Devrin En Büyük Yazarı Cengiz Aytmatov

SAVAŞIN DESTANI: “ANAYURT” VE “YÜZ YÜZE”

Yüzyılların bir bilgeliği vardır ki biz de biliyoruz: Hayattaki tüm güzel şeyler için her zaman bir şey ödersiniz.

Cengiz Aytmatov’un yaşamını yansıtan, sizden, çok farklı ve genellikle zıt yönlerde esen rüzgârlarda nasıl evrildiğini düşünürüz.

Bulutsuz çocukluk, babasının tutuklanmasıyla azgın bir şekilde yırtılmış, aşağılanma ve hayatta kalma yılları içinde mücadele ile doludur. Büyükşehir ve başkent Moskova ve de uzaklardaki Talas.

Küçük bir Kırgız köyünde geçen ergenlik dönemi… Küskünlük, üzüntü ve basit, ama inanılmaz nazik ve sempatik insanlarla tanışmak, ona “hoşgörülü” olduğu gibi, “emekçi”nin güzelliğini anlatmak. Buna ek olarak, onun tanrısı gerçekten de kafasının bir başkasının üzüntüsünü kendisinin algılaması için inanılmaz bir yeteneğe sahip olduğu anlamında okşadı ve ona inanılmaz bir yetenek verdi. Cengiz’in bir başkasının baş belasıyla ilgili olarak son derece hassas olduğu, bir tür duygusal filmi seyrederken gözyaşlarına boğulma alışkanlığı olduğunu önceki bölümlerde de konuştuk. Ve kökenleri tanımanın mutluluğunun – halkın konuşmasına, figüratif sözcüğüne, Rus-Kırgız edebiyatına ve kültürüne ve herkesin üzerine düştüğü savaşa ve henüz bitmemiş olan üzüntüsüne de göz attık. Bu özellikleri ve nitelikleri düzenli kahramanlar üzerinden değil, hangi şarkılardan ve şiirlerden beslendiğini gördü, ama sıradan insanlarda, sıradan günlük hayatta kendini ayakta tutan pek çok şeyi en iyi şekilde yakaladı.

Aytmatov’un savaşın zor zamanlarını ve askeri yılları şöyle hatırlar: “Savaş başladığında ben on üç yaşındaydım. Bu benim neslim için yeni bir dünyanın kapısını açtı. Şimdi kendime inanamıyorum, on dört yaşındayken zaten Köy İhtiyar Heyetinin sekreteri olarak çalışıyorum. On dört yıl içinde, büyük bir köyün ve çeşitli savaş dönemlerinde bile hayatın en farklı yönleriyle ilgili oldukça karmaşık sosyal ve idari sorunları çözmek zorunda kaldım. Bunlardan benim için en zor ve korkunç olanı birinin ailesinden birisi savaşta öldüğünde gönderilen ve aileye iletilmesi gereken kara kâğıt yani “kara haber celbi” olarak adlandırılan haberleri ailesine vermekti.

…En korkuncu bu kara kâğıtları aile yakınlarına dağıtmaktı. Her ne kadar yaşlıların haysiyetiyle ilgili acı haberleri yaşlı aksakalları bilgilendirmiş ve ölenlerin tüm aileler tarafından yasını tutmuş olsalar da, kara kâğıt, “kara haber celbi”, tarafımdan teslim edilmek zorundaydı. Hemen değil, umutsuzluk ve ıstıraptan sonra. Yine de, eski sekreterimden miras kalan resmi avuç torbadan, askeri bir damgalı küçük bir hurma büyüklüğünde basılı kâğıt ve majörlerin, kaptanların veya diğer personelin imzasını atmak, o birkaç satır metin ürperticiydi. Sessizce okuduğum kelimeleri Kırgızcaya çevirip duruyordum. Kayalık bir dağın tepeden tırnağa çarpan ve sürünerek yuvarlanmış, sanki ağır, bitkin bir iç çekişini duyuyordum. Hiçbir şekilde suçlu olmasam da gözlerimi kaldırmak zor geliyordu. Ben kâğıdı verirdim. “Sakla” derdim. Ve sonra, annelerinin ezik bir ağlama sesi, derin bir çığlık aniden çıkıverirdi. Çırpınan, hıçkıran ve sonra uzun, bitmez sonu gelmez kederli bir ağlama ile patlardı. Dünyaya getirip büyütülen ve sonra da o hayata veda eden bir oğula karşılık olarak verilen bu kâğıt parçası mıydı?!

