Труды III Республиканской научно-практической online-конференции «Образование XXI века: проблемы, тенденции и перспективы»

Қозғалмалы қазақ ұлттық ойындар бала-бақшада

(«Балдәурен» бөбекжай-бақшасы» МКҚК, СҚО, Петропавл қаласы)

Халық ойындары дегеніміз не?

Халық ойындары-ежелгі дәуірден бастау алатын, этникалық дәстүрлерге негізделген (дөңгелек билер, халық ойыншықтарын манипуляциялау және т.б.). Бұл дәстүрлер жас ұрпаққа жалпыадамзаттық құндылықтарды игеруге көмектесетін даналық көзі болып табылады. Балабақшалардың Бүкілресейлік бағдарламасының бөлімінде «орыс дәстүрлі мәдениетіне кіріспе» ұсыныстарының жиынтығы бар, бұл балаларда Отанға деген құрмет пен өз халқына деген адалдықты тәрбиелеуді білдіреді. Халықтық ойын-бұл тапсырманы орындаудың ең жақсы тәсілдерінің бірі.

Қозғалмалы ұлттық ойындар мектеп жасына дейінгі балалардың дүниеге келген жерін және тұрып жатқан жерлерге деген қарым-қатынасын, олардың сұлулығын көру және түсіну қабілетін көбірек білуге деген ұмтылыс эмоционалды позицияны дамытады, балалардың қоршап тұрған адамдарға мүмкіндігінше көмек беруге қалыптастырады.

Қозғалмалы ұлттық ойындар мектеп жасына дейінгі балалардың қозғалыс белсенділігін арттырады, жалпы төзімділік: қызығушылық пен сүйіспеншілікке тәрбиелейді. Қозғалыс белсенділігі – салауатты өмір салтына әсер ететі.

Қозғалмалы ұлттық ойындар, ұлттық дәстүрлерді сақтау, баланың ұлттық санасын қалыптастыру. Балабақша әр ұлт халқының мәдениеті арқылы балаларды жан-жақты дамыту мәселелерін шеше отырып, әр ұлт халқының ойындары арқылы тәрбиелеу.

Халық ойындарымен жұмыс істеудің мақсаттары, міндеттері мен принциптері. Білім беру процесінде халықтық ойындарды дұрыс пайдалану үшін сіз осы Қызмет түрінің мақсаттарын нақты көрсетуіңіз керек:

– Мәдени шекараларды кеңейту.

– Баланың ақыл-ой әрекетін белсендіру.

– Есте сақтау, сөйлеу, қиялды дамыту.

Өз халқының мәдени мұрасына ұқыпты қарауға тәрбиелеу.

Осы теориялық негізді жүзеге асыру үшін келесі әдістемелік міндеттерді орындау қажет:

– балалардың әртүрлі этностардың халықтық мәдениетіне (орыс, башқұрт, қырым-татар және т. б.), өз халқының тарихына, дәстүрлеріне деген қызығушылығын ояту;

– фольклорлық шығармалардың көмегімен балалардың танымдық қабілеттерін дамыту (лақаплич, ертегілер, есептегіштер және т. б.);

– әр түрлі көркем образдардың көмегімен эстетикалық сипаттағы сезімдерді дамыту;

бірлескен қызметте серіктестік сезімін тәрбиелеу.

Қойылған міндеттерді іске асыруға тәрбие мен оқыту процесіне ойындарды енгізудің мынадай қағидаттарын сақтау көмектеседі:

Көрнекілік

Тапсырмалар:

1. Есте сақтаудың әртүрлі түрлерін дамыту.

2. Баланың қарым-қатынас дағдылары мен эмоционалдық саласын дамыту.

3. Ойын арқылы ойлау операцияларын дамыту.

4. Қиялды дамыту.

5. Ойын арқылы эмоционалды шиеленісті жеңілдетуге үйрету.

Қазақ ұлттық ойындары

Асықтардың негізгі түрлері:

Асықтардың көптеген түрлері бар. Міне, олардың ең көп тарағандары:

– Кеней, кентай-ұсақ Асық қой немесе ешкі.

