İslam Tarihi

Batıl Din – Makul Din ve Tabii Din – Hak Din ve Semavi Din – Karışık Din

1. Batıl Din

Medeniyetin şereflerinden biri de “asli fikir”den başka, din kelimesinin kapsamış olduğu fikirler topluluğundan mahrum, akıl ve hikmete aykırı ve apaçık hezeyanlarla dolu olan dinlere çoktan beri değer vermiyor olmasıdır. Puta tapmak, hayır ve şer ilahı olarak iki ilaha tapmak (Mecusilik), insana tapmak, zamanımızda ancak ilkel hâlde bulunan cahil, bedevi veya vahşi kavimlerde görülebilir. Bundan dolayı batıl dinler hakkında uzun uzadıya söz söylemeye lüzum yoktur. Ancak batıl dinler unvanını verdiğimiz dinler ile doğru ve batıl fikirlerden mürekkep olan karma dinleri birbirine karıştırmamak lazımdır.

2. Makul Din ve Tabii Din

Bu iki tabir, aynı manayı ifade ederler. Her ikisi de yeni icat edilmiş şeyler değilse de gelişmesi ve yayılması son medeniyetin mahsulüdür. Avrupalı akıllı kimseleri böyle bir din edinmeye sevk eden cihet şunlardır:

Birincisi: İnsanların din hissinden, din ihtiyacından soyutlanamayışı.

İkincisi: Onlarda yaygın olan dinlerde akıl ve tabiata aykırı inanç ve meselelerin bulunması sebebiyle bu dinlerin, tenkit ve inceleme kudretine erişmiş adamların vicdanına rehber olamayışı.

Medenileşme tarihini güzelce tetkik edersek görürüz ki Avrupa vicdaniyat [psikoloji] ve içtimaiyatının [sosyoloji] faaliyete geçerek gelişme devresine girmesi, “Lüter ve Kalven”in “Islahat – Reforme”u ile başlar. Bunların teşebbüsü, makul ve tabii [doğal] dine doğru birer dev adımı idi.

Hristiyanlığın Katoliklik şeklindeki “akıl ve tabiata aykırı” inanç ve merasimlerin çoğu, Protestanlık tarafından çıkarıldı ve ortadan kaldırıldı.12 Fakat birçok kola ayrılan Protestanlık, kesin ve artık ıslahata muhtaç olmayan bir şekil alamadı. Hatta birçok münekkidin görüşüne göre ıslahatı aşırı derecede yapan kolların Hristiyanlıkla hemen hiçbir münasebeti kalmadı. Bununla beraber Hristiyanlığa mahsus olan akidelerin hiçbirisi akıl ve bilim ile uzlaşma kabul etmediğinden nihayet “Hristiyanlığın kendine mahsus çizgileri ve şekilleri” ile hiçbir münasebeti olmayan şekillerde ve sırf “akli ve felsefi” dinler tasavvur edilmeye başlandı.

Bununla beraber “tabii din” genel başlığı altında görülen din şekillerinde birbirine tam uygunluk ve kesinlik bulunduğu sanılmamalıdır. Bu yeni mezhepler, bazı müşterek hususlara malik iseler de başka birtakım hususlarda birbirine hiç de benzemezler. Bundan dolayı tabii din hakkında bir fikir sahibi olmak üzere “müşterek çizgiler ile maksat”ı göz önünde bulundurmak lazımdır. Tabii dinin planı şöyledir:

1. Uluhiyetin tasdiki

2. Ahlak

3. Külfetten arınmış ve kalbî ibadet

4. Akıl ve bilime aykırı fikirlerden uzak durma.

Bu dört dinî şartın tatbik ve tefsirine gelince: İş, herkesin mensup olduğu felsefi ekole göre değişiyor. Ruhçuların mezhebinden olanlara göre asli şartlar, semavi dinlere son derece yaklaşıyor. Jul Simon ve benzeri ruhaniyyunun [ruhçuların/spiritüalistlerin] fikirlerinden anlaşıldığına göre yukarıda zikredilen dört şart, şu şekilleri ihtiva ediyor:

