Türkmen Türkçesinde Kalıp Sözler

Gökdayı’nın tespitine göre, çekirdek kalıplaşmada kalıplaşmaya giren sözcüklerden bazıları hiçbir değişime uğramaz. Sadece önüne, ortasına ya da sonuna bir ek alabilir veya bazı sözcükleri değişebilir. Bunlar biçimsel ve dizimsel düzlemde gerçekleşir (Gökdayı, 2015: 28). Türkmen Türkçesinde de çekirdek kalıplaşmaya girmiş kalıp sözler aynı Türkiye Türkçesinde olduğu gibi söz biçimindeki değişiklikler ve söz dizimindeki değişiklikler şeklinde incelenecektir.

2.1.5.1. Söz Biçimine Dair Değişiklikler

Kalıp sözlerin söz biçimindeki değişikliklere bakma aşamasında atasözlerinin kelimeleri arasında hiçbir değişiklik yapılamadığı görülür. Deyim ve kalıp sözlerde ise kelimeler arasında bazı ekleme veya çıkarmalar yapılabildiği görülür. Örneğin; Damlaya damlaya göl olur, atasözünü Damlaya damlaya deniz olur, şeklinde kullanamayız.Türkmen Türkçesinde kullanılan atasözleri içinde aynı şey geçerlidir. Örneğin; Dokluk näme diýdirmez, açlyk näme iýdirmez (Tokluk neler dedirmez, açlık neler yedirmez) (TDDS-I. 25); Älem içre adam gezmez, at gezer (Dünyada insan gezmez, adı gezer) (TDDS-I. 27); Dag daga duşmaz, adam adama duşar (Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur) (TDDS-I. 27); Agaly oglan aglamaz (Babası ağa olan oğlan ağlamaz) (TDDS-I. 30); Süri agsaksyz bolmaz (Sürü aksaksız olmaz) (TDDS-I. 35); Süri agsagyny gizlär (Sürü aksağını gizler) (TDDS-I. 35); Süýtde agzy bişen suvy üfläp içer (Sütten ağzı yanan suyu/yoğurdu üfleyerek içer) (TDDS-I. 39); Böriniň agzy iýse-de gan, iýmese-de gan (Kurdun ağzı yese de kanlı, yemese de kanlı) (TDDS-I. 39) atasözleri tam kalıplaşmıştır ve herhangi bir değişikliğe izin vermez. Bu ve bunun gibi örnekler atasözlerindeki çekirdek kalıplaşma için oldukça fazladır. Ancak deyimlerde bu çekirdek kalıplaşmada bazı noktalar sabit kalmak şartıyla kalıp sözün bazı yerlerinde değişiklikler olabilmektedir. Mesala; Gözü dolmak deyimini Gözlerim doldu, Gözün dolmuş şeklinde iyelik ekleriyle de kullanabilir, değişime sokabiliriz ve o anki kullanan kişiye göre farklı anlamlar çıkarmamıza yardımcı olmasını sağlayabiliriz. Türkmen Türkçesinde; Akly ýitirmek (Delirmek, aklını yitirmek) deyimi Aklyň ýitirme (Delirme, aklını yitirme!) (MEDS. 39); Gol ýetirmek (Namusa el sürmek, güç yetirmek) deyimi Gol ýetirdiň (Namusa el sürdün, güç yetirdin) (MEDS. 493); Gulak asmak (Kulak asmak) deyimi Gulak asyň (Kulak asın) (MEDS. 501); Nyýaza durmak (Allah’a yakarmak, dua etmek) deyimi Durdum nyýaza (MEDS. 549); Ýas tutmak (Yas tutmak) deyimi Ýas tutarmyş (Yas tutarmış) (MEDS. 687) deyimlerinde olduğu gibi bazı noktalar sabit kalmak şartıyla deyimlerin bazı yerlerinde değişiklik yapmak mümkündür.

