник киһи, бэрт биллэр суоллары да хат-хат лэбэйэрин, быһаара сатыырын сөбүлүүр. Ол эрээри үчүгэйи эрэ баҕаран сүбэлииргэ кыһаллан эрдэҕэ…
Иннигэр уурбут паапкатын чугаһата тарта, дьыаланы арыйталаан үрдүнэн-аннынан көрдө. «Александрова Гелена Семеновна, 1953 с. төрүөх, Салдыннааҕы олох-дьаһах комбинатын атах таҥаһын тигэр сыаҕын сэбиэдиссэйэ»… «Интэриэһинэй… саха, партията суох…» Сөөп, бу өлөрүөхсүт Давыдов Федор көрдөрүүтэ: «Алтынньы 31 күнүгэр киэһэ биэс ааһыыта ыалбыт Хамсеев миэхэ киирбитэ. Биһиги дуобаттаабыппыт, биир бытыылка буокканы испиппит, онтон Хамсеев дьиэтигэр тахсыбыта уонна кэргэниттэн кистээн бытыылка буокканы киллэрбитин дуобаттыы-дуобаттыы (өссө дуобаттаахтар ээ!) испиппит. Өссө эбинэр санаа киирбитэ. Миэхэ үс солкуобай баара, Хамсеев биэс солкуобайы эппитэ, онон маҕаһыыҥҥа бэрт тиэтэлинэн барбытым, буокка атыыланан бүтэрэ – сэттэ чаас буолара чугаһаабыт этэ. Икки буокканы ылбытым, Хамсеевтыын ону иһэ-иһэ дуобаттыы олордохпутуна, Александрова Гелена кэлбитэ, мин кинини 1971 сыллаахтан билэбин. Гелена кэлбитин үдүк-бадык өйдүүбүн. Улаханнык итирбит быһыылааҕым. Киниэхэ арыгы иһэрдэ сатыырбытын аккаастанар курдуга. Онтон Геленаны атаара бардым быһыылааҕа (быһыылааҕа!), Сайсары күөлгэ сылдьарбыт, Геленаны кууһа, ууруу сатыырым түүл-бит курдук. Онтон Гелена миигин улаханнык өһүргэттэ быһыылааҕа (быһыылааҕа!), хаһыытыы түһээт, быһаҕынан түөскэ сырбаппытым… Онтон дьиэбэр хайдах тиийбиппин билбэппин, сарсыарда милииссийэ үлэһиттэрэ кэлэн дьиэбиттэн ылбыттара…» (Тоҕо судургутай, уопсайынан, Чехов уулуссатыттан кинилэр хайдах Сайсары күөлгэ тиийэн хааллылар, икки бытыылканы соҕотоҕун испит итирик киһи, бэрдэ буоллар, автобус тохтобулугар эрэ тиэрдиэн сөбө…)
Элиэнэп аны Давыдов дьиэтигэр оҥоһуллубут дьэҥдьиир боротокуолун аахта: «… Давыдов дьиэтиттэн үс быһах көһүннэ, олортон тимирин уһуна 12 см, төрдүнэн – 2 см, ончоҕо – 0,2 см саха быһаҕа Александрованы өлөрүүгэ туһаныллыбыт буолуон сөп. Быһах судмедэксперкэ бэрилиннэ. Дьэҥдьииргэ 41 размердаах, тилэҕэ, оһо элэйбит кирзовай саппыкы көһүннэ, саппыкыга хаан таммалаабытын санатар дьэбинниҥи хараҥа бээтинэлэр бааллар…»
Аны бу судмедэксперт быһаарыыта: «Быһахха ханнык да хаан бэлиэлэрэ суохтар… Саппыкыга көстүбүт хаан бөлөҕө – В альфа (III) – өлүөхсүт Александрова хаанын бөлөҕөр сөп түбэһэр…» Кырдьык, дьэ, бу уорбалааһыны бигэргэтэр чиҥ дакаастабыл… Быһылаан тахсыбыт сирин боротокуола: «Өлүк иттэннэри сытар. Илиилэрэ быластыы быраҕыллыбыттар. Атахтарын тыылыы тэппит.