– «Кішкентай» сөзімен үндес-кішкентай.

– Сақа-биток, ең басты, ең ірі және ауыр асық.

– Көбінесе ірі қошқардың немесе арқардың сүйегі.

– Ешкімер-асық Қозы. Әдетте ең кішкентай және жеңіл.

– Қойлақ-асық қошқар. Асықтың ең көп таралған түрі.

– Құлжаз-асық еркек арқар.

– Топай, сомпай-асық сиырлар.

– Шүкейт-асық газелі.

Сондай – ақ, асықтар сыртқы түрі бойынша бөлінеді: ескі, тозған асықтар; ет кесектері қалған жаңа асықтар; кәдімгі «қатардағы» асықтар; басты битки-сақа және т.б. әр асықтың өзіндік құндылығы бар. Мәселен, бір жаңа асық үшін екі қатардағы асық, ал бір сақа үшін – екі жаңа асық алуға болады. Құлжаз үшін кейде үш асық берілді. Басты асық-сақа ең жоғары бағаға ие. Сақа әдетте қайнатылмаған буындардан алынады, өйткені пісіру процесінде сүйек массасын жоғалтады, бұл соққы күшіне нашар әсер етеді. Ал тұрақтылық үшін сақа қорғасынмен құйылады (немесе мыс сыммен байланған). Ежелгі уақытта артықшылықты хан және Сұлтан балаларының арасында сақа тіпті алтынға толған. «Алтын сақа» (Алтын сақа) қазақ халық ертегісінде бұл асықтың құндылығы жақсы жеткізілген. Ол үшін бала зұлым сиқыршының қолынан өле жаздайды.

Асықтардың негізгі ережелері

Сүйектің төрт бетіне сәйкес келетін асықтардың 4 негізгі позициясы бар:

1) Алшы-асықтың ойыс беті жоғары қарайтын шеттердің біріндегі асықтың орны. Бірінші маңызды позиция.

2) Таике-алшаға қарама-қарсы позиция. Асықтың тегіс беті жоғары қарайды. Екінші маңызды позиция.

3) Бүк-асықтың тегіс орналасуы, оның дөңес жағы жоғары қарайды. Үшінші маңызды позиция.

4) Шік-асықтың тегіс орналасуы, онда ойыс жағы жоғары қарайды. Төртінші маңызды позиция.

Үш қосымша позиция: омпы – асықтың тік күйі, оның астында өткір «мүйіздер» жатыр, шоңқай – омпаға қарама-қарсы позиция, ал қынжы (немесе жантай) сирек кездесетін позициясы-асық өткір қырында тепе-теңдік сақтайтын позиция.

«Асық ату» ату ойынының алаңы

3—6 жас балаларға арналған

Шеңбердің диаметірі: 4м, ішкі 1-ші сызық 1 метір, 2-сі 1,5 метір, 3-ші 1 метір. Дәл ортасындағы сызықтан шеңбер сыртындағы 2-ші сызыққа дейін 2 м, 1-ші сызыққа дейін 4 м.

Мақсаты: балалардың қазақ халқының тарихи-мәдени мұрасына деген құрметін қалыптастыру, сондай-ақ балалардың ептілік пен дәлдікке үйрететін Қазақ ұлттық ойындарын білуге деген қызығушылығын арттыру.

Ойын ережесі:

Ойынның мәні келесідей. 5 немесе 10 адам ойнайды. 20—30 данадан тұратын қой асығы сүйектері жиналады. Бір асық тас қызыл түске боялған (Хан) – деп аталады. Жеребе тасталады, кімге бастау керек. Бірінші ойыншы асық тастарды шағын қапшықтан алып шығады. Шеңбер ішіндегі 1,5 метірлік сызық үстіне 20—30 дана асық тас сүйегін тізіп ұойады, екі асық тас арасы 2 см болады. Алғашқы болып лақтыратын бала бірінші 4 метір қашықтықта лақтырады. Лақтырған бала тигізген жағдайда 2 метір қашықтықтан әрі қарай ойынды жалғастырады.