Ne yükselebiliyor, ne de rahat yürüyebiliyordum. Hangi kelimelerle nasıl rahatlayabilirdim? Bu anlarda kapılardan dışarı atlamak, makineli tüfek almak istiyordum, evet, makineli tüfeğim ve onunla birlikte, o çağrı celbinin geldiği cepheye kaçmadan, onunla koşmak istiyordum ve orada, öfke ve öfke ile bağırarak, faşistleri tükenmek bilmeyen ve sürekli ateş eden makineli tüfeğin mermileriyle vurmak istiyordum.

…Şimdi, yıllar sonra, ilginç ve değerli insanlarla tanışmak ve sonra gerektiği gibi yapmak için üstüne titrediğim kadere minnettarım.

Çok ama çok zor, zor zamanlar içinde gerekliydi. Seferberlik birbiri ardına çıkmaktaydı. Önde, emek ordusuna, mayınlara, o günlerde inşa edilmeye devam eden Çüy Kanalı’na, hatta günlüğe gitmek için can atıyorduk. Kendimizi, gündemleri insanlara teslim etmeyi ve aynı zamanda da din adamlarını kaydetmeyi sınırlamadık.”

Operasyonların tiyatrosu Kırgızistan’dan çok uzaktı, ancak cephedeki savaşların muazzam gerginliği burada hissediliyordu hep ve zafer için yapılabilecekler için azami işler yapıldı. Ülkemiz, savaşta 300 binden fazla insan bıraktı, bunların 72 bini Sovyetler Birliği kahramanı gaziydi.

İlkinde, yaptığı çalışmaların ilk dönemlerinde Aytmatov savaş hakkında yazmamıştı, bu konunun çok sorumluluk gerektiren bir durum ve karmaşık olduğunu düşünüyordu. Uzun bir süre bunu ele almaya cesaret edemedi. Savaş sonrası yaşam hakkında, köyün genç işçileri hakkında, çağdaşlarının manevî deneyimleri veahlâkî, manevî arayışı hakkında yazdı. Sadece bir söz söylemek için hazır değildi, ama sesini, tüm zamanların ve insanların askeri bir adamı da dâhil olmak üzere, bir dehayla ilgili genel yüceltme korosuna dokunmak istemedi.

İlk savaş hikâyesi “Yüz Yüze” 1957’de ortaya çıktı. Yüksek Edebiyat Kurslarının bir öğrencisi olarak bu öyküyü Moskova’da yazdı. Sonra yine Moskova’da yazmaya başladığı “Ana Yurt” öyküsünü Frunze’de tamamladı. İlk olarak Kırgız dilinde “Ala-Too” dergisinde, daha sonra da “Yeni Dünya” da Rusça olarak 1963’te yayımlandı. Her ikisi de daha sonra “Dağların ve Steplerin Hikâyesi” koleksiyonuna girdi.

“Yüz Yüze” hikâyesi olgun bir usta tarafından yazılmıştır. Ve elbette o zaman, eskiden, Stalin’in, yıllar boyunca böyle bir şeyi yayınlamalarını ve düşünmek zorunda olmadıklarını düşünmek zorunda kaldılar; çünkü özünün ardındaki – bir askerin (bir Sovyet askeri!) kaçışı. Ve o yıllarda herhangi bir formdaki firar ihanete eşitti ve idam edilene kadar acımasızca cezalandırılırdı. “Hainlerin” en ufak bir sempati, komünist ahlak, Sovyet vatanseverliği vb. “Leninist normlardan” sapma dışında algılanamazdı. Bununla birlikte, Kruşçev’in çözülmesi sırasında bile, konu riskli kaldı ve Aytmatov, yüksek insan ahlakı ve hümanizm ışığında kahramanının davranışını göz önüne alarak bu riski aldı.

İkinci Dünya Savaşı sırasında, özellikle de ilk aylarındaki firar, yaygın bir fenomendi. Bildiğiniz gibi, tüm birlik gruplarının Nazilere teslim edildiği durumlar da vardı. Firariler daha çok dağlarda, Kazakistan bozkırlarında saklandı, Ulusal İç Güvenlik Teşkilatı tarafından kovalandılar ve avlandılar.

Geleceğin yazarı olan Aytmatov’un kendi köyünde de asker kaçakçıları vardı. Onlar hakkında söylentiler vardı, insanlar tahmin etti. Sonunda yakalandılar ve yargılandılar. Bir tanesi Gulag’da uzun bir hapis cezasına mahkûm edildi, hayatta kaldı ve eve döndü ve “Yüz Yüze” adlı hikâyede İsmail’in prototipi haline geldi. Ve Cengiz Aytmatov’un kendisi hakkında bir çalışma yazması gerçeğinden son derece gurur duyuyordu.