Өлүк таҥаһа: истээх хара тирии сонноох, бары тимэхтэрэ бүтүннэр эрээри, соно нэлэккэй, хоҥор өҥнөөх кримплен көстүүмнээх, иккис уонна төрдүс тимэхтэрэ төлөрүтүллүбүттэр, хаҥас өттүгэр, үһүс тимэхтэн биир сантиметр курдук үрдүккэ 2х1 сантиметр курдук ньолбуһах алдьаныы…»
Элиэнэп: «Чэ, бэйи, сарсын сиһилии…» – дии санаат, атын лииһи арыйда – өлүк хаартыскалара чугастан, тэйиччиттэн… Эмискэ силиэдэбэтэл илиитэ дьигис гынан паапканы мүччү тута сыста – хаартыскаҕа санаарҕаабыттыы саймаарыччы көрбүт, бэрт холку-номоҕон дьүһүннээх кыыс. «Александрова, Александрова…» – Захар Захарович хаартысканы көрөн туран, толкуйдаата. – «Капитолина араспаанньата эмиэ Александрова этэ дии…»
Ол хас да сыллааҕыта, Захар Захарович маҥнай үөрэҕин бүтэрдэҕин утаа этэ. Саҥардыы силиэдэбэтэллээн эрэр Элиэнэп уоппускатыгар Хара Муора кытылыгар курорка сынньаммыта. Оччолорго холостуой киһини туох тутуо баарай – санаата да бултуу, баҕарда да курорка барар кыахтааҕа. Муораҕа дуоһуйуор диэри сөтүөлээн, умсаахтаан баран, итии кумахха кэтэх тардыста сытан: «Хайаа, ити саха курдук киһи», – диэн саҥаны истээт, хараҕын аспыта – аттыгар икки кыыс турара, ууттан саҥардыы тахсан, купальниктара, үтүктүспүттүү санныларыгар тарҕата намылыппыт ньаассын баттахтара инчэҕэйэ, соһуйбут курдук кинини өгүрүк-төгүрүк көрөллөрө… Элиэнэп олоро түспүтэ уонна, төһө да сахаларын өйдөөтөр, атын туох да диэн ыйытыан билбэккэ:
– Эһиги сахаларгыт дуо? – диэбитэ.
Кыргыттар соһуйбуттара, онтон үөрэ түспүттэрэ. Билсибиттэрэ. Биирдэрэ – этиргэн, мыс курдук эттээх-сииннээх, намыһах уҥуохтаах кыыс Мила – Сунтаар оройуонуттан кэлбит, онно учууталлыыр эбит, оттон иккиһэ – кулуһун курдук көнө уҥуохтаах кырасыабай кыыс: «Капа… Капитолинабын», – диэбитэ уонна эппитэ:
– Ресторан үлэһитэбин. Оттон эн туох үлэһиккиний?
– Мин дуо? – Элиэнэп мух-мах буолан иһэн өрүһүммүтэ. – Органнарга.
– Ханнык? – аны Милата кыттыспыта. – КГБ дуо?
– Суох…
– Аа, милииссийэ буоллаҕа, – Мила, уҥа илиитин күөрэччи тутан туран, театр сценатыттан саҥарардыы бэрт дорҕоонноохтук: – Моя милиция меня бережет… – диэн эрдэҕинэ Капитолина быһа түспүтэ:
– Чэ, Мила, тохтоо, артыыстаама.
Кырдьыга, Элиэнэп кинилэри улаханнык аахайбатаҕа, онтон киэһэ кэнсиэркэ ыҥырбыттарыгар саараҥнаан баран сөбүлэспитэ – ханныгын да иһин, биир дойдулаахтара буоллахтара.
«Билигин, Гелена Александрова өлүүтүнэн сибээстээн, Капитолина эмиэ күөрэйэн кэллэ дуу? Баҕар, аймахтыы буолбатах, көннөрү биир араспаанньалаахтара дуу? Ол эрээри бокуонньук хаартыската үүт-үкчү Капитолина курдук ээ… Захар Захарович бу икки киһи хайаан да аймахтыыларын сүрэҕинэн сэрэйэ-сэрэйэ, дьыала лиистэрин арыйталаата: «Оо, ол иһин да… Бу кэллэ: «Туоһу К.С. Александрова, 1951 с. төрүөх, «Сайсары» ресторан оркестрын солистката: «Балтым Геля алтынньы 31 күнүгэр киэһэ 6 чаас саҕана мин дьиэбиттэн барбыта. Мин үлэбиттэн түүн 1 чаас саҕана бүтэн кыбартыырабар кэлбитим – Геля суоҕа. Дьүөгэлэригэр хонноҕо диэн улаханнык аахайбатаҕым, сарсыныгар кэлбэтэҕэр дьиксинэн эрдэхпинэ, киэһэ милииссийэттэн кэлбиттэрэ…»
Остуолга турар төлөпүөн эмискэччи тырылыы түстэ, Элиэнэп туруупканы ылла.
– Сахаар, хайа, хаһан кэлэҕин, – кэргэнин Марианна саҥата иһилиннэ. – Аспыт сойоору гынна, эйигин кэтэһэ олоробут.
