Ийэм кэпсиир… (3 чааһа)

Мэҥиэҕэ сөлөгөйүн, сүмэһинин сүтэрбэккэ иҥэриммит хаппыт күөх от, бурдук ото, ардыгар ньыыраайы талах эмиэ барсар. Саас эрдэ, күн сырама суоһаан, хаары уулларан мэҥиэ буолан турар оту суулларан кээспэтин диэн сохсо айаҕа мэлдьи хоту диэки хайысхаланар.

Куобах сохсо айаҕынан да киириэн сөп, кэннинэн да киириэн сөп. Ордук саас, бэйэ-бэйэлэрин батыаккалаһар кэмнэригэр, биир сохсоҕо икки табысхаан баттатара баар суол. Сохсо – бэрт булт тэрилэ: булда собооботунан, суор сиэн бадьыыстаабатынан. Тэптиргэҕэ тэйгэйбит табысхааны баламат суор кыһытыан иһин анныгар олорон, өрө ыстана-ыстана, тоҥсуйан сиэн кээһэр, оттон сохсоҕо оннук буолбатах, ардыгар төһө да атаҕа быга сыттар, аҥаардас кэккэлэччи анньыллан турар сэлииттэн да куттанан, сэрэх муҥутаан чугаһаабат…

Мин сүрүн үлэм – күн аайы холкуос пиэрмэтигэр от тиэйиитэ, онтон ордубут кэммэр – дьиэ ис-тас иирбэҕэ-таарбаҕа түбүгэ.

Бүгүн Настааччыйалыын биир сырыыны сылдьан баран, күн иккис аҥаарыгар оттук мас тиэннибит. Баһылайдаах кэрдэн, долгучуохтаан, мунньан бэлэмнээбит хаппыт мастарын, сөп буола-буола тиэйэн аҕалан, «оҕуска» ууран эрбээн, хайытан саһааннаан кээһэбит. Маспыт дьоҕуһуурун саҕана оҕуспутун көлүйэн эмиэ тыабытыгар тахсабыт. Хаппыт, куурбут куруҥах үөл мас курдук буолбатах, чэпчэки, онон чохчоччу тиэйэбит. Киппэ оҕустар ону киһилээбэттэр, хааман сүгүллэҥнээн иһэн суолларын кытыытыгар сэрбэйэн турар оту көрдүлэр да, ону быһа тардан сиэри, устунан суолтан туораан тахсаары ол айдаана, һаттаабатыҥ-һайдаабатыҥ буоллар «дьонуҥ» онно уһун күнү да быһа туруох курдуктар, талах кымньыыгынан куус гына охсон тиэтэтэн, кутугунатан биэрдэххинэ эрэ сатанар.

Настаа биһикки аҕалбыт маспытын тиэргэн иһигэр киллэрэн сүөкүү сырыттахпытына, Баһылайдаах дьиэттэн тахсан көмөлөстүлэр.

Маанчыктаах Кыраһа иччилэрэ таба туттан кэлэннэр, булчут ыттар, сотору сиргэ баралларын сэрэйэн, сүүрэн-көтөн үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ сүрдээх. Кыраһа кэм көрсүө, оттон Маанчык биир кэм хас дьиэттэн тахсыбыт, тэлгэһэҕэ киирбит киһиэхэ барытыгар, мэктиэтигэр өрө ыстана-ыстана, эккэлээ да эккэлээ, ол быыһыгар эбэм хотонуттан ынаҕын ыан истэҕинэ, ыаҕастаах үүтүн да тохторо сыһар, кырдьаҕас киһини бэйэтин да тэмтээкэйдэтэр… Кыраһалаах Маанчык мэлдьи босхо сылдьаллар. Дэриэбинэ ыттара бары да бааллыбаттар, арай, Ньохо Миитэрэйдээх ытырыык ыттара эрэ куруук быаҕа сытар…

Бары саба түһэн маспытын сыарҕаттан сүөкүү оҕустубут. Баһылайдаах хаппыт маһы «оҕуска» уура-уура сытыы эрбиинэн эрбээн күөдэллээтилэр. Настаа лэкичэхтэри хайытан батырҕатар, мин саһааннаан мунньабын, онтум быыһыгар Настааҕа көмөлөһөн хайытыһан да ылабын…

Сотору боруорсуйда, күнүскү тыал тохтоон иһийэн хаалла. Халлаан эмиэ халыҥ былытынан хаппахтаан хаардаары гынна быһыылаах, биир кэлимсэ ыаһыра лүҥкэрбит хаар былыта халыйан тахсан, халтаҥ сирин тоҥуо диэн үллүйэн биэрэрдии, сэмээркээн бүрүйэ тардан нуоҕатан, нусхатан кээстэ, бэл дьэбирсийбит салгын сылыйбыкка дылы буола түстэ…