Kalıp sözlerde de bunun gibi değişiklikler mevcuttur. Teşekkür ederim kalıp sözü Teşekkürler, Teşekkür ediyorum, Teşekkür ederiz şeklinde de kullanılabilir. Saygılar kalıp sözü Saygılarımla, Saygılarımı iletin(iz), Selam sözü Selamlar, Selam söyleyin(iz), şeklinde kullanılabilir. Türkmen Türkçesindeki Agşamyň haýyrly! kalıp sözü Agşamyň haýyrly bolsun! Agşamyňyz haýyr! Agşamyňyz haýyrly! Agşamyňyz haýyrly bolsun! şeklinde kullanılabilir (Sarıyev, 1994: 35). Türkmen Türkçesinde; Alnyňyz açyk! (TDDS-I. 61-62) > Alnyň açyk bolsun! (TDDS-I. 61-62) > Alnyň-bagtyň açyk bolsun! (TDDS-II. 80) (Mutlu ol, başarılar dilerim! Bahtın açık olsun!); Avuň şowly bolsun! > Avuň şowuna düşsün! (Av bereketli geçsin! Rast gele!) (TDDS-I. 94); Bagt bersin! (TDDS-I. 380) > Bagt getirsin! (Gelin alan aileye gelin şans getirsin anlamında kullanılan söz) (TDDS-I. 67); Baýramyňyz bilen! (Bayramınız kutlu olsun!) (TTS. 54) > Baýramyňyz mübärek bolsun! (Bayramınız mübarek olsun!) (TTS. 466); Bereket bersin! (Bereket versin!) (TTS. 60) > Bereketli bolsun! (Bereketli olsun!) (TDDS-I. 583) şeklinde değişikliklerin olduğu örnekler mevcuttur. O halde kalıp sözlerde söz öbeğinde yer alan kelimelerden bir kısmı kendini korumak şartıyla bir kısmı da başka eklerle çekime girebilirler. Bu sadece anlam açısından ufak bir değişime sebep olsa da içerikte vermek istediği mesaj aynıdır.

Gökdayı, öbek veya cümle oluşturulurken biçimsel değişikliği iki başlıkta inceler: İsim çekim ve fiil çekim eklerinin eklenmesi veya değiştirilmesi.

A) İsim çekim eklerinin değişebilmesi:

Bazı birimlerde iyelik, ad durum, soru ve çoğul ekinden oluşan isim çekim ekleri değişebilir. Ancak atasözleri bu değişikliklere izin vermez. Dost ile ye, iç, alışveriş etme sözü Dostlarınla ye, iç, alışveriş etme şekline dönüştürülemez. Buna rağmen bazı deyimlerin çoğu, ikilemeler, birleşikler ve kalıp sözlerin bir bölümü buna izin verirler. Söz gelimi Ağzının tadı kaçmak deyimi, Ağzımın tadı kaçtı, Ağzının tadı kaçtı şeklinde değişik kişilere gönderme yapmak amacıyla iyelik ekleri değiştirilerek; dağ bayır ikilemesi dağa bayıra, dağda bayırda, dağdan bayırdan, dağdan bayıra gibi değişik ad durum ekleriyle; fotoğraf makinesi birleşiği fotoğraf makinemizi, fotoğraf makinelerine biçimlerindeki ad durum ekleriyle değiştirilebilir (Gökdayı, 2015: 29).

Türkmen Türkçesinde Pelegiň oýnuny görmek/ Feleğin oynunu görmek deyimi; Pelegiň oýnuny bir gün görer sen/ Feleğin oynunu bir gün görürsün şeklinde şahıs eki alarak farklı kişilere gönderme yapabilir (Yılmaz, 2016: 278-279). Başy göge, gövsüň ýele götermek /Başı göğe, göğsü yele kaptırmak deyimi; Başyň göge, gövsüň ýele göterme/ Başını göğe, göğsünü yele kaptırma, şeklinde farklı şahıs ekleri ile de kulanılabilir (Yılmaz, 2016: 118-119). Gözi dört olmak deyimi; Gözüm dört oldy şeklinde kullanılabilir (Yılmaz, 2016:363).