Ағылшын тілі сабақтарында ақпараттық технологияларды қолдану

(М.Х.Дулати атындағы Тараз өңірлік университеті, Тараз қ.)

Бұл мақалада ағылшын тілі сабағында ақпараттық технологияны қолданудың маңыздылығы қарастырылған. Ақпараттық технологияларды ағылшын тілін оқыту үдерісінде пайдалану оқушылардың жан-жақты білім алуына жол ашып, мемлекетіміздің үш тұғырлы тіл саясатына сай жақсы, жан-жақты дамыған оқушы иесі ретінде танылуларына негіз бола алады. Ақпараттық білім беру технологияларын оқыту үдерісінде тиімді пайдалану, өз кезегінде, ағылшын тілін оқытудың қарқынын арттыруға бейнелік және теориялық ойлауын дамытуға, оқушылардың ақпараттық қоғамның жағдайларына бейімделуіне ықпал етеді. Ақпараттық технологияларды қолданудың негізгі бағыттары электронды оқулықтар мен интернет технологиясын пайдалану болып табылады, сонымен қатар дүниежүзілік интернет желісі оқушылардың білім өрісін кеңейтуге ықпал етеді.

Түйін сөздер: ақпараттық технология, ағылшын тілі, интернет, электронды оқулық, көрнекілік құралдар, компьютер, коммуникативтік технология.

Қазақстан Республикасының «Білім беру туралы» Заңында еліміздің білім беру жүйесінің басты міндеттері атап көрсетілген. Соның бірі: «Білім беру жүйесін ақпараттандыру, оқытудың жаңа технологиясын енгізу, халықаралық коммуникациялық желілерге шығу» делінген. Бұл міндеттерді шешу үшін, нәтижеге бағытталған білім берудің жаңа жүйесіне көшу үшін әр мұғалім, жеке тұлға күнделікті ізденіс арқылы барлық жаңалықтар мен өзгерістерге батыл жол ашарлық жаңа тәжірибеге, жаңа ақпараттық технологияларға, әлеуметтік, тұлғалық және жеке құзыреттіктерге ие болуы тиіс. Бұл талаптар күнделікті әдістемелік жұмыстың жүйелі түрде ұйымдастырылуы негізінде жүзеге асырылады [2].

Білім беру саласында түрлі технологиялар енгізілуде, бірақ олардың ішінен қажеттісін таңдап, сабақтың әр кезеңінде тиімді қолдану – басты талап. Мәселе технологияларды кеңінен пайдалану емес, мәселе – тұлғаны нәтижеге бағыттай білім беруде. Қазіргі таңда, көрнекілік әдісі мен техникалық құралдарды қолдану әдісін ақпараттық – коммуникативтік технологияның бір өзі атқара алады.

Ақпараттық технология – ақпараттарды жинау, сақтау және өңдеу үшін бір технологиялық тізбекте біріктірілген әдістер мен өндірістік және бағдарламалық – технологиялық құралдардың жиынтығы.

Ағылшын тілі сабағында компьютерді қолдану мәтіндер мен ақпаратты білуге жол ашады. Тіпті нашар оқитын оқушылардың өзі компьютермен жұмыс істеуге қызығады, өйткені кейбір жағдайларда компьютер білмеген жерін көрсетіп, көмекке келеді.

Қазақстан Республикасының мемлекетаралық тілі – ағылшын тілін жаңа технологиялар арқылы оқыту ісі күннен – күнге өзекті болып келеді. Тілді ақпараттық – коммуникативтік технология арқылы оқыту – тіл үйренушінің өз бетімен тіл үйрену қабілеттерін жетілдіруіне игі ықпал ететін тиімді жүйе болып табылады.

Ағылшын тілі – қазіргі заманның талабына сай, қоғамның әлеуметтік-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдениет дамуының қайнар көзі. Қазір шет тілін оқыту әдістемесінің деңгейі жоғары. Тілді оқытуда интерактивтік тәсіл, ойындар, екеуаралық пікірталастар, сонымен бірге ақпараттық технология, интернет, компьютер қолданылуда [3].