Онно-манна дэриэбинэ ыалларын балаҕаннарын ураатыттан хойуу буруолар субуллан тахсан, күөл түгэҕиттэн күҥҥэ тардыһан өрө үүммүт уу ото долгулдьуйарыныы, көбүс-көнөтүк халлааҥҥа тараадыстылар. Ханна эрэ таһырдьа оонньуу сылдьар оҕолор саҥалара ньамалаһара, ол быыһыгар дьахталлар күнүс таска аһаппыт көлүүр оҕустарын хотоҥҥо үүрэн киллэрэн сайдыыллара, ыттар ньаҕыргаһаллара, хайа эрэ ыаллар биһиги курдук мас эрбэнэр, хайыттар тыастара барыта холбоспута – сүргэни көтөҕөн, ураты кэрэ иэйиини саҕар…

Кыра Баһылай табалара далларын иһигэр түөрэ сытынан кэбиспиттэр. Хойуу салаалаах муостара сырдык-хараҥа былдьаһыытыгар симэлийэ-симэлийэ адаарыйан көстөллөр. Таба – сылгы курдук уһун түүнү быһа дьыраччы тэбинэн турбат харамай.

Нуһараҥнаабыт халлааҥҥа тиритиэхпитигэр диэри үлүһүйэ үлэлээн, икки оҕус сыарҕа маһы хайытан саһааннаан баран, дьиэбитигэр киирдибит…

Билиитэ үөһэ ууруллубут балыктаах күөс оргуйан саҥа тэппитин эбээ ырбаахытын эҥэлэйинэн кытыыга тардан биэрэр. Настаа үтүлүгүн ытыһын абырахтанар. Огдооччуйа Баһыычааныгар табысхаан уорҕатынан саҥа бэргэһэ тигэр, иһин сирийэр.

Биһиги күннээҕи сүрүн үлэбитин үмүрүппүт дьон быһыытынан сынньанабыт. Кыра Баһылай, табахсыт киһи, оһоҕун иннигэр олорон табахтаан бусхатар. Улахан Баһылай адарай оронугар иттэннэри түһэн сытан, түбүккэ нүөлүйэ сылайбыт этин-сиинин хамсатан тыыллаҥныыр: «Айа-аа-аам!..» – диэмэхтиир, сылаатын таһааран, ытыстарын холбуу тутан сирэйин ньухханар. Дьиэ уҥа-хаҥас өттүгэр, кылбаччы сотуллубут таастаах, кыраһыын лаампалара умайбыттара сып-сырдыгынан сандаараллар.

Улахан Баһылай бүгүн Бэрэтин эргийэн кэлбит, бэлиэлээххэ чааркаан эбии ииппит, туһаҕыттан икки табысхааны ылбыт. Эбээ күөһүн көрө-көрө сарсын сиирбитигэр бэлэмнээн табысхааннарын астыыр, сүлэн-эттээн, хол-буут араартаан баран, таска таһааран тоҥорон кээһэр. Баһыычаан куобах быара сиэри эбэтин ыксатыгар чэкэйэн олорор. Булт быара бүлүүһэҕэ ууруллуор диэри икки илиитигэр бобуччу туппут талах оҕустарын харсыһыннарар. Биэрэ уҥа ороҥҥо түүрүллүбүт таҥас үөһэ чөкөйөн, ийэтэ кирпииччэ үлтүркэйдэрэ хаалбыттарыттан эмти охсон биэрбит буорун бэрт минньигэстик салыыр, харахтарын симириктэтэ-симириктэтэ амтаһыйан айаҕын ньамырҕатар, тэскэйбит иэдэстэрэ, дьабадьыта, кып-кыра муннун төбөтө барыта буор буолбут. Оҕолор бары да буору сүрдээҕин сөбүлээн сииллэр. Саҥа оһохторун муннугун салаан хас да сиринэн оҥхотоору гыммыттарын иһин, Настааччыйалаах оҕолорго оһохтон ордубут кирпииччэ быһаҕастара хаалбыттарыттан эмти охсон биэрэр буолбуттара хас да хонно.

Биэрэ аҥаар илиитигэр буорун бобуччу тутан салыыр, биирдэһинэн өрбөх кыыһын түһэҕэр көтөҕөн олорон: «Лүү-лүү-лүү… лүү-лүү-лүү-үү…» – диэн ыллаан дуомнанар. «Кыыһын» утута сатыыр быһыылаах, ол быыһыгар дьиэ иһинээҕи дьону «бары бааллар дуо» диэбиттии хас биирдиибитин сүрдээх болҕомтолоохтук кэриччи көрөр. Хаастарын түрдэһиннэрбит кыра кыыс оттомноох сирэйиттэн сонньуйабын, устунан санныбын хамсатан тыаһа суох күлэбин. Сэмээр кэлэн Биэрэ буор буолбут сирэйин ооккотун өрбөҕүнэн сотобун, иэдэһиттэн «сып» гына сыллаан ылабын, онтон чааскыга итии чэй куттан сыпсырыйан иһэ-иһэ, эмээхсин куобах сүлэрин көрөн ороммор таалабын.

