Nauka Holenderskiego przez Literaturę: Analiza i Tłumaczenie 'Max Havelaar' z Klasyki Niderlandzkiej

Ik deed Frits, die dat ding nu eenmaal ‘uitwendig wist’ zooals Stern dit noemt, beloven dat hy 't nooit weer opzeggen zou – althans niet voor hy lid van Doctrina wezen zal, omdat daar geen jonge meisjes komen – en toen borg ik het in myn lessenaar, het vers meen ik. (Kazałem Fritsowi, który znał ten utwór na pamięć, jak to nazywa Stern, obiecać, że nigdy więcej go nie powtórzy – przynajmniej nie zanim nie zostanie członkiem Doctrina, ponieważ tam nie ma młodych dziewcząt – i wtedy schowałem to w moim biurku, mam na myśli ten wiersz; ik deed Frits – kazałem Fritsowi, die dat ding nu eenmaal ‘uitwendig wist’ – który znał ten utwór na pamięć, zooals Stern dit noemt – jak to nazywa Stern, beloven dat hy 't nooit weer opzeggen zou – obiecać, że nigdy więcej go nie powtórzy, althans niet voor hy lid van Doctrina wezen zal – przynajmniej nie zanim nie zostanie członkiem Doctrina, omdat daar geen jonge meisjes komen – ponieważ tam nie ma młodych dziewcząt, en toen borg ik het in myn lessenaar – i wtedy schowałem to w moim biurku, het vers meen ik – mam na myśli ten wiersz).

Maar ik moest weten of er niet meer in dat pak was, dat aanstoot geven kon. (Ale musiałem wiedzieć, czy w tej paczce nie ma więcej rzeczy, które mogą obrażać; maar ik moest weten – ale musiałem wiedzieć, of er niet meer in dat pak was – czy w tej paczce nie ma więcej rzeczy, dat aanstoot geven kon – które mogą obrażać).

Daar ging ik aan 't zoeken en bladeren. (Zacząłem więc szukać i przeglądać; daar ging ik – zacząłem, aan 't zoeken en bladeren – szukać i przeglądać).

Alles lezen kon ik niet, want ik vond er talen in, die ik niet verstond, maar zie, daar viel myn oog op een bundel: ‘Verslag over de Koffikultuur in de Residentie Menado.’ (Nie mogłem przeczytać wszystkiego, ponieważ znalazłem języki, których nie rozumiałem, ale zobacz, tam mój wzrok padł na pakiet: ‘Raport o uprawie kawy w rezydencji Menado’; alles lezen kon ik niet – nie mogłem przeczytać wszystkiego, want ik vond er talen in – ponieważ znalazłem języki, die ik niet verstond – których nie rozumiałem, maar zie – ale zobacz, daar viel myn oog op een bundel – tam mój wzrok padł na pakiet, Verslag over de Koffikultuur in de Residentie Menado – ‘Raport o uprawie kawy w rezydencji Menado’).

Myn hart sprong op, omdat ik makelaar in koffi ben – Lauriergracht, No 37 – en Menado is een goed merk. (Moje serce zabiło szybciej, ponieważ jestem maklerem kawowym – Lauriergracht 37 – a Menado to dobra marka; myn hart sprong op – moje serce zabiło szybciej, omdat ik makelaar in koffi ben – ponieważ jestem maklerem kawowym, Lauriergracht, No 37 – Lauriergracht 37, en Menado is een goed merk – a Menado to dobra marka).

Dus die Sjaalman, die zulke onzedelyke verzen maakte, had ook in koffi gewerkt. (Więc ten Sjaalman, który pisał takie niemoralne wiersze, pracował również w branży kawowej; dus die Sjaalman – więc ten Sjaalman, die zulke onzedelyke verzen maakte – który pisał takie niemoralne wiersze, had ook in koffi gewerkt – pracował również w branży kawowej).

Ik zag nu 't pak met een heel ander oog aan, en vond er stukken in, die ik wel niet alle begreep, maar die werkelyk kennis van zaken aantoonden. (Spojrzałem teraz na paczkę zupełnie inaczej i znalazłem w niej rzeczy, których nie wszystkie rozumiałem, ale które naprawdę świadczyły o znajomości tematu; ik zag nu 't pak met een heel ander oog aan – spojrzałem teraz na paczkę zupełnie inaczej, en vond er stukken in – i znalazłem w niej rzeczy, die ik wel niet alle begreep – których nie wszystkie rozumiałem, maar die werkelyk kennis van zaken aantoonden – ale które naprawdę świadczyły o znajomości tematu).