Оқытудың ақпараттық технологиясы – бұл ақпаратпен жұмыс жасау үшін арнайы тәсілдер, педагогикалық технологиялар, бағдарламалық және

Ағылшын тілді оқытуда жаңа технологияларды, техникалық құралдарды сабақта жан-жақты қолдану, оқытушының көптеген қиындаған қызметтерін жеңілдетіп, осы іскерліктің ұстанымды жаңа тәсілдерің пайда болуына мүмкіндік туғызады. Осындай жаңа жолдардың біріне ақпараттық оқыту жүйесіндегі комьютерлік бағдарламалардың түрлері арқылы тіл сабақтарының лексика бөлімін меңгертуде ақпараттық технологиялардың талатын орны зор. Интернет арқылы оқушы грамматикалық, лексикалық, фонетикалық жаттығулар, оқуға және грамматикаға арналған тесттерімен жұмыс істей алады.

Компьютерлік оқыту бағдарламаларының қай қайсы болмасын өз мазмұнынан грамматикалық құрылымның жұмыстарын қамтиды.

Білім беру жүйесіндегі ақпаратық технологияның мүмкіндіктері:

– Әрбір адамға білім алудың өзіне тиімді жолын таңдауға мүмкіндік беретін білім берудің ашық жүйесін орнықтыруға;

– Білім алудың техникасын түбірімен өзгертуге;

– Оқыту үрдісінде оқушылардың танымдық іс-әрекетін тиімді ұйымдастыру;

– Электрондық білім беру пайдалану арқылы даралап оқытуға.

– Ақпараттық коммуникациялық технологияларды пайдаланудың тиімділігі;

– Мультимедиялық мүмкіндіктерді қолдау (музыкалық немесе дикторлық дайындау, анимация бейне-клиптер, слайд-шоу).

– Жүйенің басқару құрылымы-оқытушы өз ойын, көзқарасы, өз кезегіндегі материалдық ұсынылымын, әр түрлі аудиторияға бірғана оқу мәліметтерін ұсынуға мүмкіндік алады.

– Білімді бақылау арқылы нәтиже алу, бағалау.

Сонымен қатар оқушылар интелектуалдық, шығармашылық және коммуникативтік істерін дамыта алады, оқушының оқу белсенділігі артады, сабақтың негізгі кезеңдерінің бәрінде оқушыларға шығармашылық жұмысты ұсынуға болады.

Ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы дамыта оқыту, дара тұлғаға бағыттап, оқыту мақсаттарын жүзеге асыра отырып, оқу-тәрбие үрдісінің барлық деңгейлерінің тиімділігі мен сапасын жоғарылату – бүгінгі күннің басты талабы.

Ағылшын тілді оқытуда жаңа технологияларды, техникалық құралдарды сабақта жан – жақты қолдану, мұғалімнің көптеген қиындаған қызметтерін жеңілдетіп, осы іскерліктің ұстанымды жаңа тәсілдерінің пайда болуына мүмкіндік туғызады. Осындай жаңа жолдардың біріне ақпараттық оқыту жүйесіндегі компьютерлік бағдарламалардың түрлері арқылы тіл үйретуді жатқызуға болады.

Елімізде білім беру саласында жаңа ақпараттық технологияларды қолдану басты мақсат болып отыр. Ол тек қана техникалық құрал емес, сонымен бірге жаңа ақпараттық, коммуникациялық технология және білім беру жүйесіндегі сабақ берудің жаңаша әдісі болып отыр [6].

Ағылшын тілі сабағында компьютерді, мультимедиялық және электрондық оқулықтарды және интерактивті тақтаны пайдаланғанда:

• лексиканы оқып үйретеді;

• сөйлеу ырғағын;

• диалог, монолог және рөлдік ойындарды;

• хат жазуға үйретеді;

• грамматикалық құрылымдарды түсіндіріп, оқушылардың есінде сақтауға көмектеседі.