– Билигин тиийиэм, – Захар Захарович туруупканы уурда, онтон сейфэтин аһан паапкайы ууран иһэн, тугу эрэ өйдөөн арыйда, санаарҕаабыттыы саймаарыччы көрбүт кыыс хаартыскатын сыныйан одууласта.
«Өлөрүөхсүт – Давыдов буолуо дуо? Ол эрээри силиэстийэлээһин көтүмэхтик саҕаламмыт, – дии санаата. – Ити гынан баран Давыдов көрдөрүүлэрэ да мунаахтар, «быһыылаахпын», «курдук» эҥин буолан, дьонум саараҥныахтарын саараҥнаабыттар».
Хааннаах саппыкы
1Төһө да быһылаан буолбут сирин боротокуолга суруйан, хаартыскаҕа түһэрэн дьыалаҕа тикпиттэрин иһин, бэйэтэ көрдөҕүнэ эрэ сатанарын быһыытынан, Элиэнэп өлүк көстүбүт сирин үчүгэйдик чинчийэн көрдө, силиэстийэҕэ туһалыах айылаах тугу да булбата. Биир эрэ сиргэ хомус күөрэ-лаҥкы кумаламмытынан сылыктаатахха, хантан да сыһан-соһон аҕалыы уонна да атын суол-иис суоҕун быһыытынан, Александрованы чахчы күөлгэ өлөрбүт буолуохтарын сөп. Өлөрүү түүн үөһэ буолбут, оччо хойут кини манна тоҕо кэллэ? Бу диэки дьоннооҕо дуу? Давыдов көрдөрүүлэрин чуолкайдыахха… Туох-ханнык иннинэ Давыдов кимин, олоххо хайдах көрүүлэрдээҕин, төһө бэрээдэктээҕин, туох табаарыстардааҕын билиэххэ, туоһу Хамсееваны кытта кэпсэтиэххэ, ол эрэ кэнниттэн Давыдовы доппуруоска ыҥырыллыа…
Федор Давыдов ийэлээх аҕата учууталлар этэ. Бу дьон соҕотох уолларын үрдүнэн үрүҥ чыычааҕы көтүппэккэ ииппиттэрэ. Кыракый Федя да дьонун наһаа таптыыра, начаалынай оскуолаҕа наар «биэс», «түөрт» сыаналары ылара. Бэһискэ үөрэнэригэр күһүн, оскуолатыттан дьиэтигэр төннөн иһэн (суоллара бэс чагда нөҥүө ааһара, биэрэстэ кэриҥнээх сири хаамаллара) бииргэ үөрэнэр ыала уолунаан Вадиктыын туохтан эрэ сылтаан иирсэн охсуспуттара. Күүһүнэн баһыйар буолан Вадигы ытаппыта, онуоха уол ытыы-ытыы, туора сүүрэн баран:
– Иитиэх уол! Иитиэх уол! Эн дьонуҥ төрүт да учуутал буолбатахтар, эн дьиҥнээх төрөппүттэриҥ бичтэр, арыгыһыттар үһү… Учууталлар ол иһин эйигин иитэ ылбыттар.
Федя кулгааҕа чуҥкунуу түспүтэ:
– Сымыйалаама!
– Кырдьык! Кырдьык! Итэҕэйбэтэххинэ, ииппит дьоҥҥуттан ыйыт…
Федя бөп-бөтүөхтэс буолан дьиэтигэр көтөн түспүтэ уонна аантан хаһыытаабыта:
– Ийээ! Мин эһиги төрөппүт оҕоҕут буолбатахпын дуо?! Эһиги миигин ииппиккит дуо?! Саҥар диибин ээ, саҥар!
Иистэнэ олорор ийэтэ тутан олорор таҥаһын мүччү туппутун, сирэйэ кубарыйан хаалбытын көрөөт, уол баччааҥҥа диэри кинини албынныы сылдьыбыттарын өйдөөбүтэ.
– Ким ону эйиэхэ кэпсээтэ? Оо, үлүгэр да буолар эбит! Һыллыый, биһиги эйиэхэ ону сокуоннай сааскын туоллаххына этиэхпит диэбиппит…
Онтон ордук Федя тугу да истибэккэ, муостаҕа охтоот, тэбиэлэнэ-тэбиэлэнэ ытаабыта: барыта албын, сымыйа эбит уонна өссө «үкчү аҕаҥ курдуккун…», «Федябыт улааттаҕына биһиги суолбутун салҕаан учуутал буолуо…», «һыллыый, чыычаахпыт» дииллэрэ ээ! Санаатаҕын аайы уол өссө тэбиэһирэ-тэбиэһирэ марылаабыта, ааттаһа сатыыллара уокка арыыны куппут курдуга.