1. Ruhani şahsiyet sahibi, kâinattan zatı bakımından ve mantıkça ayrı bir var edici

2. Cesetten özü itibarıyla ayrı, yok olması mümkün olmayan ve şahsi bir ruh

3. Vazife ve cezalandırma esası üzerine kurulmuş ahlak

4. Külfetten arınmış ve batıni ibadetler

İşte görülüyor ki tabii dinin bu şekliyle semavi dinler, yani bir nebiye mensup dinler arasındaki fark, birincilerde mucize ve esrar gibi harikaların, nebilik vahyinin, dinî ayin ve dinî şartların çıkarılmış ve ikincilerde kabul edilmiş bulunmasından ibaret kalıyor. Böyle olmakla beraber bu şekilde bir tabii dini kabul edip bu yola girenlerin bir kısmı, harikaları ve bir dereceye kadar vahyi akla ve bilime aykırı bulmaz, bu şekilde semavi dinlerle aralarındaki fark bir kat daha azalır.

Pantesitlere göre dinin şartları şöyledir:

1. Şahsi olmayan, mahz-ı vücut [sırf varlığın kendisinden ibaret] ve kâinattan ayrı olmayan bir Allah

2. Cesetle esasen aynı asıldan olan ve şahsi olmayan, yani bir aslın tecellilerinden ibaret bir ruh

3. Aşk ve fedakârlık üzerine kurulmuş ahlak

4. Tevhit hissinden ve kavuşma zevkinden ibaret ibadetler

Zihincilere [idealistlere] göre de dinî fikirler manzumesi buna pek yakındır:

1. Şahsi olmayan ve fakat kişinin vicdanında şahsiyet sahibi gibi tecelli eden, kâinattan zatı bakımından değil mantıken ayrı, mantıken başlangıçta soyut fikir, sonra vücut sahibi fikir ve nihayet kişide vicdanlı fikir olan bir Allah

2. Soyut fikrin kişi vicdanında kendi kendini bilmesinden ibaret ruh

3. Ayrılıktan uzak, aşk ve fedakârlık esasları üzerine kurulmuş ahlak

4. İlim ve fazilet, sevgi zevkinden ibaret ibadetler

Bu son iki fikre göre itibar bakımından nübüvvet inkâr edilmiş değilse de âdeta insanlığın umumi bir hususiyeti olarak ifade edilmiştir.

Akliyyunun (rasyonalistlerin) bir kısmına ve tekâmül felsefesi sahiplerine göre ise din hayret edilecek bir basitliğe iner:

“Mahiyeti tamamen meçhul kalacak ve her şeyin mercii bir gizli kudret, geri kalanı insanlığın ortaya çıkacak ihtiyaçlarına ve bilimsel ilerlemelere göre belirlenecek şeyler.”

Hep tabii din olmak iddiasında bulunan bu dinî şekiller yalnız bir noktada tamamen birleşmiş bulunuyor. O da harikaları, mucizeleri ve sırları kabul etmemek. Tahlil edildiği zaman görülür ki tabii din adı verilen dinî şekiller ile felsefe arasında hiçbir fark yoktur. Bu mezheplere göre herkesin dini, kendindeki din hissinin derecesi, ilim ve irfanının mertebesi ile orantılıdır. Allah’ın kitabı vicdan ve tabiattır.

Bütün bu söylediklerimizden çıkan netice şudur ki: Tabii din adı altında bulunan din şekillerinde semavi dinlerde dahi mevcut birçok hakikat yok değil, var. Fakat kutsi bir esasa malik olmadıklarından, kapsadıkları şeyler her ferdin zevk ve iktidarına göre değiştiğinden, kendisine uyulacak değerde olan bütün tarihî şartlardan mahrum bulunduklarından “tabii din” adı müstear bir isimden ibaret kalıyor ve bu takma ismin altında “ya semavi dinlerden birinin varlık safhalarından bir safha” veyahut da felsefe ekollerinden birini dolaylı olarak kapsayan yeni bir ekol bulunuyor.