Er waren staten, opgaven, berekeningen met cyfers, waaraan geen rym te bekennen was, en alles was met zulk een zorg en nauwkeurigheid bewerkt, dat ik, ronduit gezegd – want ik houd van de waarheid – op het denkbeeld kwam dat die Sjaalman, als de derde klerk eens uitviel – wat gebeuren kan, daar hy oud en stuntelig wordt – heel goed diens plaats zou kunnen innemen. (Były tam stany, wykazy, obliczenia z cyframi, w których nie było ani grama rymu, a wszystko było opracowane z taką starannością i dokładnością, że, szczerze mówiąc – ponieważ kocham prawdę – wpadłem na pomysł, że ten Sjaalman, gdyby trzeci urzędnik kiedyś wypadł – co może się zdarzyć, ponieważ starzeje się i staje się niezręczny – mógłby bardzo dobrze zająć jego miejsce; er waren staten – były tam stany, opgaven – wykazy, berekeningen met cyfers – obliczenia z cyframi, waaraan geen rym te bekennen was – w których nie było ani grama rymu, en alles was met zulk een zorg en nauwkeurigheid bewerkt – a wszystko było opracowane z taką starannością i dokładnością, dat ik, ronduit gezegd – że, szczerze mówiąc, want ik houd van de waarheid – ponieważ kocham prawdę, op het denkbeeld kwam dat die Sjaalman – wpadłem na pomysł, że ten Sjaalman, als de derde klerk eens uitviel – gdyby trzeci urzędnik kiedyś wypadł, wat gebeuren kan – co może się zdarzyć, daar hy oud en stuntelig wordt – ponieważ starzeje się i staje się niezręczny, heel goed diens plaats zou kunnen innemen – mógłby bardzo dobrze zająć jego miejsce).

Het spreekt vanzelf dat ik eerst informatiën nemen zou naar eerlykheid, geloof en fatsoen, want ik neem niemand op 't kantoor, voor ik dáárvan zeker ben. (Oczywiście najpierw zebrałbym informacje na temat uczciwości, wiary i przyzwoitości, ponieważ nikogo nie zatrudniam, zanim nie będę tego pewny; het spreekt vanzelf dat ik eerst informatiën nemen zou – oczywiście najpierw zebrałbym informacje, naar eerlykheid, geloof en fatsoen – na temat uczciwości, wiary i przyzwoitości, want ik neem niemand op 't kantoor – ponieważ nikogo nie zatrudniam, voor ik dáárvan zeker ben – zanim nie będę tego pewny).

Dit is een vast principe van me. (To moja stała zasada; dit is een vast principe van me – to moja stała zasada).

Gy hebt het gezien uit myn brief aan Ludwig Stern. (Widzieliście to z mojego listu do Ludwiga Sterna; gy hebt het gezien – widzieliście to, uit myn brief – z mojego listu, aan Ludwig Stern – do Ludwiga Sterna).

Ik wilde voor Frits niet weten dat ik eenig belang begon te stellen in den inhoud van dat pak, en stuurde hem daarom weg. (Nie chciałem, żeby Frits wiedział, że zaczynam się interesować zawartością tej paczki, więc go odesłałem; ik wilde voor Frits niet weten – nie chciałem, żeby Frits wiedział, dat ik eenig belang begon te stellen – że zaczynam się interesować, in den inhoud van dat pak – zawartością tej paczki, en stuurde hem daarom weg – więc go odesłałem).

't Werd my inderdaad duizelig, toen ik zoo den eenen bundel vóór, den anderen na, opnam, en de opschriften las. (Rzeczywiście zakręciło mi się w głowie, kiedy tak jeden po drugim otwierałem pakiety i czytałem nagłówki; 't Werd my inderdaad duizelig – rzeczywiście zakręciło mi się w głowie, toen ik zoo den eenen bundel vóór, den anderen na, opnam – kiedy tak jeden po drugim otwierałem pakiety, en de opschriften las – i czytałem nagłówki).