Жаңа ақпараттық құралдарды ағылшын тілі сабағында қолданғанда күтілетін нәтижелер:

• үлгерімі төмен оқушыларға көмектеседі;

• оқушыларың сабаққа деген қызығушылығын арттырады;

• сабақта пайдаланылатын көрнекіліктердің санын арттырады;

• оқушылардың шығармашылығын арттырады;

• оқушыларды жеке жұмыс істеуге үйретеді;

• грамматикалық құрылымдарды оңай түсінуге көмектеседі;

• оқушылардың есте сақтау, есту, көру, сөйлеу, ойлау қабілеттерін дамытады;

• пікірталас, талдау, анализ жасау мүмкіндіктерін арттырады [7].

Көбіне мен ағылшын пәнінде компьютерді жаңа сабақ түсіндіргенде, грамматикалық құрылымдарды өткенде және қорытынды сабақта қолданамын.

Ағылшын тілін оқытуда ақпараттық технология құралдарын қолданудың басты мақсаты – оқушыларға ағылшын тілінде қарым-қатынас жасауды базалық деңгейде игерту. Осыған сәйкес оқыту мазмұнына қарапайым коммуникативтік біліктілікті, қажетті жағдайда ауызша және жазбаша (сөз, тыңдап түсіну, оқу, жазу) өзара мәдени қарым-қатынас процессінде қолдана алу қабілеттілігі мен дайындығын қалыптастыруды қамтамасыз ететін тілдік, сөздік, әлеуметтік-мәдени білім, білік дағдылар енеді [8].

Пайдаланылған әдебиеттер:

– С. Шолпанбай Білім беру жүйесінде жаңа технологияларды пайдалану заман талабы. Мектептегі шет тілі, 2010ж. №3

– Білім заңы. Алматы, 2007 ж.

– А. Иманбаева, Оқу-тәрбие үрдісін ақпараттандыру ділгірлігі. Қазақстан мектебі, 2000ж. №2

– «Инновациялық педагогикалық технологияларды қолдану тетіктері». Қазақстан мектебі. 2006ж. №4

– Г.Ә.Мусаева, Ақпараттық технологияны оқушылардың ағылшын тіліне деген қызығушылығын арттыру құралы ретінде қолдану. Мектептегі технология, 2010ж. №5

– Г.Т.Жаримбетова, Интерактивті тақтада жұмыс жасау мүмкіндіктері. Мектептегі технология, 2008ж. №9

– Г. Исаева, Шет тілі сабағында инновациялық технологияларды қолданудың кейбір ерекшеліктері. «Жаңа тұрпатты мұғалім дайындаудың өзекті мәселелері» атты республикалық ғылыми конференцияның материалдары. Мектептегі шет тілі, 2011ж. №3

– Г. Байтилеуова, «Ақпараттық технологиялардың тиімділігі». Қазақстан мектебі. 2008 ж. №6

Развитие логических навыков у детей при применений игр Воскобовича

(ГККП «Ясли-сад «Балдаурен», г. Петропавловск)

В современной педагогической деятельности игры Вячеслава Владимировича Воскобовича для дошкольников применяются для проведения учебной деятельности. Педагоги не особо обращали на них внимание. По образованию Воскобович является инженером-физиком, но при этом стал автором нескольких десятков популярных развивающих игр.

На протяжении долгого времени одаренный специалист полностью отдавал себя воспитанию собственных сыновей, поэтому и начал самостоятельно изобретать для них увлекательные игры. Играя и практикуясь с собственными детьми приобретая мастерство и неоценимый опыт. В дальнейшем В. В. Воскобович поделился своим опытом и создал целую серию увлекательных и развивающих игр. Сегодня эти игры можно приобрести в свободной продаже или даже попробовать сделать своими руками.

Стимулировать развитие ребенка можно с развивающих игр Воскобовича. Это уникальный комплекс разноплановых игровых пособий, направлен на обучение ребенка основным знаниям в рамках игрового пространства.

В чем же заключается суть технологии В. В. Воскобовича?

В ходе игры и в процессе практических упражнений ребенок приобретает необходимые навыки, а также практику. Закладываются основные данные о теории. Активно играя по методике, Воскобовича удается развить личность во всех направлениях интеллект и талант. Большинство заданий, придуманных Воскобовичем, требуют именно проявления креативности, а также воображения. Основное направление игр В. В. Воскобовича связанно с решение проблем, и дефицитом внимания. Большинству детей очень сложно сосредотачиваться.