Сотору Баһыычаан оҕустарын харсыһыннаран уутугар-хаарыгар киирэр. Оҕустар иккиэн да айаатыы-айаатыы харса суох суптурута түсүһэллэр. Муостарынан хатыһан туран кытта айаатыыр дьикти оҕустар. Биир оҕус күөн көрсөөччүтүн баһан ылан иттэннэри быраҕар… һуох… тас иэнинэн таралыйбыт оҕус – өчөс оҕус эбит, ойон тураат, салгыы биликтэспитинэн барар. Хайалара да иннин биэриэн баҕарбат… Һоок, ол эрэн, били, иттэннэри бырахтарбыт оҕус эмискэ үлүгэр өстөөҕүн ойоҕолуу көтөөт өтөрү түһэр, инньэ гынаатын кытта, кэйдэрбит оҕус муҥнаах ойоҕоһун тириитэ түөрэтэ хастыы анньыллан – үөт хатырыга туспа баран остуолга ыһыллар… Баһыычаан оҕуһун ойоҕоһо туллан түспүтүттэн бэйэтэ да соһуйар:

– Дьэ, к-кытаанахтык кэйэр көкөт доҕор!.. – диэн саҥа аллайан ыһыытыы түһэр. – Тэһэкэни биһиги оҕуспут Ураанньы кэһэттэ ээ… Атын сайылык оҕуһа мээнэ б-би-биһиги сайылыкпыт эҥээр кэлбэт буол, оноҕоскун ыллыҥ дуо, кэһэй… – диир. Баһыычаан Тэһэкэ диэн Быркылаах пиэрмэтин оҕуһун ааттыыр. Быркылаах оҕуһа, төһө да ойоҕоһун тириитэ бүтүннүү туллан түһэн килбэйдэр, муоһа баар, онон дьирээ оҕус билигин да иннин биэриэн баҕарбат, харсыһыы баарыыҥҥытааҕар өссө эбии ордук сытыырхайар.

– Көр эрэ!.. Кыайар, ити да к-кэбилэннэр сүрдээх эбит ээ, – Баһыычаан дьиҥ кырдьык Тэһэкэни сөҕөн баһын быһа илгистэр, бэл чыпчырынан ылар. Оҕустар харсыһаллара тохтообот.

Улахан айдааннаах, ыһыылаах-хаһыылаах харсыһыы – бэйэтэ-бэйэтигэр бүгэн оонньуу олорбут Биэрэни остуол иннигэр аҕалла. Оннооҕор оронугар кэтэх тардыстан сыппыт Улахан Баһылай өндөс гынан көрдө:

– Тоҕо сүрэй доҕор, бу да киһи… – диир.

Һуох… Баһыычаан оҕустара син биир харсыспыттарын курдук харсыһаллар. Биэрэ бэл буорун салыырын тохтотон, утуйар таҥас үөһэттэн сурулаан түһэн баран, өрбөх кыыһын хонноҕун анныгар туора кыбынан, «сайылык оҕустара» харсыһалларын көрөн тойтоллон турар. Харса суох утарыта сүүрэн кэлэ-кэлэ муостарынан түсүһэр, иккиттэн биирбит диэн синнэригэр түспүт оҕустар, кырдьыга да, киһи болҕомтотун тардыахтарын тардаллар.

Биир түгэҥҥэ бэрт куһаҕан тыас «хачыгыр» гынаатын кытта, күөн көрсөөччүлэртэн хайаларын эрэ муоһа тостон тоһугур гына түһэр.

– Көйүүй, эбээ… көйүүй муоһа улунна… – диэн Биэрэ былдьыры саҥата чачыгырыыр, ынах этэрбэһин сыыһа сыыбырҕаан, убайын ыксатыгар хааман тиийэн өссө чугастан булгу барбыт муостаах оҕуһу сыныйан одуулаһар. Тириитэ «туллубут» Тэһэкэ туох да буолбатах, бэйэбит Ураанньыбыт «муоһун тоһуттарбыт» эбит.

– Хайа нохоо, оҕуспут хоттордо буолбаат, тууйсиэ!.. – Кыра Баһылай остуол диэки мутук үүтүн курдугунан көрөн олорон, саҥа аллайар.

Бэргэһэ иһэ сирийэ олорбут Огдооччуйа:

– Оҕускун эмиэ алдьаттыҥ дии, Баһылай аны оҥорон биэриэ суоҕа, – диир.

Баһылай чочуйан оҥорбут талах оҕустара, ынахтара, сылгылара олус тупсаҕайдар, уус ахан киһи кичэйэн кыспыта-кыладыйбыта дэлэ буолуо дуо. Өссө силигин ситэрэн атын сыарҕата олгуобуйалаах, дугалаах, хомууттаах; оҕуһун киэнэ бурҕалдьылаах, букатын дьиҥнээх курдуктар, атына диэн кыралар эрэ. Уол көлөлөрүн көлүйэн от да тиэйэр, саһаан да таһар. Атын, оҕуһун сэбин-сэбиргэлин: «Бу олгуобуйата, бу буоһата, бу чэчиэккэтэ, бу кутурҕана, сис быата, көнтөһө…» – диэн барытын аахтара билэр. Баһыычааҥҥа көлө тээбиринин, быатын-туһаҕын ыллара соруйаллар, оччоҕо уол ыалларыттан, эбэтэр ампаартан, эргэ хотонтон, сүүрэн мэтэһийэн тиийэн, аатын ааттаан аҕал диэбит көлөлөрүн сээкэйин, эндэппэккэ билэр буолан, сонно аҕала охсор. Онон Баһыычаан кыра эрдэҕиттэн убайдара оҥорбут тупсаҕай оонньуурдарынан оонньуу үөрэммитэ, билбитэ-көрбүтэ сүрдээҕин туһалыыр. Сорох ыал оҕолоро бэл үүн, тэһиин, буоһа да диэни арааран билбэттэр.