Het is waar, er waren veel verzen onder, maar ik vond veel nuttigs ook, en ik stond verbaasd over de verscheidenheid der behandelde onderwerpen. (To prawda, było tam wiele wierszy, ale znalazłem też wiele przydatnych rzeczy i byłem zdumiony różnorodnością poruszanych tematów; het is waar – to prawda, er waren veel verzen onder – było tam wiele wierszy, maar ik vond veel nuttigs ook – ale znalazłem też wiele przydatnych rzeczy, en ik stond verbaasd – i byłem zdumiony, over de verscheidenheid der behandelde onderwerpen – różnorodnością poruszanych tematów).

Ik erken – want ik houd van de waarheid – dat ik, die altyd in koffi gedaan heb, niet in staat ben de waarde van alles te beoordeelen, maar, ook zonder deze beoordeeling, de lyst der opschriften alleen was reeds kurieus. (Przyznaję – ponieważ kocham prawdę – że ja, który zawsze zajmowałem się kawą, nie jestem w stanie ocenić wartości wszystkiego, ale nawet bez tej oceny, lista samych nagłówków była już ciekawa; ik erken – przyznaję, want ik houd van de waarheid – ponieważ kocham prawdę, dat ik, die altyd in koffi gedaan heb – że ja, który zawsze zajmowałem się kawą, niet in staat ben de waarde van alles te beoordeelen – nie jestem w stanie ocenić wartości wszystkiego, maar, ook zonder deze beoordeeling – ale nawet bez tej oceny, de lyst der opschriften alleen was reeds kurieus – lista samych nagłówków była już ciekawa).

Daar ik u de geschiedenis van den Griek verteld heb, weet ge reeds dat ik in myn jeugd eenigszins ben gelatinizeerd geworden, en hoezeer ik my in korrespondentie onthoud van alle citaten – wat op een makelaarskantoor ook niet te-pas komen zou – dacht ik echter by het zien van dat alles: multa, non multum. (Ponieważ opowiedziałem wam historię Greka, wiecie już, że w młodości zostałem nieco zlatynizowany, i choć w korespondencji powstrzymuję się od wszelkich cytatów – co w biurze maklerskim nie byłoby na miejscu – jednak patrząc na to wszystko, pomyślałem: multa, non multum; daar ik u de geschiedenis van den Griek verteld heb – ponieważ opowiedziałem wam historię Greka, weet ge reeds dat ik in myn jeugd eenigszins ben gelatinizeerd geworden – wiecie już, że w młodości zostałem nieco zlatynizowany, en hoezeer ik my in korrespondentie onthoud van alle citaten – i choć w korespondencji powstrzymuję się od wszelkich cytatów, wat op een makelaarskantoor ook niet te-pas komen zou – co w biurze maklerskim nie byłoby na miejscu, dacht ik echter by het zien van dat alles: multa, non multum – jednak patrząc na to wszystko, pomyślałem: multa, non multum).

Of: de omnibus aliquid, de toto nihil. (Albo: o wszystkim coś, o całości nic).

Maar dit was eigenlyk meer uit een soort van wrevel, en uit zekeren aandrang om de geleerdheid die voor my lag, in 't latyn aantespreken, dan wel omdat ik het precies meende. (Ale to było raczej z rodzaju frustracji i pewnej potrzeby, by wiedzę, która przede mną leżała, nazwać po łacinie, niż dlatego, że naprawdę to miałem na myśli; maar dit was eigenlyk meer uit een soort van wrevel – ale to było raczej z rodzaju frustracji, en uit zekeren aandrang om de geleerdheid die voor my lag – i pewnej potrzeby, by wiedzę, która przede mną leżała, in 't latyn aantespreken – nazwać po łacinie, dan wel omdat ik het precies meende – niż dlatego, że naprawdę to miałem na myśli).

