ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔ. (Վեպ-ռեքվիեմ)

Նախքան Հեյդար Ալիևը, ժողովրդական ճակատի, թուրքական «Գորշ գայլեր» ահաբեկչական կառույցի անդամների ու Մոսկվայի իր համախոհների աջակցությամբ, Էլչիբեյի ու ղարաբաղյան կռիվների հերոս Սուրաթ Հյուսեյնովի հետ դաշնակցած՝ հայրենի Նախիջևանից հաղթական երթով կմտներ Բաքու, որպեսզի հետո նախագահ Աբուլֆազ Գադիրգուլի Ալիև-Բոյուքբեյ-Էլչիբեյին քշեր հեռավոր Օրդուբադի շրջանի հայաթափ Քաղաքիկ, այժմ թուրքացված Քելեքի գյուղ, իսկ Սուրաթ Հյուսեյնովին՝ Գոբուստանի բանտ… Նախքան Սումգայիթի բազմահազար հանրահավաքում նա կհետաքրքրվեր՝ «Բյաս հա՞նը բիզիմ Խըդըր*», և խարույկների վրա անպաշպան հայերին այրող այդ Խըդըր Ալոևը, նա ինքը՝ բանաստեղծ ու դպրոցի տնօրեն Խըդըր Ալոև-Ալովլըն**, արդեն առանց լայքայե թիկնոցի, մորուքի ու սև ակնոցի, դուրս գալով ամբոխի միջից, ծիծաղադեմ, հպարտ ու երջանիկ, կգնար փեյղամբարին*** ընդառաջ, և փեյղամբարը ջերմորեն կգրկեր, կթփթփացներ մեջքը և նրան Սումգայիթի քաղաքային գործադիր իշխանության ղեկավար ու Ազգային ժողովի՝ Միլլի Մեջլիսի պատգամավոր կկարգեր… Նախքան Ադրբեջանի ազգային անվտանգության նախարար Վագիֆ Հյուսեյովն իր ձերբակալությունից օրեր առաջ, ակնարկելով Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի քաղաքական մի քանի գործիչների, կհայտարարեր, որ 1990 թվականի Բաքվի հունվարյան դեպքերն ու Խոջալուն միևնույն մարդկանց սարքած գործն է, իսկ հանրապետության նախկին գլխավոր դատախազ Իլյաս Իսմայիլովն այդ նույն Միլլի Մեջլիսի ամբիոնից կհայտարարեր, որ Սումգայիթի ու Բաքվի հայոց կոտորածների կազմակերպիչներն այսօր պատգամավորական

անձեռնմխելիության մանդատներով նստած են այս դահլիճում,

–

* Իսկ ո՞ւր է մեր Խըդըրը (ադրբ.)

** ալովլը (ադրբ.) – կրակոտ

*** փեյղանբար (ադրբ.) – մարգարե

իսկ հանրահայտ Ջորջ Սորոսն իր «Գորբաչովի հայացքների համակարգը» գրքում կմատնանշեր, որ իրականությունից այնքան էլ հեռու չեն ենթադրություններն այն մասին, թե հայկական ջարդերն Ադրբեջանում ներշնչված են եղել տեղական մաֆիայի կողմից, որին ուղղորդում էր Հեյդար Ալիևն այն հաշվով, որպեսզի իրավիճակ ստեղծվեր Գորբաչովի համար ու նաև, իհարկե,

Ադրբեջանում իշխանությունը կրկին իր ձեռքը վերցնելու նպատակով, ինչին որ նա հասավ՝ Սումգայիթում, Բաքվում,

Կիրովաբադում և այլուր, հանուն իշխանության ու փառքի՝ անխնա հեղելով հազարավոր անմեղ մարդկանց արյունը, չխնայելով անգամ իր հայրենակիցների, թալիշների, լեզգիների, ավարների ու թուրք մեսխեթցիների արյունը՝ Խոջալու գյուղում ու Աղդամի մատույցներում… Նախքան այդ նույն Խոջալուի մասին ճշմարտությունն ասելու համար ադբեջանցի լրագրողներ Էլդար Հյուսեյնովը, Ալի Յակուբը, Ռաֆիկ Թաղին, Չինգիզ Մուստաֆաևն ու Աժդար Խանբաբաևը ճշմարտության զոհ կգնային, իսկ տասնյակ մարդիկ երկար տարիներով բանտ կնետվեին, այդ թվում նաև հանրաճանաչ Էյնուլլա Ֆաթուլլաևն՝ իր «Ղարաբաղյան օրագրի» համար, նախքան ադրբեջանցիները, միլիոններ ներդնելով, աշխարհով մեկ կթնդացնեին Խոջալուի շինծու պատմությունը՝ սքողելու համար սեփական ոճրագործությունները հայերի հանդեպ…