Tabii ki, fenomen yazarın bu notları firari sempati notları olarak algılanabilir, haksız da değildi. Onu anlamaya çalışıyordu. Gözlerinde bir şeyi haklı çıkarıyordu: evde hasta, yaşlı bir anne, bir bebeği olan bir eş, ekmeksiz bir aile vardı. Eşi Sadiye başlangıç olarak endişe duydu kocasının gizli dönüşü ve tutukladığını da ancak ve onların hatasının tamamen farkında olmasıydı, henüz hâlâ eğlenceliydi. Tüm gözyaşları, kan, milyonlarca ölüm ile savaş sonrası – genel anlamda kocası onlara ihanet etmiş olarak ortaya çıkıyordu. Kendilerinin ısrarla aslında asker arkadaşlarının halkına ihanet etmediğini ve bunun birahlâkî intihar olduğunu belirtir. Keza İsmail kendisi doğal bir dünyada sevdiklerinin yanında, doğduğu ocağın sıcaklığında ortaya çıktı. İsmail komşu büyük ailenin tek çocuğudur. Hikâyenin Sonu açık ve şiddetlidir – eşi kocasının derin ahlakî başarısızlığını, zararlarını fark eder.

Böylece, Aytmatov’un Kırgız nesrindeki öyküsünün ortaya çıkışıyla, bir edebi kahramanın temel olarak yeni bir konsepti ilan edildi. Ana kahraman, bir eylemin, bir eylemin mahkûmiyetini filizlendirdiği zaman, sürekli bir psikolojik gelişim içinde tasvir edilir. Edebiyatta aktif, “çalışkan” bir ruhun ve eşit derecede aktif davranışların kahramanı ortaya çıktı. Doğru, bu davranışın kendisi bazen bazı tiyatrolite edilmiş durumlar da verir. Kademeli anlayış Seyde’de ciddi ve doğru bir şekilde betimlenir, ancak bu iddiada yazarın kamuoyunun kalıp yargılarına olan bağlılığı vardır.

Doğru, böyle bir finalin inorganik doğasına işaret eden araştırmacılardı. “Belki de insan transfigürasyonunun teması gereksiz bir şekilde düzensiz olarak ortaya çıkarılıyor,” diyen bir Rus eleştirmeni, “bu erken anlatıdan sonra geldi” “Cemile,” manevî vardiya çalışmasının ayrıntılı olarak gerçekleştirildiği, şiirsel olarak yüceltildiği bir eserdi.

Genel olarak, bu durumda, sanatçı kendini ideolojiye açık bir şekilde vermiştir. Yine de bu, yazarın “düşmüş” kahramanı anlama ve hayırseverliği koruma girişimlerini gözden düşürmez.

Bildiğiniz gibi, otuz yıl sonra, Aytmatov hikâyeye yeni bölümler ekledi. Literatürdeki vaka, özellikle de metin ise, neredeyse bir ders kitabı olma yoğunluğunda değildir. Ancak Valentine Rasputin’in “Jivi i Pomni” (1974) adlı romanından çok etkilendi. Ona baktığımızda, Aytmatov, Ulusal İç Güvenlik Teşkilatı subayları tarafından esir alınmaktan korkan yaşlı annesinin cenazesine gelemeyen ve annesinin ölümünün sahnesini yazdı. Rasputin’in kahramanı gibi, Seyde de gebe kalır ve bu da durumun dramını daha da şiddetlendirir. Bununla birlikte, hikâyenin ideolojik özü önemli ölçüde değişmemiştir.

“Yüz Yüze”, basit bir köyün işçilerinin hayata geçirdiği, insanların hayatî ve ahlâkî değerlerini ne kadar kökten değiştirdiği gerçeğiyle ilgili bir kitaptır. Dahası, bir erkek ve bir yazar olan Aytmatov tutuklanır ve Dostoyevski’nin tüm hayranlığı ile birlikte kasvetli dahi, ona yakın durmadı, ahlâkî düşüşün uçurumunun, insanın çöküşünün başladığı sınırın ötesine bakmaya cesaret verdiği bir eserdir. Deserter’in lirik ve psikolojik öyküsünde, ilk kez, daha sonra da eleştirmen’in hümanizm dediği eleştirmenler belirlendi. “Dağların ve bozkırların hikâyeleri”nin yazarı, savaş zamanında herkesin toplumun katıahlâkî ve psikolojik bir iklimi içinde yaşadığını, ortak çıkarlara bağlı olarak kendi çıkarları ve hatta aile çıkarlarına göre daha az değil, daha azına sahip olduğunu anladı. Ve bu yazarda bile, insan hayatının ana çelişkilerini, tek bir birey olarak gördü.