Want, waar ik 't een of ander stuk wat langer inzag, moest ik erkennen dat de schryver me toescheen wel op de hoogte van zyn taak te staan, en zelfs dat hy een groote soliditeit in zyn redeneeringen aan den dag legde. (Ponieważ, gdy dłużej przyjrzałem się jednemu lub drugiemu fragmentowi, musiałem przyznać, że autor wydawał się być na bieżąco ze swoim zadaniem, a nawet wykazywał dużą solidność w swoich argumentach; want, waar ik 't een of ander stuk wat langer inzag – ponieważ, gdy dłużej przyjrzałem się jednemu lub drugiemu fragmentowi, moest ik erkennen dat de schryver me toescheen wel op de hoogte van zyn taak te staan – musiałem przyznać, że autor wydawał się być na bieżąco ze swoim zadaniem, en zelfs dat hy een groote soliditeit in zyn redeneeringen aan den dag legde – a nawet wykazywał dużą solidność w swoich argumentach).

Ik vond daar verhandelingen en opstellen: (Znalazłem tam traktaty i eseje; ik vond daar – znalazłem tam, verhandelingen – traktaty, en opstellen – i eseje).

Over het Sanskrit, als moeder van de germaansche taaltakken. (O sanskrycie jako matce germańskich języków; over het Sanskrit – o sanskrycie, als moeder van de germaansche taaltakken – jako matce germańskich języków).

Over de strafbepalingen op kindermoord. (O karach za dzieciobójstwo; over de strafbepalingen – o karach, op kindermoord – za dzieciobójstwo).

Over den oorsprong van den adel. (O pochodzeniu szlachty; over den oorsprong – o pochodzeniu, van den adel – szlachty).

Over het verschil tusschen de begrippen: Oneindige tyd en: Eeuwigheid. (O różnicy między pojęciami: nieskończoność i wieczność; over het verschil – o różnicy, tusschen de begrippen – między pojęciami, oneindige tyd en eeuwigheid – nieskończoność i wieczność).

Over de kansrekening. (O rachunku prawdopodobieństwa; over de kansrekening – o rachunku prawdopodobieństwa).

Over het boek van Job. (O Księdze Hioba; over het boek van Job – o Księdze Hioba).

(Ik vond nog iets over Job, maar dat waren verzen.) (Znalazłem jeszcze coś o Hiobie, ale to były wiersze; ik vond nog iets over Job – znalazłem jeszcze coś o Hiobie, maar dat waren verzen – ale to były wiersze).

Over proteïne in deathmospherische lucht. (O białkach w powietrzu; over proteïne – o białkach, in deathmospherische lucht – w powietrzu).

Over de staatkunde van Rusland. (O polityce Rosji; over de staatkunde – o polityce, van Rusland – Rosji).

Over de klinkletters. (O samogłoskach; over de klinkletters – o samogłoskach).

Over cellulaire gevangenissen. (O więzieniach komórkowych; over cellulaire gevangenissen – o więzieniach komórkowych).

Over de oude stellingen omtrent het: horror vacui. (O dawnych twierdzeniach dotyczących horror vacui; over de oude stellingen – o dawnych twierdzeniach, omtrent het: horror vacui – dotyczących horror vacui).

Over de wenschelykheid der afschaffing van strafbepalingen op laster. (O konieczności zniesienia kar za zniesławienie; over de wenschelykheid – o konieczności, der afschaffing van strafbepalingen op laster – zniesienia kar za zniesławienie).

Over de oorzaken van den opstand der Nederlanders tegen Spanje, niet liggende in de begeerte naar godsdienstige of staatkundige vryheid. (O przyczynach powstania Holendrów przeciwko Hiszpanii, nie związanych z pragnieniem wolności religijnej lub politycznej; over de oorzaken – o przyczynach, van den opstand der Nederlanders tegen Spanje – powstania Holendrów przeciwko Hiszpanii, niet liggende in de begeerte naar godsdienstige of staatkundige vryheid – nie związanych z pragnieniem wolności religijnej lub politycznej).

Over het perpetuum mobile, de cirkelkwadratuur en den wortel van wortellooze getallen. (O perpetuum mobile, kwadraturze koła i pierwiastku z liczb niewymiernych; over het perpetuum mobile – o perpetuum mobile, de cirkelkwadratuur – kwadraturze koła, en den wortel van wortellooze getallen – i pierwiastku z liczb niewymiernych).

Over de zwaarte van het licht. (O ciężarze światła; over de zwaarte van het licht – o ciężarze światła).

Over den achteruitgang der beschaving sedert het ontstaan des Christendoms. (O upadku cywilizacji od czasu powstania chrześcijaństwa; over den achteruitgang der beschaving – o upadku cywilizacji, sedert het ontstaan des Christendoms – od czasu powstania chrześcijaństwa).