– Чэ, туох буолуой, ити айылаах халыан харсыһыы муос эрэ булгу барыытынан түмүктэммит буоллаҕына өссө кэм ама дии, – Кыра Баһылай, Баһыычаан таптыыр оҕуһа Ураанньы муоһа тостубутун самыы тута сатыы олорорун көрөн аһынан саҥарар. – Санаарҕаама, сарсын саҥа Ураанньыны оҥоруохпут, ити муос самыы да тутуллан хаһан оннугар үүнэн хаалыаҕай, хата, ити оҕускун идэһэ гын, – диир.

Баһыычаан саҥа оҕус оҥоһуллар сураҕын истэн сэргэхсийэ түһэр, ол да буоллар өр кэмҥэ «миинэр миҥэ, көлүнэр көлө» гына сылдьыбыт оҕуһун аһынар быһыылаах, ис-иһиттэн өрө тыынан ылар:

– Ээ, һуох… Ураанньыбын идэһэ гыммаппын, аҥаар да муостаах сырыттын, ки-кини өссө соҕотох да буоллар муостаах, оннооҕор Мултуукуйа биир да муоһа һуох хомуолай дии…

– Оо, Баһыычаан сонун оҕустанар киһи буолла буолбат дуо, абыраммыт да оҕо, кини буолбут киһи баар ини… – түммүт сабын төрдүн кыптыыйынан кырыйа-кырыйа Настааччыйа саҥа оҕустаныахтаах уолга ымсыырар.

Огдооччуйа:

– Мин да Баһылай курдук убайдаах буолбатахпын ээ, – диир, күлэр.

Кыра Баһылай табахтаан бүтэн, хаста көхсүн этитэн баран, долбууртан чааскы ылан оһоххо кэлэн чэй куттар.

– Күөскүн «далбаатаан» биэр эрэ, – диэн эбээ уолун соруйар.

Баһылай хатыҥ лаппаакынан ээр-сэмээр сэрэнэн соболору эргитэ-эргитэ:

– Мэнээк хоргуннанар эбит дии, күөлбүт барахсан собото эбии тупсаахтаабыт ээ… – диир.

– Мундулуҥдабыт киэниттэн туох да итэҕэһэ суох…

Сиһин көннөрөн оронугар нанайа сытар Улахан Баһылай сыҥааҕырдан дьааһыйан ылар:

– Эһиги өйүүн бараҕыт дуо? – диэн инититтэн ыйытар.

– Хоҥуннахпытына сатанар, онтон ордук тутулуннахпытына сатаммат да буоллахпыт, уһаатыбыт ээ…

– Ээ туох уһааһына кэлиэй, тииҥиҥ аҕыйах хонуктан бэттэх ситтэ дии…

– Быйыл бэйэтэ да дьикти күһүн буолла… – диир Огдооччуйа.

– Оннугун оннук да, бу добдургаҕа эрдэ тиийэн сээкэйи бэринэр элбэх этэ ээ.

Кыра Баһылай күөһүн булкуйан баран ыскаапка турар «Сэрээ» чаһыны ылан собуоттаан туур-таар гыннарар.

– Мэ тоом, – эбээ Баһыычаан иннигэр бүлүүһэҕэ табысхаанын быарын уурар. Бэлэм олорбут уол сонно тута бэрт минньигэстик сэлибир-салыбыр гыннаран кээһэр. Эмээхсин быһа тардан бэйэтин айаҕар эмиэ утаарар. Иккис табысхаан быарыгар мин эмиэ тиксэбин. Куобах быара бэрт минньигэс ас, амтана үүт-үкчү сылгы быарыныы, хата, ол оннугар буспутун кэннэ хайдах эрэ «куураайы» соҕус буолар, сиикэй эрдэҕинээҕи амтаныгар тиийбэт.

Биэрэ сиикэй табысхаан быарын отой сөбүлээбэт: «Каан-каан…» – диэн сүмэһиннээх быары букатын сиэбэт. Оҕустар харсыһыылара бүтэн, төттөрү оронугар тиийэн, бүк барбыт ырбаахытын байбарытын көннөрүнэ-көннөрүнэ, чөрү-чөкөччү оннун-туойун булан олорунан баран, өрбөх кыыһынан салгыы оонньуур. Биэрэ «кыыһын» бүөбэйдиириттэн отой, төрүт салгыбат.

Баһыычаан табысхаан хаана биһиллибит тарбахтарын салыыр, онтон өй булан оҕустарыгар биһэр. Муоһа туллубут Ураанньы муоһун төрдө кытарар, аҥаар эҥэлэйэ бүтүннүү хастаммыт Тэһэкэ ойоҕоһо кыа хаан буола түһэр.