3. Hak Din ve Semavi Din

Yukarıdan beri yürüttüğümüz düşünceler silsilesi ile ortaya çıkacak tahlil sonucunda din, gayet tabii surette iki esas şekle ayrılır: Hak din, batıl din. Bu ayrımın geçmiş uzak devirler için ilmî tatbiki eksiktir, burasını itiraf ederiz. Fakat şurası da vardır ki bugün insanlık için “ahlak ve hikmet” bakımından en faydalı olan ayırım budur; çünkü insanların genelinin ilgili olduğu taraftır bu. Yoksa eski devirlerde dinlerin şekilleri ve hâlleri, yalnız ihtisas sahiplerine zevk verebilecek şeylerdir.

Dinlerin hak ve batıl gibi birbirine zıt olan iki şekle ayrılması basit akıl sahiplerine göre son derece kolaydır. Her insan, kendi dinini doğru ve diğerlerini az çok doğruluktan uzaklaşmış yahut tamamen batıl görür. Fakat delillerden mahrum olduğu takdirde böyle bir görüşte kendinden başkası için ne bilimsel ne de felsefi bir kıymet vardır.

“Biz babalarımızı böyle bulduk ve onlara uyduk!”13 demek, haklı olmak için kâfi gelemez. Bundan dolayı hak dinin ne gibi şartları taşıması gerektiğini “felsefi ve bilimsel hakikatler” ölçü kabul edilerek tayin etmek lazımdır.

Yine tekrar ederiz ki insanlık medeniyetinin şereflerinden biri de batıllığı apaçık olan dinleri çoktan terk etmiş olmasıdır. Bugün medenileşmiş kavimler, her birinin esası birer mukaddes kitaba ait olan üç büyük dinin yolunda bulunuyor. Bu hususun büyük bir tarihî kıymeti vardır. Bir dinin milyonlarca insan tarafından kabul edilmiş olması, binlerce sene sağlam ve sürekli kalması, hiçbir mütefekkirin küçümseyemeyeceği şeylerdendir. Gerçi yüzlerce milyon halkın, binlerce seneden beri bu üç din dışında kalan Brahma, Buda, Konfüçyüs dinine bağlı olması, fikrimize karşı bir bahane göstermek için ileri sürülebilir. Şu kadar ki biz, bu dinlerin de “esas noktalar”da medeniyetin üç dini ile birleşeceğini iddia ve ispat edebiliriz.

Bir dinin tarihî hayatı, o dinin esasının sağlamlığı hakkında en büyük belgedir. İnsanın müşterek hissi, düşünürlerin daima ehemmiyetle kabul ettiği bir ölçüdür.

Kutsiyet ve nübüvvet [peygamberlik], vahiy ve ilham fikirlerinden soyutlanmış olan fikirler, ne kadar yüce olursa olsun insanların vicdanının rehberi ve işlerinin düzenleyicisi olamamıştır. Felsefe, hiçbir vakit dinin yerini tutmamıştır. Tarihî kanunlara, ruhi hâllere ve beşerî ihtiyaçlara dayanarak hükmederiz ki hiçbir vakit de tutmayacaktır.

Felsefede, başta dindar filozof Sokrat olmak üzere üç beş hak şehidi gösterebilir, dinin fedakârları ve şehitleri ise sayısızdır. Bunun içindir ki biz hak dini yine dinlerde ve bu dinlerin medenileşmiş kavimlerin vicdanının meşalesi olanlarında arayacağız. Maksada ulaşmak için eleştiri, analiz ve sentez usullerine daima müracaat edeceğiz. Bu üç dinde müşterek ve bundan dolayı her üçüne de esas olan asli fikirleri bir araya toplar da bunları bir kere de bilim ve felsefe terazisiyle tartar, işin sonunda kabul etmek zaruretinde kalırsak, bir dine “hak” sıfatını verebilecek şartları elde etmiş oluruz. Bu şartlar, esas noktalar demektir. Bunlara zamanla özü değiştirilmiş ve bozulmuş fikirler, mensupları tarafından ilave edilmiş görüşler dâhil değildir. Bu yöntem ile medenileşmiş insanlığın dini olan üç büyük dindeki asli noktaları ele alırsak ilk önce şu neticeye ulaşmış oluruz:

“Cemal ve kemal vasıfları ile vasıflanmış Biricik Allah.”