“Yüz Yüze” hikâyesi bu yönde atılmış yeni bir adımdı.

Ve savaşla ilgili bir başka kitap olan “Ana yurt”, yazarın yalnızca Kırgızistan’da değil, Sovyetler Birliğinde de, Yeni Nesil’in en iyi yazarlarından biri olarak, Aytmatov’un konumunu pekiştirdi.

Hikâyenin sanatsal merkezinde bir anne var – sahada çalışmayı seven sıradan bir kollektif çiftçi, bu onun çağrısını görüyor ve manevî veahlâkî tatminini kendinde buluyor. Ve bu basit kadın niçin ve neden savaşların olduğunu, dünyada neden savaşıldığını anlayamıyor, insanlar neden birbirlerini öldürüyorlar, neden insanlar eşi Subankul’u seviyorlar ve oğlu Kasım gibi güvenilir bir işçi ve aynı zamanda sahada çalışmaktan hoşlanıyorlar. Ekmeği büyüttüğü ve beslediği her şey yok olmalı mı?

Bir kişinin ahlâkî ve fiziksel dayanıklılığının sınırları hakkında, hazır olduğu ve yazar düşüncesini uzun süre hareket ettirebileceği hakkında bir hikâyedir. İnsanların, insanlığı kaybetmeden, yaşama ve çalışma isteğini kaybetmeden acı ve korkunç kayıpların üstesinden gelmesine neler yardımcı olabilir? Şimdi bu düşünceler özel bir netlik kazandı.

“Ana Yurt”, gerçek insanlığın ne olduğu ve bu insanlığın savaşı nasıl tahrip etmeye çalıştığı hakkında bir kitaptır. Bir Sovyet insanının ve onun gibi bir Sovyet insanın soyluluğu konusundaki “Sovyet vatanseverliği” ile ilgili imgelerin neredeyse hiçbir geleneksel ideolojik büyüsü yoktur. Bu sadece savaşın bir hikâyesi, sıradan insanların, özellikle de bir kadının, annelerinin, yüklerine karşı çıkmalarıdır. Bu, yaşamın ve neyin geleceğinin ne olduğu hakkında bir hikâyedir. Her köşede asılı duran sloganlardan değil, insan sevgisinden, komşuya, işe ve aynı zamanda iyinin zaferinin kaçınılmaz inancından alınmaz. Aytmatov’a göre, bu sadece bir kişiyi, ahlâkî kuralların yitirilmesinden, ahlâkî öz yıkımdan, umutsuzluktan kurtarabilir. En azından bu yolla Tolgonay tasvir edilir, çalışmanın ana kahramanı olan Tolgonay.

Tolgonay gerçek bir insandır. Yazar onu iyi tanıyordu, hatta ekranda bir kez gösterilmiş olan bir filmi bile var. Hayatında en iyisi, buğday başaklarının kulaklarda hışırdaması ve basit bir kırsal adam olan Subankul ile hasat sırasında bir toplantı yapması, el değmemiş ellerinde insan ırkının tüm güzelliğini gördü. Ve savaşın insanlık dışı özü, bu insanları tam olarak öldürdüğü, iş adamıyla gerçek özünü öldürmeye çalıştığı, oymaya çalıştığıdır.

Hikâyenin yaşamı etkileyen özellikleri çok büyüktür. Çalışmanın başlangıcından bu yana, tüm hikâyenin tonunu belirleyen yüce-kederli bir akort yapıldı.

“Beyaz, taze, yıkanmış bir elbise içinde, beyaz bir atkı ile bağlanmış, koyu kapitone bir beşmette, o yavaşça anız arasındaki yol boyunca yürür. Etrafta kimse yoktur. Yaz gürültülüydü. İnsanların seslerini duyamazsınız, arabanızdaki yollarda tozlanmazsınız, mesafeden herhangi bir biçerdöver görmüyorsanız bile, anız sürünüz dahi yoktur.

…“Merhaba, tarla,” dedi sessizce.

…”Merhaba Tolgonay.” Geldin mi? Hatta daha yaşlı. Çok kır saçlı bir halde.

…– Evet, yaşlanıyorum. Bir yıl geçti ve sen, tarlada başka bir hasat var. Bugün bir anma günü.