– Көрүүй, эбээ дь-дьиҥнээх атыыр оҕустар харсыбыттарын к-курдук… – Баһыычаан хаан-сиин буолан ньалҕарайдаммыт оҕустары көрөн бэйэтэ да «саллар». Сайын сайылык оҕустара харсыһан хаан билик буолалларын көрбүт ахан киһи буоллаҕа.

– Кырдьык да оннук эбит, – диэн эбэтэ сэҥээрэр, куобаҕын кулгааҕын тириитин хастыы тардан, өҥүргэһин Баһыычааҥҥа туттарар. Уол кырдырҕаччы ыстаан сиэбитинэн барар.

Настааччыйа ииһин бүтэрэн оһох иннигэр олорон эмиэ табахтыыр.

– Буолкаптаргыт барбыттар буолба-ат?..

– Ээ, ол дьон былыр буоллаҕа, аныаха диэри олоро сылдьыахтара дуо, Сэмэни баччааҥҥа диэри олордубат инигин.

«Свердлов» холкуос идэтийбит алта булчуттаах: биһиги дьоммут таһынан Буолкап Сэмэн сокуоннайын туола илик уола Сэмэҥкэйдиин уонна Намыынап Миитэрэй убайын кытта. Намыынаптар атылыы ааттаахтар, ол иһин кэлин төрөөбүт Миитэрэйи – Ньохо Миитэрэй дииллэр. Улахана буоллаҕына Хоордук Миитэрэй диэн (тугу барытын: «Бу хоордук… ити хоордук…» – дии сылдьарын иһин Хоордук диэн «сүрэхтээбиттэр»). Сурукка, дьыалаҕа-куолуга Миитэрэй 1 (Бастакы), Миитэрэй 2 (Торуой) диэн суруллаллар. Ньохо – биэс уонуттан тахсыбыт, убайа – алта уонун ааспыт киһи.

Буолкап Сэмэн уолунуун бэрт ыраах сиринэн тэлэһийэн сылдьан бултууллар. Оттон ини-бии Намыынаптар дьиэ таһыгар ыырданаллар. Хас да сиргэ, Муҥхаарыма үрэҕин бата үүтээннээхтэр үһү. Сөп буола-буола, уонча эҥин хонукка сүтэ-сүтэ, өтөхтөрүгэр биллэн, кэлэн бараллар. Атын булчуттар курдук эмиэ таба көлөлөөхтөр.

– Миитэрэйдээх сирдэригэр баран кэлтэр дуо? – Улахан Баһылай ыйытар.

– Ньохо бэҕэһээ кэлэ сылдьар этэ, улахана хаалбыт үһү. Таһаҕастарын илдьиммиттэр. Миитэрэй сарсын төннөбүн диэн эрэрэ, бүгүн барда ини…

– Куобахтар күһүҥҥүлэрэ буолан кэм таманнаахтар эбит, үнүргүлэр да ас этилэр, – эбээ сүлбүт биир табысхаанын тириитин аан чанчыгар аҕалан ыйыыр.

Баһыычаан остуолга сытар табысхаан инчэҕэй тириитин убахтаан көрөр, онтон куобах силлибит уоһун сөмүйэтинэн баттыалыыр.

– Уоһа Суох Маарыйа уоһун курдук, – диир.

– Тук, бу да уолу, инньэ диэмэ, кэбис, – диэн Огдооччуйа уолун буойар, Настааччыйа диэки көрө-көрө сонньуйан ылар.

Айдаҥҥа Баһылаайаптар диэн биэс бииргэ төрөөбүттэр бааллар. Кэлин билбитим, өссө ыкса урууларым эбит этэ. Баһылаайаптар аҕалара Буйаа оҕонньор уонна мин эһэм Өлөксөй – бииргэ төрөөбүттэр. Буйаа оҕонньор биэс оҕолоох: Маарыйа, Өксүүн, Ыстапаанньыйа диэн кыргыттардаах, Сүөдэр, Ньукулай диэн уолаттардаах. Сүөдэрдээх Ньукулай иккиэн сэриигэ сылдьаллар үһү. Буйаа оҕонньор өлбүтэ быданнаабыт, ийэлэрэ өссө Буйаа иннинэ «барбыт». Аччыгый кыыс Маарыйа төрүөтэх силлибит уостаах, куобах курдук тииһэ көстөн ордьойо сылдьар, ол иһин Уоһа Суох Маарыйа диэн ааттаабыттар. Маарыйа биһиэхэ сээкэйи баллыгыраһаары өтөр-өтөр киирэр. Миигин уруургуур, балтым диир. Кыайыгас-хотугас, бүгүрү үлэһит дьахтар. Улахан эдьиийэ Өксүүн кэргэннэнэн Халбаакыга барбыт. Онон Маарыйа кыра эдьиийэ Ыстапаанньыйаны кытта иккиэйэҕин олороллор. Ыстапаанньыйа пиэрмэҕэ асчыттыыр.