(Hè?) (Hę?)

Over de yslandsche Mythologie. (O mitologii islandzkiej; over de yslandsche Mythologie – o mitologii islandzkiej).

Over den Emile van Rousseau. (O Emilu Rousseau; over den Emile van Rousseau – o Emilu Rousseau).

Over de Civiele Rechtsvordering in zaken van koophandel. (O postępowaniu cywilnym w sprawach handlowych; over de Civiele Rechtsvordering – o postępowaniu cywilnym, in zaken van koophandel – w sprawach handlowych).

Over Sirius als middelpunt van een zonnestelsel. (O Siriusie jako centrum układu słonecznego; over Sirius – o Siriusie, als middelpunt van een zonnestelsel – jako centrum układu słonecznego).

Over Inkomende-Rechten als ondoeltreffend, onkiesch, onrechtvaardig en onzedelyk. (O cłach importowych jako nieskutecznych, niewłaściwych, niesprawiedliwych i niemoralnych; over Inkomende-Rechten – o cłach importowych, als ondoeltreffend, onkiesch, onrechtvaardig en onzedelyk – jako nieskutecznych, niewłaściwych, niesprawiedliwych i niemoralnych).

(Daarvan had ik nooit iets gehoord.) (Nigdy o tym nie słyszałem; daarvan had ik nooit iets gehoord – nigdy o tym nie słyszałem).

Over verzen als oudste taal. (O wierszach jako najstarszym języku; over verzen als oudste taal – o wierszach jako najstarszym języku).

(Dat geloof ik niet.) (W to nie wierzę; dat geloof ik niet – w to nie wierzę).

Over witte mieren. (O białych mrówkach; over witte mieren – o białych mrówkach).

Over het tegennatuurlyke van School-Inrichtingen. (O nienaturalności systemów szkolnych; over het tegennatuurlyke – o nienaturalności, van School-Inrichtingen – systemów szkolnych).

Over de prostitutie in het huwelyk. (O prostytucji w małżeństwie; over de prostitutie – o prostytucji, in het huwelyk – w małżeństwie).

(Dat is een schandelyk stuk.) (To jest haniebny fragment; dat is een schandelyk stuk – to jest haniebny fragment).

Over hydraulische onderwerpen in verband met de rystkultuur. (O tematach hydraulicznych związanych z uprawą ryżu; over hydraulische onderwerpen – o tematach hydraulicznych, in verband met de rystkultuur – związanych z uprawą ryżu).

Over het schynbaar overwicht der westersche beschaving. (O pozornej przewadze zachodniej cywilizacji; over het schynbaar overwicht – o pozornej przewadze, der westersche beschaving – zachodniej cywilizacji).

Over kadaster, registratie en zegel. (O katastrze, rejestracji i pieczęci; over kadaster – o katastrze, registratie en zegel – rejestracji i pieczęci).

Over kinderboekjes, fabels en sprookjes. (O książkach dla dzieci, bajkach i baśniach; over kinderboekjes – o książkach dla dzieci, fabels en sprookjes – bajkach i baśniach).

(Dit wil ik wel eens lezen, omdat hy op waarheid aandringt.) (Chciałbym to przeczytać, ponieważ on nalega na prawdę; dit wil ik wel eens lezen – chciałbym to przeczytać, omdat hy op waarheid aandringt – ponieważ on nalega na prawdę).

Over bemiddeling in den handel. (O pośrednictwie w handlu; over bemiddeling – o pośrednictwie, in den handel – w handlu).

(Dit bevalt me volstrekt niet. Ik geloof dat hy de makelaars wil afschaffen. Maar ik heb het toch ter-zyde gelegd, omdat er een-en-ander in voorkomt, dat ik gebruiken kan voor myn boek.) (To mi się absolutnie nie podoba. Myślę, że chce zlikwidować maklerów. Ale mimo to odłożyłem to na bok, ponieważ jest tam kilka rzeczy, które mogę wykorzystać do mojej książki; dit bevalt me volstrekt niet – to mi się absolutnie nie podoba, ik geloof dat hy de makelaars wil afschaffen – myślę, że chce zlikwidować maklerów, maar ik heb het toch ter-zyde gelegd – ale mimo to odłożyłem to na bok, omdat er een-en-ander in voorkomt – ponieważ jest tam kilka rzeczy, dat ik gebruiken kan voor myn boek – które mogę wykorzystać do mojej książki).