Եվ նախքան Կարմիր բանակը՝ Կիրովաբադի 23-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի հրամանատար Ալեքսանդր Բուդեյկինի անմիջական նախաձեռնությամբ ու ադրբեջանական ОМОН-ի, աֆղանական կիշլաղներում հարյուր հազարավոր անմեղ մարդկանց անխղճորեն կոտորած ու դրա համար հերոսի կոչման արժանացած Բորիս Գրոմովի սեփական պլանով ու գեներալ Շամանովի գլխախավորությամբ խորհրդային կործանիչների ու տանկերի ուղեկցությամբ կսկսեր «Կոլցո» հրեշավոր օպերացիան, որպես պետական տեռորիզմի ակտ՝ ընդդեմ Ղարաբաղի խաղաղ բնակչության, հայերից դատարկելով շուրջ հիսուն հայկական հինավուրց բնակավայրեր՝ Հյուսիսային Ղարաբաղում, ամբողջ Շահումյանն ու Մարտակերտի շրջանի տասնյակ գյուղեր՝ հողին հավասարեցնելով Վաղուհասն ու բնաջնջելով Մարաղան՝ չխնայելով ո՛չ ծերերին, և ո՛չ էլ մանկանց, իսկ ողջ մնացածներին կքշեին բանտերը, ուր նրանք ամենօրյա անլուր կտտանքների կենթարկվեին ու շատերն էլ անհետ կկորչեին, նախքան թալանելու, բռնաբարելու, հայերի տներին ու նրանց ունեցվածքին տիրանալու ավանդական մոլուցքով բոնկված՝ վայրենի ամբոխը խորհրդային զորքերի տանկերի հետևից կխուժեր այդ գյուղերը ու հրճվագին ոռնոցով ցաքուցրիվ կվազեր դեպի հայերի ունեցվածքը… Նախքան հայատյաց գոլիցինների, մեծ իշխան նիկոլաևների, լոբանով-ռոստովսկիների ու մի ոմն Վելիչկոյի արժանավոր հետնորդ, արնախում դահիճ Վլադիսլավ Սաֆոնովը զտման կետերն ու բանտերը կլցներ շրջափակված Ղարաբաղի խաղաղ բնակչությամբ, նախքան գիշեր ու զօր չորս կողմից կրակ կթափվեր պաշարված Ստեփանակերտի վրա, իսկ փոքրիկ օդանավակայանում ծեծի ու ստորացման կենթարկվեին հայ ուղևորները, նախքան Բաբրակ Քարմալի ու Նաջիբուլլայի հավատարիմ խորհրդական Վիկտոր Պետրովիչ Պոլյանիչկոն՝ մերօրյա այդ Թալեաթը, սովետա-ադրբեջանական հրոսակախմբերի գլուխն անցած՝ կավերեր Մարտակերտի, Հադրութի, Շահումյանի, Բերդաձորի ու Գետաշենի հազարամյա հայոց շեն գյուղերը, բնակչությանը ճզմելով տանկերի թրթուրների տակ, գլխամաշկ անելով հայ տղամարդկանց ու մատաղահաս հայ աղջիկներին արյան մեջ փռված ծնողների աչքի առաջ նվիրելով ժողովրդական ճակատի իր թուրք մտերիմներին, և նախքան այդ ամենի համար, երևի, բեհեղզեբուղ Գորբաչովը հեռագրով անձամբ կշնորհավորեր այդ հրեշին՝ նրա ծննդյան օրվա առթիվ, և նա կարժանար հերոսի կոչման, իսկ նրա մարդասպան զինակիցներից յոթ հոգու՝ ադրբեջանական «օմոն»-ից, կպարգևատրեր մարտական Կարմիր Աստղի շքանշանով…