Во время игры происходит тренировка наблюдательности, активируется исследовательский интерес. Дети учатся смотреть на простые вещи, но при этом благодаря своему воображению и гибкости, придавать им необычные и оригинальные значения. Развитие логического мышления, математических навыков, речи, а также мелкой моторики.

Соответственно данная технология направлена сразу же на несколько аспектов развития ребенка, что является оптимальным при использовании игровых методик в дошкольном образовательном учреждении.

Игры полностью готовы для практического применения, не зависимо от возраста детей. Я неоднократно применяю технологию В. В. Воскобовича при проведении организованной деятельности.

Регулярное и систематическое применение игр, положительно сказываются на развитии ребенка. Благодаря таким играм дети демонстрируют лучшие навыки и умения. Они намного лучше анализируют информацию, сравнивают, считают и читают.

Как я провожу занятия.

Перед тем, как начать упражнение, я стараюсь внимательно изучить инструкцию, которая прилагается к каждой игре.

При применений игр на практике необходимо следовать нескольким этапам: При подготовке к организованной деятельности необходимо познакомить ребенка с персонажами, которые будут представлены в ходе игры, чтобы заинтересовать детей, стоит рассказать о главных героях увлекательные истории, ответить на вопросы, которые могут появиться у играющих

Следует учитывать уровень сложности игры в зависимости от возраста детей.

Выполняя небольшие задания, дать возможность усваивать игровые приемы и при этом дети приобретают необходимые навыки. Огромное значение необходимо уделять развитию речи

Поэтому следует всегда следить чтобы ребенок выражал свои эмоции словами. Комментируя все свои действия и предлагать различные варианты выполнения заданий. Не стоит ограничивать их фантазию

Качественная реализация развивающих игр Воскобовича В. В. невозможна без определения уровня знаний детей.

Я провела первичную диагностику, которая показала, что умственная активность составляет – 25%, уровень логического мышления – 30% интеллектуальные и познавательные способности – 25%.

После первичной диагностики, чтобы реализовать свою цель я определила следующие задачи:

1. Развивать познавательные, интеллектуальные способности детей.

2. Повышать умственную активность: мышление, память, внимание, воображение.

3. Развивать сенсорные способности восприятия цвета и формы.

4. Тренировать мелкую моторику рук, тактильно-осязательных анализаторов.

5. Создавать игровую ситуацию, развивать любознательность.

Приобретя несколько игр, продемонстрировав их на родительском собрании, заинтересовала родителей своих воспитанников. И вот с начала учебного года в нашей группе мы стали использовать в работе развивающие игры Воскобовича. У нас сейчас вторая младшая группа, но так как мы только первый год используем новую технологию, то мы сейчас на первом этапе. Нельзя сразу переходить на второй этап, минуя первый.

Мы используем игры: «Квадрат Воскобовича (двухцветный), «Прозрачный квадрат», «Фонарики», «Лепестки», «Чудо – Цветики». Эти игры являются яркими, красочными и состоят из большого количества достаточно простых игровых заданий и упражнений. На данном этапе особая роль в организации игровой познавательной деятельности отводится взрослому. Он знакомит детей с персонажами сказок и образной терминологией, подбирает игровые задания в зависимости от возможностей и интересов ребенка, играет и занимается вместе с ними. Использование развивающих игр Воскобовича В. В. в педагогическом процессе позволяет перейти от привычных занятий с детьми к познавательной игровой деятельности.

Текущая диагностика показала, что пространственное воображение увеличилось на 25%, повысилась умственная способность на 35%. Логическое мышление возросло на 30%, сенсорные познавательные способности на 35%.

Лучше всего у детей развивается понятливость, умение анализировать, сравнивать, сопоставлять. Например, дети легко различают и называют желтый, красный, синий, не путают зеленый, фиолетовый, голубой, оранжевый и другие цвета, знают геометрические фигуры. Это результат развивающей игры, которая соединяет интеллектуальную деятельность и возможность получить результат.