Over successierecht, een der beste belastingen. (O prawie spadkowym, jednej z najlepszych form opodatkowania; over successierecht – o prawie spadkowym, een der beste belastingen – jednej z najlepszych form opodatkowania).

Over de uitvinding der kuisheid. (O wynalezieniu czystości; over de uitvinding der kuisheid – o wynalezieniu czystości).

(Dit begryp ik niet.) (Tego nie rozumiem; dit begryp ik niet – tego nie rozumiem).

Over vermenigvuldiging. (O mnożeniu; over vermenigvuldiging – o mnożeniu).

(Deze titel klinkt heel eenvoudig, maar er staat veel in dit stuk, waaraan ik vroeger niet gedacht had.) (Ten tytuł brzmi bardzo prosto, ale jest tam wiele rzeczy, o których wcześniej nie myślałem; deze titel klinkt heel eenvoudig – ten tytuł brzmi bardzo prosto, maar er staat veel in dit stuk – ale jest tam wiele rzeczy, waaraan ik vroeger niet gedacht had – o których wcześniej nie myślałem).

Over zeker soort van geest der Franschen, een gevolg der armoede van hun taal. (O pewnym rodzaju ducha Francuzów, wynikającym z ubóstwa ich języka; over zeker soort van geest der Franschen – o pewnym rodzaju ducha Francuzów, een gevolg der armoede van hun taal – wynikającym z ubóstwa ich języka).

(Dit laat ik gelden. Geestigheid en armoede… hy kan het weten.) (To uznaję za prawdziwe. Duch i ubóstwo… on może to wiedzieć; dit laat ik gelden – to uznaję za prawdziwe, geestigheid en armoede – duch i ubóstwo, hy kan het weten – on może to wiedzieć).

Over het verband tusschen de romans van August Lafontaine en de tering. (O związku między powieściami Augusta Lafontaine a gruźlicą; over het verband tusschen de romans van August Lafontaine en de tering – o związku między powieściami Augusta Lafontaine a gruźlicą).

(Dit wil ik eens lezen, omdat er van dien Lafontaine boeken op zolder liggen. Maar hy zegt, dat de invloed zich eerst openbaart in het tweede geslacht. Myn grootvader las niet.) (Chciałbym to przeczytać, ponieważ na strychu leżą książki tego Lafontaine. Ale mówi, że wpływ ujawnia się dopiero w drugim pokoleniu. Mój dziadek nie czytał; dit wil ik eens lezen – chciałbym to przeczytać, omdat er van dien Lafontaine boeken op zolder liggen – ponieważ na strychu leżą książki tego Lafontaine, maar hy zegt – ale mówi, dat de invloed zich eerst openbaart in het tweede geslacht – że wpływ ujawnia się dopiero w drugim pokoleniu, myn grootvader las niet – mój dziadek nie czytał).

Over de macht der Engelschen buiten Europa. (O potędze Anglików poza Europą; over de macht der Engelschen buiten Europa – o potędze Anglików poza Europą).

Over het Godsgericht in de middeleeuwen, en thans. (O sądzie Bożym w średniowieczu i obecnie; over het Godsgericht in de middeleeuwen – o sądzie Bożym w średniowieczu, en thans – i obecnie).

Over de rekenkunde by de Romeinen. (O rachunkowości u Rzymian; over de rekenkunde by de Romeinen – o rachunkowości u Rzymian).

Over armoede aan poëzie by toonzetters. (O ubóstwie poezji u kompozytorów; over armoede aan poëzie by toonzetters – o ubóstwie poezji u kompozytorów).

Over pietistery, biologie en tafeldans. (O pietystyce, biologii i tańcu stołowym; over pietistery – o pietystyce, biologie en tafeldans – biologii i tańcu stołowym).

Over besmettelyke ziekten. (O chorobach zakaźnych; over besmettelyke ziekten – o chorobach zakaźnych).

Over den moorschen bouwtrant. (O stylu mauretańskim w architekturze; over den moorschen bouwtrant – o stylu mauretańskim w architekturze).