Türkmen Türkçesinde bazı kalıp sözlerde de isim çekim eklerinde değişme olabilir. Örneğin, Abraýyň artsyn! kalıp sözü Abraýyňyz artsyn! (Şöhretin(iz) artsın!) şeklinde; Alnyňa ak gün dogsun! kalıp sözü Alnyňyza ak gün dogsun! (Alnına/alnınıza ak gün doğsun! Güzel günler gör(ün)!) şeklinde farklı isim çekim ekleri alabilirler (Sarıyev, 1994: 40). Türkmen Türkçesinde isim çekim eklerindeki değişimlere daha fazla örnek vermek istersek; Dilegi kabul bolsun! > Dilegiň kabul bolsun! (Dileği(n) kabul olsun!) (TDDS-I. 105-106); Dövletiň artsyn! > Dövletiňiz artsyn! (Şansın(ız) bol olsun!) (TTS. 174); Eliňden gelse > Eliňizden gelse (Elin(iz)den gelse) (TDDS-II. 244); Eliň-gözüň dert görmesin! > Eliňiz-gözüňiz dert görmesin! (Elin(iz) gözün(üz) dert görmesin!) (TDDS-I. 367); Eliň kesilsin! > Eliňiz kesilsin! (Elin(iz) kopsun!) (TTS. 406); Garakyn çyksyn! > Garakynyz çyksyn! (Sana/size daha ne gerek! Gözün(üz) çıksın!) (TTS. 228); Gijäň rahat bolsun! > Gijäňiz rahat bolsun! (İyi geceler!) (TDDS-II. 216); Gözüň aýdyň! > Gözüňiz aýdyň! (Gözün(üz) aydın!) (TDDS-I. 5); Gözümiň üstünde yeriň bar! > Gözümiziň üstünde yeriňiz bar! (Başımı(zı)n üstünde yerin(iz) var! (TTS. 301); İşiň bilen boluň! > İşiňiz bilen boluň! (İşiniz gücünüzle ilgilenin!/İşinize bakın!) (TDDS-II. 155); İşiň şovly bolsun! > İşiňiz şovly bolsun! (İşin(iz)de başarılar!) (TDDS-I. 380); İşiň oň bolsun! > İşiňiz oň bolsun! (İşin(iz) iyi olsun!) (TTS. 488); İşiň rovaç bolsun! > İşiňiz rovaç bolsun! (İşin(iz) iyi olsun!) (TDDS-II. 220-221); Ömrüň uzak bolsun! > Ömrüňüz uzak bolsun! (Ömrün(üz) uzun olsun!) (TDDS-II. 165); Özüň bil! > Özüňiz bil! (Sen/siz bilirsin!) (TTS. 67); Rysgalyň egsilmesin! > Rysgalyňyz egsilmesin! (Horluk görmeyin(iz)!) (TDDS-II. 223) gibi örnekler verilebilir.

B) Fiil çekim eklerinin değişebilmesi:

Fiil çekimi cümlede yer alan kişiye, zamana ve kipe göre değişiklik gösterir. Burada da atasözleri bu değişime izin vermez. Örneğin, Damlaya damlaya göl olur atasözünü Damlaya damlaya göl oldu şeklinde kullanmak dilbilgisi kurallarına göre mümkün olsa da kalıplaşmış olduğu için bu kullanım şekline izin verilmez. Buna karşın deyim, ikileme, birleşik ve kalıp sözlerde cümlede kullanımına göre bu değişim yaygındır. Örneğin, Fitil fitil burnundan getirmek deyimi Fitil fitil burnundan getireceğim , Fitil fitil burnundan getirecekler şeklinde kullanılabilir. Kırıp geçirmek ikilemesi kırıp geçirdim, kırıp geçirdin şeklinde kullanılabilir. Yardım etmek birleşiği yardım ediyorum, yardım edecekler şeklinde kullanılabilir (Gökdayı, 2015: 29-30).