Նախքան Օրուջ Հիդայաթովը, սումգայիթյան թատերականացվաց ցույցերի կազմակերպման գործում մատուցած ծառայությունների համար, կդառնար Հեյդար Ալիևի օգնականը՝ ազգային հարցերի գծով, Խուտոր ավանի հարյուրավոր հայերի փրկարար Ալյոշա Արմենակի Աղաբեկյանը՝ Աղսուի շրջանի Գյուրջևան հայկական գյուղից, Արտաշատի շրջանում՝ Գևորգ Աթաջանյանի ու Ռոբերտ Առաքելովի նման մեկի մատնությամբ բանտ կնետվեր՝ շարունակ մտածելով, որ շուտով իր եղբայրակիցները նրան էտապով հոշոտման կուղարկեն Բաքու, իսկ նրա Արեգ ավագ որդին՝ Ֆազիլ Իսմայիլովի բարեկամների կողմից վարձված հայի ձեռքով կսպանվեր Երևանի Լենինի հրապարակի մոտակայքում, անավարտ տան խոնավ նկուղում կմեռներ նրա կին Նինան, այդ մեծ վշտերին չդիմանալով՝ կմեռներ և ինքը՝ Ալյոշա Աղաբեկյանը՝ մոռացված, լքված աշխարհից ու մարդկանցից, նախքան Գևորգ Աթաջանյանը, հասնելով Երևան, կպատմեր այն մասին, թե ինչպիսի քաջազուն հերոս էր ինքը, անմեղսապարտ տառապյալ, և աշխատանքի կընդունվեր Հայաստանի գրողների միությունում՝ որպես գրական խորհրդական ու մինչև վերջ ձրի կապրեր քաղաքի հյուրանոցներից մեկում՝ այդ նույն գրողների միության հաշվին, իսկ նրա մտերիմ-գործակից Ռոբերտ Առաքելովը, դարձյալ որպես տառապյալ հայ, շրջագայելով Երևանում ու ամբողջ մի տարի՝ Ղարաբաղում, Պոլյանիչկոյի ու Սաֆոնովի հետ նույն ինքնաթիռով կփախչեր Բաքու, ուր ինը հազար անմեղ հայեր նահատակվեցին, և գրքեր կհերյուրեր՝ ընդդեմ հայերի, նախքան Ալեքսանդր Կատուսևն ինքնասպան կլիներ, իսկ Պոլյանիչկոն ու СМЕРШ-ի հերոս Զիա Բունիաթովը գետնին կփռվեին վրիժառուների գնդակից՝ մեկը Օսիայի լեռներում, մյուսը՝ սեփական տան շեմին…

Եվ նախքան համբերատար ու հերոսական Ղարաբաղը, կորցրած հույս ու հավատ՝ հանդեպ աշխարհի արդարության, ցասումնալից կմռնչար ու կելներ ոսոխի դեմ ի մահ՝ հանուն բնօրրանի ազատագրման՝ ոնց Սասուն ու Վասպուրական, ոնց Մուսա լեռ ու Սարդարապատ, կբռունցքվեր և կելներ ու շուրջ վեց հազար սիրասուն քաջ որդվոց արյան գնով կմարեր թշնամական բոլոր կրակակետերն ու գերությունից կազատեր իր սրբասուրբ հողը, և ասադովների՝ Սումգայիթում ու Բաքվում խեղճ ու կրակ ծերունիների ու անպաշտպան պառավ կանանց հետ հաշվեհարդար տեսնող հարյուրհազարանոց ցռան զորքը՝ մոջահեդ, թուրք, ուկրաինացի ու չեչեն ծախու վարձկանների հետ՝ գլխավորությամբ տխրահռչակ Շամիլ Բասաևի, Գելաևի, Խատաբի ու Սալման Ռադուևի, առանց ետ նայելու լեղապատառ կփախչեր մինչև Բաքու, ու այդ բարեհաջող փախուստի համար հարյուր քսան հոգի կարժանանային Ադրբեջանի ազգային հերոսի կոչման… Եվ նախքան բազմաչարչար ու բզկտված Արցախի հողը վերստին շունչ կառներ ու կծաղկեր, և հայրենական խաղաղ դաշտերի վրա կրկին կթևածեր պապենական հինավուրց ու անմահական հորովելը…

Եվ այսպես… նախքան փախստական հայերը, իրենց հոգում պահած սիրելի, հետզհետե հեռացող ջինջ ու լուսավոր այն եզերքի պատկերը, ուր նրանց տունն ու հայրենիքն էր, ինչպես սովահար վայրի գազանից հալածված մի հոտ, կցրվեին աշխարհով մեկ՝ անհյուրնկալ սառնաշունչ Ռուսաստանից մինչև հեռավոր Յուտա, Միչիգան, Տորոնտո ու Ռոդ-Այլենդ, և նախքան նրանք, ովքեր անկարող դիմանալու զրկանքներին ու արհավիրքներին, ինքնասպան կլինեին կամ սովից, ցրտից, չսպիացող վերքերից ու հիվանդություններից կմեռնեին ճանապարհներին, և մոռացության փոշին, հանց հավիտենական գիշեր, անհայտության խավարով կծածկեր նրանց սուրբ անունները, եղավ, ահա, այս պատմությունը՝ որպես հիմն ու սգերգ՝ սիրո և ողջակիզման…