…– Biliyorum. Seni bekliyorum Tolgonay. Ama bu sefer yalnız mı geldin?

…“Gördüğün gibi, yine tek olan o.”

… “Yani ona henüz bir şey söylemedin mi, Tolgonay?”

…– Hayır, cesaret edemedim.

… “Sizce hiç kimse ona bundan bahsetmeyecek mi?” Birinin yanlışlıkla bir şey söylemeyeceğini düşünüyor musun?

…– Hayır, neden? Er ya da geç her şeyi öğrenecek. Sonuçta, büyüdü, şimdi başkalarından öğrenebilir. Ama benim için hala bir çocuk. Ve korkarım ki, bir konuşma başlatmak için korkuyorum.

“Ama bir adam gerçeği bilmeli, Tolgonay.”

İnsanı ıstıraplara teslim eden, kocasını ve iki oğlunu kaybetmiş olan kadın, çocuğuna, kızının kocasından değil başka birinden doğurduğu pici kime ve nasıl anlatacağını düşünüyor. Kaynanası, Aliman, hiçbir şey için suçlamadığı gibi, bu arada, Aytmatov’un kalemiyle yaratılan kadınların en iyi görüntülerinden biriydi. Tolganay, bütün hastalıkların temel sebebinin savaş olduğunu anlar.

Savaş ve barış, anne ve savaş, bir işte yaşamak için bitmez tükenmez insan, gerçek Beethoven trajedisi ve kahramanlığı seviyesine yükseltilir. Huzurlu yaşamın güzelliği ve yaratıcı işlerinahlâkî eksiksizliği, savaşın insanlık dışı özünü keskin bir biçimde birbirinden farklı bir şekilde karşılıyor, Tolgonay’ın ailesinin savaş öncesi hayatını betimleyen hikâyenin bu sayfaları yaşam, çalışma, neşe için okundu.

Tabii ki, insanlar Tolgonay tarafından yaşanılana benzer bir trajediye katlanmakta ve edebiyatta farklı ideolojik ve felsefi yollarla resmedilmektedir. Yaklaşık olarak “Ana Yurt” ile aynı zamanda, bir başka ve çok önemli bir öykü, “Güneş Kendi Portresini Bitirmedi” adlı genç kuşaktan Kırgız yazarı Kubatbek Cusubaliyev tarafından yayınlandı. Gençlerin savaştan mahrum kalmasından kurtulan kahramanları, derin ve unutulmaz bir ümitsizliğe kapılırlar, hatta güneş bile onlara bir neşe hissi ve yaşamın güzelliği duygusu ile ilham veremez.

Конец ознакомительного фрагмента.

Текст предоставлен ООО «Литрес».

Прочитайте эту книгу целиком, купив полную легальную версию на Литрес.

Безопасно оплатить книгу можно банковской картой Visa, MasterCard, Maestro, со счета мобильного телефона, с платежного терминала, в салоне МТС или Связной, через PayPal, WebMoney, Яндекс.Деньги, QIWI Кошелек, бонусными картами или другим удобным Вам способом.

1

Muhittin Gümüş, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Mütercim-Tercümanlık Bölümü Öğretim Görevlisi

2

Чингиз Айтматов. Статьи, выступления, диалоги, интервью. – М., Изд-во АПН, 1988, стр. 24-25 Cengiz Aytmatov. Notlar, diyalog, mülakat… M.İzd.APN,1988, s.24-25

3

там же, стр. 25 (сейчас город Джамбул переименован и называется Тараз-прим. автора)

4

Айтматова Р. Белые страницы истории. Бишкек, 2013, стр. 44.

5

Айтматова Р. Белые страницы истории. Бишкек: ОсОО “V.R.S. Company”, 2013, стр. 47.

6

Чингиз Айтматов. Детство. Бишкек, 2011, 44 стр.

7

Чингиз Айтматов. Статьи, выступления, диалоги, интервью. – М., Изд-во АПН, 1988, 30 с.

8

Чингиз Айтматов. Статьи, выступления, диалоги, интервью. 30 стр.

9

Чингиз Айтматов. Статьи, выступления, диалоги, интервью. стр. 25

10

там же, 31 с.

11

Чингиз Айтматов. Статьи, выступления, диалоги, интервью. М., Изд-во АПН, 1988, 39-40 стр.

12

там же, 32 стр.

13

O. İbragimov.Bübüsara i Murtaza. İstoriya nerazdelennoy lyubvi.—Avgust26, 2015,Rus.Azattyk.org.