Her üç dinde bu esaslı nokta vardır. Gerçi şimdiki şekillerine göre bunların dereceleri birbirinden farklıdır, fakat bu farklılıklarının altında bulunan fikir, yine şu bir noktadan ibaret kalır.

Museviler, ilahi vahdaniyeti [Allah’ın birliğini] kayıtsız ve şartsız kabul ediyor. İslam da böyle. Yalnız Hristiyanlık, vahdaniyeti esasen itirafla beraber bir de teslis ilave ediyor. Biz burada Hristiyanlığın tenkidini yapmak fikrinde olmadığımızdan uzun uzadıya düşüncelerimizi ifade etmeye lüzum görmeyiz. Mademki Hristiyanlık da vahdaniyeti zaruri olarak itiraf ediyor, biz de esasa ait bu noktayı alarak, vahdaniyeti bozucu bir ilave olan teslis fikrini bir tarafa bırakırız.

Demek ki; her üç dinde esas noktalardan birisi “vahdaniyet” fikri oluyor. İslam bu noktada diğer iki semavi dinle müttefiktir. Yalnız vahdaniyeti bozucu gördüğü (Üzeyir ve Mesih hakkındaki fikirler gibi) fikirler ile ilahi vasıflara ve fiillere ait birçok hususta onlardan ayrılır. Ve diyebiliriz ki İslam’ın kabul edemediği hususlar, bilim ve felsefenin kabul etmediği hususların aynısıdır!

Şüphe ve inkârdan başka felsefe ekollerini, yani insanlığın çok büyük ekseriyetinin geçmiş zamanda ve şimdiki hâlde makbulü olan fikirleri incelersek iki aslın, iki mercinin, iki mabudun mümkün olmasının tasavvur bile edilemeyeceğini ve Cenabıhakk’ı inkârın iki mabut tasavvurundan daha kolay ve mantıki olduğunu görürüz.

Eflatun ve Aristo gibi dâhilerin fikirlerinden açıkça anlaşılan ve “felsefi ikicilik” denilen şirk şekli, eserlerinin toplamında görülen gönül aldatıcı yücelikle bile felsefe önünde payidar olamamış ve tam oy birliği ile ilim sahasından atılmıştır. Öyle bir hâlde ki Yaradan hakkında cereyan edegelen münakaşalar “vahdaniyetle varlığını ikrar” ve “inkâr” gibi iki noktaya münhasır olmuştur.

Bundan dolayı akli, nakli ve tecrübi bilgilerin toplamından çıkan son netice “her şeyin aslı, umut yeri, dönüş yeri, rabbi olan şanı pek yüce zatın zaruri olarak vahit (bir) olmasından” ibarettir. Bu sebeple bir dine hak din dedirtecek asli şartlardan en önemlisi ve birincisi: “Allah’ın zatını tevhit, yani vahit ve kayyum bir mabut olarak tanımak”tır.

Tetkik neticesinde ikinci bir şart daha görüyorum. Bu defaki şart, itikat değil, sırf akıl ve bilim bakımından birinci şart derecesinde kuvvetli ve esaslı zannedilmez. Fakat bir olan Rab itiraf ve tasdik edildikten sonra, bu tanıma tarzını insanlığa ulaştırmış olan zatın, bu hizmetini inkâr etmek akıl ve mantığa aykırı bir durumdur. Eğer Allah’ın varlığı inkâr edilirse bu varlığı hakikat-i gerçeği ile insanlığa ilan eden zatın vazifesini hiçe saymak, onun hizmet sıfatını inkâr etmek hem kolay ve hem mantıki olur. Fakat Hakk’ın varlığı ve birliği tasdik edildikten sonra bu birliği insanlığa bildiren ve müjdeleyen zatın nesi inkâr edilecek? Fikrimizi misallerle izaha çalışalım:

Ben kimyaya vakıfım ve böyle bir ilmin varlığını itiraf ediyorum. Ve biliyorum ki “Lavvaziye”, madde ve kuvvetin muhafazası kanununu keşfetti ve bilime hediye etti. Şimdi: “Ben kimyayı itiraf ediciyim, maddenin ve kuvvetin muhafazası kanununu da doğru bilirim ve tarihte görüyorum ki bu kanunu Kimyager Lavvaziye keşfetmiş. Bununla beraber Lavvaziye’nin kimyagerliğini ve adı geçen kanunu keşfettiğini kabul etmem!” desem, anlamlı bir iddiada bulunmuş, bir hakikat söylemiş sayılır mıyım?

Asla!.. Eğer kimyayı, muhafaza kanununu inkâr edersem, yine bir hakikat aleyhinde bulunmuş olmakla beraber Lavvaziye’yi inkârım mantıklı olur. Bundan dolayıdır ki dinleri tebliğe memur olan zatları “esasen” inkâr etmek mümkün değildir. “Esasen” diyoruz çünkü nebilerin gördüğü vazifenin şu tarihî şeklinde onların hepsi aynı seviyede değildir. Mesela Peygamber Efendimiz’in “tarihî şahsiyet”ini inkâr imkânı kesin olarak yoktur. Fakat daha önce gelmiş nebilerden bazılarının tarihî şahsiyetleri, aynı açık seçiklikle bilimsel olarak sabit değildir. Bununla beraber sabit olanlar maksadın ispatına kâfidir.

Bütün bilim ve fikir âlemi aynı düşüncede birleşmişlerdir ki: Musevilik ve Hristiyanlık esasen” Hz. Musa ve Mesih’e, İslam ise “tamamen” Peygamber Efendimiz’e bağlıdır.

Tarih bize ispat ediyor ki “dinler” içinde ilahi vahdaniyeti teslim edenler, ancak “nebilik” sıfatını taşıyan zatlara bağlı dinlerdir. Bundan dolayı bir dinin “hak” sıfatını kazanması için tarihî bir şart demek olan “nebilik”i de şartlardan biri görürüm. “Renan” gibi tenkitçi filozoflar, “Pavlos”, “Straos” gibi akılcılar, “Santpi De La Susey” gibi üstat oryantalist ve tarihçiler, dinlerin ibadet şekillerini tenkit etmekle beraber “nebilik”in bu esasi ve tarihî şeklini kabul etmek zorunda kalmışlardır. O hâlde bir dine hak din dedirtecek şartlardan birisi de:

“Nebilerden birisine bağlı bulunması”dır.

Dinler ve ahlak, insanlığa pek çok sınır koyuyor, birçok emir veriyor. İhtiraslarımıza ve temayüllerimize set çekmemizi emrediyor. Biricik Yaratıcı, adil ve rahim gibi yüce vasıflarla vasıflanmıştır deniliyor. Fakat dünyanın hâline, tarihe baktıkça az refah, çok sefalet, çok mihnet, az saadet, çok zulüm, az adalet görüyorum.

Eğer her ferdin hayatı, yalnız bu âlemde geçirdiği ömürden ibaret kalacaksa onun bir dine bağlanmasının ne anlamı var? Bu âlemde zulmün ve sefaletin pençesine düşmüş olan bir adam, başka bir âlemde herhangi bir şekilde adalet ve saadete kavuşamayacaksa Cenabıhakk’a adil ve rahim denilmesi nasıl caiz olur? Eğer Cenabıhak, adaletli ve esirgeyen değilse onu sevmeye, onun emrine boyun eğmeye bir sebep bulunur mu? O hâlde bu hayatın manası ne? Bu kadar eşi ve benzeri olmayan güzel şeyler ne için?