Türkmen Türkçesinde Gӓmide hüşgâr oturmak deyimi Gӓmide hüşgӓr oturgyl; Myrada ýetmek deyimi; Myrada ýetdi şeklinde kullanılabilir (Yılmaz, 2016: 301, 332,333). Elip biliň burulmak / Elif beli burulmak (Yaşlanmak) deyimi; Elip bilim buruldy / Elif belim buruldu şeklinde fiilin çekimli haliyle de kullanılabilir (Yılmaz, 2016: 260-261). Gözi dört olmak deyimi; Gözüm dört oldy (Yılmaz, 2016: 363). Tora düşmek deyimi; Tora düşüp (Engele takılmak, yakalanmak) (Yılmaz, 2016: 659). Ýokluk meýdanynda mejlis gurmak / Yokluk meydanında meclis kurmak (Hiç ölmeyecekmiş gibi davranmak, sonunu düşünmemek) deyimi; Ýokluk meýdanynda mejlis guruban (Yılmaz, 2016: 698-699). Gulgula düşmek (Dillere düşmek) deyimi; Gulgula düşdi (Yılmaz, 2016: 368-369). Günӓhiň (günӓniň) agramy basmak / Günahın ağırlığı basmak (Günahından dolayı vicdan azabı çekmek, içten üzülmek.) deyimi; Günӓhiň (günӓniň) agramy basar (Yılmaz, 2016: 374-375) şeklinde fiilin çekimli haliyle de kullanılabilir.

Türkmen Türkçesinde yer alan kalıp sözlerin bazılarında fiil çekim eklerinin değiştiği görülür. Bunlara örnek olarak: Atamdan aňry git! > Atamdan aňry gidin! (Cehenneme git(in)!/Defol(un)!/yok ol(un)!) (TDDS-I. 88); Aýdan sözüňi ýerine ýetir!> Aýdan sözüňi ýerine ýetirdi (Verdiği sözü zamanında yerine getir/di) (TDDS-II. 283); Baýlygymyz-a pes däldir, şükür, et-ýagymyz bol! > Baýlygymyz-a pes däldir, şükür, et-ýagymyz boldur! (Zenginliğimiz az değildir, şükür, etimiz, yağımız bol(dur)/Allah’a şükür iyiyiz.) (TTS. 525); Biderek sögüşden näme many bar > Biderek sögüşden näme many barmyş (Boş yere sövmenin ne anlamı var(mış)) (TTS. 445); Çopana meýlis haram > Çopana meýlis harammyş (Çobana meclis haram(mış)) (TDDS-I. 232); Daň atar > Daň atdy (Tan atar/attı) (TDDS-I. 265); Dünýäden bihabar > Dünýäden bihabardy (Dünyadan habersiz(di)) (TDDS-I. 335); Gadyr bilmez > Gadyr bilmezdi (Kıymet bilmez(di)) (TDDS-I. 403); Gözüni açyp gör > Gözüni açyp göreni (Gözünü açıp gör(düğü)) (TDDS-I. 26); Günäňi döker > Günäňi döktü (Günahını anlatır/anlattı) (TDDS-I. 539); Günä ýükledi > Günä ýüklemiş (Günah yükledi/yüklemiş) (TDDS-I. 539); Gün geçirer > Gün geçirdi (Vakit geçirir/geçirdi) (TDDS-I. 538); Haka ten berer > Haka ten berdi (Allah’a sığınır/sığındı) (TDDS-I. 570); Hakgulla diýip oturar > Hakgulla diýip oturdı (Başına gelenlere razı olup oturur/oturdı) (TDDS-I. 570); Hakyndan çykdy > Hakyndan çykmyş (Üstesinden geldi/gelmiş) (TDDS-I. 570); Hak öýüne bardy > Hak öýüne barjak (Öldü/Ölecek) (TDDS-I. 570); Rugsat berseňiz > Rugsat etseniz (İzin verirseniz.) (TSAS. 67) verilebilir.

2.1.5.2. Söz Dizimine Dair Değişiklikler

Kalıplaşmış söz birliklerini oluşturan sözcüklerin söz diziminde değişiklikler olması mümkündür. Bu değişim kısmi kelime değişiklerinin yanı sıra söz dizimindeki kelimelerin yer değiştirmesiyle de meydana gelebilir. Gökdayı, söz dizimine dair değişiklikleri üç gruba ayırmış ve bu başlıklar altında incelemiştir (Gökdayı, 2015: 30).

A) Sözcük ekleme / çıkarma: Söz dizimsel olarak bu değişimlerde anlam önemlidir. Anlamı değiştirmeyecek şekilde bir sözcük eklenir veya çıkarılabilir. Bu tür değişikliklere atasözlerinde çok az sayıda yer verilmiştir. Çünkü atasözlerinin yapısı ve kalıplaşma derecesi itibariyle bu değişimlere izin vermeyeceği açıktır. Ahlatın iyisini ayılar yer atasözüne; Ahlatın iyisini dağda ayılar yer şeklinde “dağda” kelimesi, Akıntıya kürek çekilmez atasözüne; Akıntıya karşı kürek çekilmez şeklinde “karşı” kelimesi eklenmiştir (Gökdayı, 2015: 30).