– Куобах уоһа тоҕо силлибитин билэҕит дуо? – эбээ, үгэһинэн, эмиэ туох эрэ дьиктини кэпсээри оҥостор. – Бэйи, куобах уоһа силлибитэ бэйэтэ туспа кэпсэл.

Мин остуоруйа истээри:

– Кэпсээ эрэ… – дии охсобун.

Эмээхсин уһуннук күүттэрбэт, остуолун сото-сото, сээкэйи үтэн-анньан дьаһайа-дьаһайа кэпсээн барар:

– Былыыр-былыр Бурдукчай диэн ааттаах эмээхсин олорбута эбитэ үһү. Бурдукчай эмээхсин, сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар аҕаан, уллуҥаҕын көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан, адарҕана сири маһын-отун солоон, уоттаан, чөҥөчөҕүн, силиһин түөрэн, табыйан бүтүн орулуур отут сылы быһа сиһин көннөрбөккө тэниппит тиил торутуулаах сонуоҕар биир саас, үгэһинэн, тоорук бурдук ыспыт… – эбээ, тоҕо эрэ, тохтоон таалан ылар, болҕомто эрэ барыта киниэхэ хатанар, сорох-сорох тулуура суох өттүбүт өрө тыынан мунна сурдургуур… – Арай туран бурдуга саҥардыы ас кутан эрдэҕинэ, соһуйуон иһин, ситэ илик тооругу түүн кэлэн ким эрэ ыйытыга суох сиир, үлтү тэпсэр адьынаттаммыт…

Дьэ туран, эмээхсин ыҥырыга суох ыалдьыт кэлэн, сирэйэ-хараҕа суох бурдугун тунайдыырыттан олус диэн кыһыйбыт уонна биир түүн буолатыгар киирэн «түүҥҥү түөкүнү» кэтэһэн олорбут…

Үөл-дьүөл, борук-сорук буолуута, барыар-ириэр барыгылдьыйыыта, ыркый ойуур быыһыттан, ырааһыйа иһинэн чэрэс-чөрбөс табысхаан, абааһы аһаабыт сириттэн арахпат дииллэринии, эмиэ бэлэми сиэн мэҥиэстээри, атаҕын тыаһа «тыр-тыр» тырдырҕаан, ойуоккалаан тиийэн кэлбит; уоруйах бэдик сиэринэн уҥа-хаҥас көрүөлэммит, түөкүн киһи үгэһинэн иннин-кэннин кэтэммит…

Бурдукчай эмээхсин бааһынатын бүтэйин таһыгар, хаппыт сыгынах кэннигэр саһан ньыкыйан олорон, табысхаан кур куоһах ороҕунан сонуокка саҥа киирэн сыбдыйан истэҕинэ, хоппо күрдьэх саҕа ытыстарынан, үөс-батааска биэрбэккэ, икки кулгааҕыттан бобо сабардаан ылбыт да өрө ыйаан тэйгэтэн таһаарбыт: «Ээ, бу эн, маҥай аллаах түүн аайы кэлэн, мин бурдукпун борсонор эбиккин дии!.. Итиччэтигэр кулугур кулгаахтыыр, тараах иэнниир көһүннэҕим буолуо!..» – дии-дии үрүҥүнэн-харанан көрөн куобах муҥнааҕы кутун көтүтэ сыспыт.

Бурдукчай эмээхсин ытарчалыы ылбыт бакыр илиитигэр өрө ыйанан, атахтара сиргэ тиийбэккэ тэбиэлэнэ турар табысхаан сордоох, кырдьыга да, «уйатыгар уу киирбит», улаханнык ыксаабыт, куттаныы бөҕөтүн куттаммыт…

– Өрө ыйанан турар та-табысхаан уйатыгар ха-хайдах уу киирэрий? – диэн Баһыычаан быһа түһэн ыйытар.

– «Уйатыгар уу киирбит» диэн ол аата, тоом, – куттаммыт диэн, өйдөөтүҥ? – эбэтэ уолга быһааран биэрэр.

– Бурдукчай эмээхсин оҕолордоох дуо? – диэн Баһыычаан салгыы токкоолоһор.

– Дьэ билбэтим тоом, остуоруйаҕа Бурдукчай эмээхсин туһунан эрэ кэпсэнэр, оҕолордоох эрэ, оҕото суох эрэ, туох да билбэт, – эбэм кыра уол ыйытыытыгар лоп бааччы хоруйдуур.

Ииһин иистэнэ олорор Огдооччуйа:

– Баһыычаан, эн эбэҕин быһа түһүмэриий, кэпсиирин саҥата суох иһит, кэлин кэпсээн бүттэҕинэ биирдэ ыйытаар, – диир.

Биһиги остуоруйаны салгыы истээри иһийэн олоробут.