Уверена, что идея развития детей в игре, посредством технологии «Сказочные лабиринты игры», заинтересует и моих коллег, что позволит нам добиться высоких результатов в обучении воспитанников, организации развивающей среды и достигнуть оптимальных результатов в педагогическом процессе.

Используемая литература

1. Ханс Горг Мелхорн «Гениями не рождаются», Москва, «Провещение», 1989

2. Инна Светлова «Повышаем интеллект»

3. В. В. Воскобович, Т. Г. Харько, Т. И. Балацкая, «Игровая технология интеллектуально-творческого развития детей» С. -П.: ООО РИВ, 2003.

ПРИМЕНЕНИЕ ЭФФЕКТИВНЫХ ТЕХНОЛОГИИ В ПРОИЗВОДСТВЕННОМ ОБУЧЕНИИ

(«М.Х.Дулати атындағы ТарӨУ», Тараз қ.)

Барлық уақытта адам денсаулығы ең маңызды құндылықтардың бірі болып келді, өйткені адам қызметінің барлық салалары, өмір сүрудің жайлылығы денсаулыққа байланысты. Халықтың денсаулығы күрделі категория, интегралды көрсеткіш болып табылады және санитарлық-статистикалық көрсеткіштер кешенін қамтиды. Олардың ішінде келесі демографиялық көрсеткіштерді: туу коэффициенті, өлім-жітім, балалар өлімі, сырқаттанушылық, адамдардың физикалық даму деңгейі, орташа өмір сүру ұзақтығы және т.б. атап өтуге болады [1].

Зерттеудің мақсаты энергетикалық сусындардың негізгі компоненттерінің адам денсаулығына әсерін зерттеу болды. Зерттеудің негізгі әдістері талдау және синтез болып табылады, жұмыс барысында жастардың аурушаңдығына, энергетикалық сусындардың құрамына және осы сусындардың негізгі компоненттеріне қатысты мәліметтер қарастырылды.

Қазіргі әлемде күрделі мәселе: қоғам үздіксіз жедел дамып келеді, адамның қызметі үнемі күрделене түсуде, Бұл адамдарды өмір салтына аз көңіл бөлуге мәжбүр етеді – адамдар отырықшы өмір салтына көшуде, яғни кең таралған компьютерлендірумен, бірнеше сағаттық демалысты құрбан етумен, ұйқы режимін өзгертумен, дұрыс тамақтану принциптерін бұзумен байланысты. Мұның бәрі медицина саласындағы ғылыми жетістіктер мен жаңалықтарға қарамастан, кез-келген жеке адамның денсаулығына, қоғамдық денсаулыққа теріс әсер етуде.

Қазақстанда және әлемде де жиі кездесетін аурулардың бірі-жүрек-қан тамырлары аурулары. Жүрек-қантамыр жүйесіне жүрек, қан тамырлары, сондай – ақ оларды толтыратын сұйық тін-қан кіреді. Жүрек-тамыр жүйесінің тағы бір компоненті-лимфа жүйесі. Дәл осы жүйе аясында адамдар үшін үлкен қауіп төндіретін әртүрлі ауруларды тудыратын көптеген бұзылулар орын алады.

Жүрек-қан тамырлары аурулары әртүрлі себептерден туындауы мүмкін: туа біткен ауытқулар, әртүрлі жаман әдеттер (алкогольді, темекі өнімдерін, есірткіні пайдалану), дұрыс тамақтанбау, отырықшы өмір салты, демалу режимінің бұзылуы т.б. сондай-ақ, мұндай аурулардың пайда болуының ең көп таралған маңызды себебі энергетикалық сусындарды қолдану болып табылады. Энергетикалық сусындар жүрек-қан тамырлары жүйесіне теріс әсер етіп қана қоймайды, сонымен қатар жүйке жүйесінің бұзылуына әкеледі. Мұндай сусындардың осындай жағымсыз әсерінің себебін анықтау үшін энергетикалық сусындардың құрамына кіретін ең көп таралған заттарды қарастырдық.