=======================

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ԿՈՂՄԻՑ

«Հեռացող եզերքը» արդարև իրական պատմություն է: Եվ այն, որ ամբողջ պատումը տրված է առաջին դեմքով, պատահական չէ. իմ խաթարված կյանքի պատմությունն է դա, իմ թշվառ զրուցակիցներից յուրաքանչյուրի պատմությունը, որովհետև նրանց ընդհատված երազանքների ու անլուր տառապանքների մասին ու նրանց անունից է խոսում հեղինակը:

Վերապատմելով դրվագներ Լեոնիդ Հուրունցի՝ անզուգական այդ մեծ մարդու ու նվիրյալ հայրենասերի մասին, ես ուզում էի մի անգամ ևս հավաստել, թե ինչից ժայթքեց Ղարաբաղի ցասումն ընդդեմ ադրբեջանական հայատյաց սանձարձակության: Նա ասում էր, որ այն ամենը, ինչի մասին բորբոքված պատմում է, գրած ունի վաղուց, սակայն տպագրել չի հաջողվում և հույս էլ չկա, թե երբևէ կտպագրվի: Հետագայում նա կարողացա՞վ, արդյոք, հրատարակել այդ պատմությունները՝ չգիտեմ: Եթե ոչ, ապա իմ բերած դրվագները թող համարվեն որպես հարգանքի ու սիրո տուրք՝ անմոռանալի Հուրունցի անվանն ու անմեռ հիշատակին:

Ես իմ խորին երախտիքն եմ բերում քսաներկուամյա Մարինա Հովհաննիսյանին, որ Ստավրոպոլի Բուդյոնովսկ քաղաքում, ընկճված ու տրտմագին վերապրում էր Սումգայիթում իր գլխով անցածը. թե ինչպես իր ծննդյան օրը վերածվեց զարհուրելի մղձավանջի՝ մոր, կրտսեր քույրերի ու իր անասնական բռնաբարության, խոշտանգված հոր աչքի առաջ: Շնորհակալ եմ և Էմմա Սարգսյանին, որ վշտահար տեսքով անդադար պատմում ու պատմում էր ամուսնու ողբերգական սպանության մասին, լալիս ու շարունակ նույնն էր կրկնում, որ ամուսնու մահից հետո իր ապրելն իզուր է այս աշխարհում: Իմ երախտապարտությունը նաև իմ բարեկամ Բարմեն Բեդյանին՝ Սումգայիթի քաղկոմի շենքում այն օրերին արած իր պատմության համար: Ծեծ ու ջարդից այլանդակված, դեմքին լայնակի սև այտուցներ՝ նա արտասվախառն ձայնով պատմում էր՝ շինարարի իր կոշտուկավոր ձեռքերը ցուցադրելով, որ տասնյակ բնակելի շենքեր է կառուցել Սումգայիթում, և թե ինչպես էին միլիցիայի աշխատակիցները բռնել նրան ու հանձնել մարդասպան ամբոխին:

Հեղինակը շատ-շատերին է շնորհապարտ այս գրքի համար, այդ թվում և Վիլյամ Ռուսյանին՝ Բաքվի Լենինի պողոտայի 32-րդ շենքից: Նա ասում էր՝ նրանք, ովքեր չկարողացան դուրս պրծնել գազազած ոհմակի ճանկերից, ոչինչ չեն պատմի այլևս, իսկ նրանք, որոնց հաջողվեց կենդանի մնալ, մի բան կարող են ասել միայն՝ որ այդ գեհենից փրկվել են հրաշքով: Ու ես հորդորում էի նրան գրի առնել, անպայման գրի առնել այդ ամենը:

Նա ևս՝ Բաքվի զանգվածային սպանդից մազապուրծ՝ ականատեսի իր հավաստի պատմությամբ՝ կապված հունվարի տասներեքին սկսված հայոց կոտորածի հետ, օգնեց վերականգնելու Բաքվի ահավոր եղեռնի իրապատում պատկերը:

Հավերժ հիշատակ անանուն նահատակներին:

Հավերժ փառք տառապյալ ողջերին:

===============

Левон Адян

ОТДАЛЯЮЩИЙСЯ БЕРЕГ

Роман-реквием

(На армянском языке)

-