Эмээхсин салгыы кэпсиир:

– Татым өйдөөх табысхаан эрэйдээх, уҥуох-уҥуоҕа халыр-босхо баран илибирии-салыбырыы туран, быыһанар-өрүһүнэр быыһым-ардым маннык эрэ диэтэҕэ, алаа харахтарынан алаарыччы көрө-көрө отойдуун да таһы-быһа мэлдьэһэн кэбиспит: «Бурдукчай эмээхсин бурдуккун мин сиэбэтэҕим…» – диэн киһилии саҥалаах буолбут. «Дьэ ону тугунан мэктиэлиигин?..» – диэбит Бурдукчай эмээхсин. Татым өйдөөх табысхаан эрэйдээх, эмээхсин тылбын итэҕэйдэ дии санаан үөрэн сэгэс гына түһээт, иһин эриэнин көрдөрөн, дугдуруй да оҕус диэбиттии: «Кырдьык, кырдьык… андаҕайабын даҕаны…» – диэн эбии үөһүгэр киирбит. Бурдукчай эмээхсин куобах тылын истэн: «Дьэ оччотугар андаҕай да эрэ!..» – диэбит. Табысхаан өлүө дуу, быстыа дуу эппит тылын толороругар эрэ тиийбит уонна кылап-халап көрө-көрө, муннун-уоһун сотто-сотто маннык диэн саҥалаах буолбут: «…Бурдукчай эмээхсин бурдуккун уоран сиэбит эбит буоллахпына – эт уоһум силиннин (былыыр-былыр табысхаан уоһа билиҥҥитин курдук сирэҕэһэ суоҕа эбитэ үһү), Бурдукчай эмээхсин бурдуккун уоран сиэбит эбит буоллахпына – кэнэҕэһин, иннибиттэн оҕуурдьут оҕуурдаатын, үрдүбүттэн мас липпэ баттаатын, ойоҕоспуттан ытар өлүү буллун, күндүркэтэр күндү кутуругум быстан түстүн (былыыр-былыр табысхаан саһыл кутуругун курдук уһун, көп кутуруктааҕа эбитэ үһү)…»

Бурдукчай эмээхсин табысхаан элэ-была тылын этэн андаҕайбытын иһин көҥүл ыытан кэбиспит. Куобах албыннаабыта алыһыттан, сымыйалаабыта сатаҕайыттан кыбыстан, кэннин да хайыһан көрбөккө, хара тыатын диэки умса-төннө түһэн сүүрэн онньоҥхолуу турбут. Урут киһиттэн, дьонтон дьаархаммакка, куттаммакка бэйдиэ сүүрэ сылдьыбыт бэйэтэ, кэлин, икки атахтааҕы харахтаатар эрэ, көстүбэтэрбин ханнык диэбиттии ойуур өтөн хаалар үгэстэммит…

Табысхааны былыр дьон «сылгы эмэгэтэ» диэн, билигин ити мэкчиргэни, кыталыгы бултаабаттарын курдук тыыппаттара эбитэ үһү. Онтон куобах ол сымыйа андаҕарын кэнниттэн, аньыыта-харата ситэн-туолан, бултуур үгэстэммиттэр. Инниттэн тутар оҕуурдьутунан – туһах, үрдүттэн баттыыр мас липпэтинэн – сохсо, ойоҕоһуттан ытар өлөр өлүүтүнэн – айа буолбут, онно эбии, били, кылааннаах уһун кутуруга туллан түһэн төрдө эрэ мултуйан хаалбыт, эбиитин уоһа силлибит. Урут табысхаан хайдахтаах да бытарҕан тымныыга тоҥмокко көп кутуругар сууланан нус-хас утуйар бэйэтэ, кутуруга быстыаҕыттан, улахан тымныы түстэр эрэ, үлүйэн өлбөт туһуттан күнүстэри-түүннэри сүүрэ сылдьар, сынньалаҥа суох олохтоммут… Били, Бурдукчай эмээхсин кытаахтаабыта күүһэ бэрдиттэн табысхаан кулгаахтарын төбөтө соролонон хаалбыттар уонна кэлин хара түү үүммүт, онтон ылата куобах кулгаахтарын төбөтө харалаах буолбут…

– Куобах муҥнаах сымыйалаан уоһа силлибит дии, – Кыра Баһылай Баһыычаан диэки көрө-көрө, оттомноохтук, кырдьык-хордьук саҥарар.

– Оннук, сымыйалыыр киһи сымыйалаабыта хаһан эрэ син биир биллэр, – диэн эбээ уолун тылыгар сөбүлэһэ охсор.

Кыра уолаттар ардыгар дьиибэни-дьээбэни оҥорон баран, буруйтан-сэмэттэн куотаары сымыйалаан кубарыталлара ханна барыай, онон бу тыллар, остуоруйа бүтүннүүтэ – сымыйалыыр куһаҕанын уолга үөрэтээри саҥарыллаллара, кэпсэниллэллэрэ чуолкай.

– Дьэ онон оннук тоом, сымыйалыыр диэн отой куһаҕан кэмэлдьи, – диэн Огдооччуйа саҥата эбилик буолар.

Баһыычаан тыаһы иһиллээбит курдук таалан олорор, ол-бу диэки олоотоомохтуур, сөмүйэтинэн муннун хастан эрилиҥнэтэр, онтон:

– Оччоҕо, Уоһа Суох Маарыйа с-сымыйалаабытын иһин уоһа с-силлибит дуо? – диэн бэрт эриэхэбэйдик, эридьиэстик ыйытар.