Deyimler için de bu değişim oldukça sınırlı sayıda kullanılır. Ağzı açık kalmak deyimi; Ağzı bir karış açık kalmak şeklinde, Ağzından çıkanı kulağı işitmemek deyimi; Ağzından çıkan sözü kulağı işitmemek şeklinde kullanılabilir ve burada da her iki deyime birer sözcük eklenmiştir (Gökdayı, 2015: 30-31). Türkmen Türkçesinde de Gözi gubar tutmak deyiminde tutmak sözcüğü çıkarılarak Gözi gubarlanmak şeklinde kullanılabilir. Her ikisi de “görme gücünün yavaşlaması, göz önünü duman tutmak, görme yetisi zayıflamak” anlamında kullanılmaktadır (Yılmaz, 2016: 361). Vepa tohmun ekmek deyimi; Vepa bermek şeklinde sözcük çıkarılmış haliyle de kullanılabilir ve “yürekten hizmet etmek, samimiyetle hizmet etmek anlamında” kullanılır (Yılmaz, 2016: 673-674).

Kalıp sözlerde de bu ekleme/çıkarma işlemi görülebilir. Örneğin; Afiyet olsun kalıp sözü; Afiyet şeker olsun şeklinde, Allah rahmet eylesin kalıp sözü; Allah gani gani rahmet eylesin şeklinde kullanılabilir (Gökdayı, 2015: 31). Bu örnekler çoğaltılabilir Allah tuttuğunu altın etsin kalıbı; Allah tutuğunu çil çil altın etsin/ Allah tuttuğunu altın gümüş etsin/Allah tuttugunu altın; tutamadığını gümüş etsin şeklinde kullanılabilir. Türkmen Türkçesinden örnek vermek istersek; Salam > Baryňyza salam (Hepinize selam) (TTS. 47); Diliňe dygy ber! > Diliňe biraz dygy ber! (Çeneni biraz tut!) (TTS. 153); Rahatlanyň > Rahatlanyň, gatyrganmaň! (Sakin olun, sinirlenmeyin!) (TTS. 238); Menden hasap sormaga hakyň yok > Seniň menden hasap sormaga hakyň yok (Benden hesap sormaya hakkın yok) (TTS. 335); Hoş geldiňiz > Hoş geldiňiz, sapa geldiňiz (Hoş geldiniz, safa getirdiniz) (TTS. 352); İt ýarak däl > İt ýarak däl, gorkmaň! (Korkmayın, köpek ısırmaz) (TTS. 386); Teklibiňizi kabul edýärin > Siziň teklibiňizi kabul edýärin (Sizin teklifinizi kabul ediyorum) (TTS. 390); Lagyrdap durma > Biderek lagyrdap durma! (Boş yere sızlanıp durma!) (TTS. 432); Galsa galybersin! > Ovarram, galsa galybersin! (Peki, kalırsa kalsın!) (TTS. 495); Meniň vatan borcum > Meniň vatan önüňdäki borcum (Vatana karşı olan borcum) (TTS. 505); Ýesir beriliň! > Uruşmaň ýesir beriliň! (Savaşmayın, teslim olun!) (TTS. 649); Meniň günäm ýok! > Meniň tagsyrym ýok! > Meniň günäm, tagsyrym ýok! (Benim suçum, günahım yok!) (TTS. 613); Alladan gayry pena ýok > Ýaradan Alladan gayry pena ýok (Yaradan Tanrıdan başka sığınak yok) (TTS. 678); Ovarra bol! > Ýit, ovarra bol! (Git, defol!) (TTS. 701); Eliň dert çekmesin! (Elin dert görmesin!) (TTS. 152) > Eliň-gözüň dert görmesin! (Elin gözün dert görmesin!) (TDDS-I. 5) Abraýyň artsyn! > Abraýyň beýgelsin! (Şöhretin artsın!) (TSAS. 33).