Бары Баһыычаан диэки көрө түһэбит. Кыра Баһылай ытыһынан ньилбэгин охсунаат күлэн тоҕо барар.

– Ыа-дьэ… Баһыычаан хайаан да тугу эрэ эрийэн-эргитэн таһааран ыйытыахтаах этэ, сэрэйбит сэрэх, – дии-дии күл да күл буолар.

– Суох тоом, Маарыйа сымыйаны саҥарбытын иһин буолбатах… – диэн эбэм уолга бэркэ быһааран, кэпсээбитинэн барар…

Сотору күөспүт буһан күрэхпит муҥхатын балыгын сиибит, собобут тылын үгэспитинэн Биэрэ нэлэгэрин кытыытыгар ууран биэрэбит. Маҥнай утаа саҥата-иҥэтэ суох аһаан иһэн дьонум эмиэ сээкэйи кэпсэтэн бараллар, айахтара хам буолбат.

Кыраһыын лаампатын чэмэлкэй сырдыгар, сибилигин сабыллыбыт саҥа оһохпут дьиэбитин бырылаччы сылыппытыттан итииргээн, сүүспүт көлөһүнэ бычыгыраан тахсан ис-испититтэн итийэн-кутуйан олорон, аа-дьуо аһаан ньылҕаарытабыт.

Күнтэн күн, хонуктан хонук утум-ситим бэйэ-бэйэлэрин солбуһан аастар-ааһан иһэллэр.

Кыра Баһылай Хабырыылыныын сирдэригэр бартара уонча хонно. Айдаҥ дэриэбинэтин олоҕо кэм-кэрдии күөнүгэр бэйэтин дьаалатынан ээр-сэмээр устар. Нэһилиэк аайы күрэх муҥхата сиэтэн ас өттүнэн татымсыйыы кэм ама сураҕа иһиллэр. Мантан антах кыскыардаах кырыа кыһын күүһүн-уоҕун ылан кэллэр-кэлэн истэҕин аайы туох-ханнык олох буолуо өссө биллибэт. «Үөннээн-курдьаҕалаан» сиир дьоҥҥо сайын барахсан уйгута-быйаҥа дэлэй буоллаҕа, онтон кыс хаар ортото тугуҥ кэлиэй. Бултаан-алтаан аһатар эр дьонноро түөрэ сэриигэ ыҥырыллыбыт аҥаардас кыаммат дьахталлар, оҕолор иэдэйэллэр. Ол эрэн эрэй, кыһалҕа туохха-туохха үөрэппэтэҕэ баарай, сатаабаты да сататар буоллаҕа, күһүн хаар чарааһыгар, дьоҕойон, төрүөҕэ тахсыбыт табысхааҥҥа туһахтаммыта эҥин буолан дуомнаналлар, балыксыт дьоҥҥо илии-атах буолан көмөлөһөн: лыыбаҕа, хохтуга, барчаҕа уос-тиис тииһинэллэр.

Айдаҥ дэриэбинэтэ хайа да ыаллыы сытар нэһилиэк холкуостарынааҕар ордук өҥнөрө. Ол – дьонун сырдык тыыннарын туһугар, сэмэҕэ-буруйга да тардылларын кэрэйбэт хорсун санаалаах бэрэссэдээтэл холкуоһу салайарыттан. Оннук бэрэссэдээтэлинэн дьон ааттыырынан «биһиги Өксөөммүт» буолар. Өксөөн, бэл эр киһи күүһэ-күдэҕэ өһүллэр холкуоһун ыар үлэтин, түүнүн-күнүһүн утуйар уутун умнан да туран үлэлээн букунайар. Ол сылдьарын тухары «эһинним-быһынным» диэн биир муҥатыйар тылы ыһыктан суҥхарбытын киһи истибэт. Кини өрүү, ыксаан-ыгылыйан барбат холку майгылаах, бэрт мөкү да быһыыны сиэллээн-кутуруктаан, сиилээн-сэмэлээн барбат үтүө өйдөөх дьахтар. Хата ол оннугар дьон сиэри таһынан түктэри кэмэлдьититтэн, аһара баран быртах быһыытыттан хомойбуту, самныбыты араастаан эридьиэстээн, дьиибэлээн-дьээбэлээн таһааран тустааҕы күллэрэн уоскутар, сэргэхситэр үгэстээх. Өксөөнү кытта бииргэ сылдьан үлэлиир киһи бэйэтин улахан дурдалаах-хаххалаах курдук сананыан сананар. Наар, мэлдьи: «Өксөөнтөн ыйытыҥ… Өксөөн билиэ… Өксөөн туох диирин истиэххэйиҥ…», – диэн буолан иһэр. Өксөөн ылыммыт, ылсыбыт күүстээх санаатын ыһыктыбатын дьон эрэ барыта сөҕөр-махтайар. Туохтааҕар да ордук, кини киһилии эйэҕэс майгыта, кыһалҕалаахха, кыпчыттарбыкка, атаҕастаммыкка ураты уйаҕас сүрэҕэ дьону тардар.