Felsefesi ve Aforizmalarıyla Nietzsche

Tüm fikirlerini, teorilerini ve görüşlerini kendi içlerinde tek bir kaynağa göre düzenlemenin ve izlemenin gerekliliğinin yanı sıra eğlenceyi de deneyimleyen ve böylece gerçek kutsallık olan bütünlük ruhuna erişen bilge mizaçlar vardır. Bu kişilerin Nietzsche’nin entelektüel yaşamının büyük bir bölümünü, kendini bu şekilde anlama çabası içinde harcadığı konusunda bilgilendirilmelerine gerek yoktur. Yine de bu girişimin, gerçekliğin doğasının ve doğrunun ölçütünün aranmasıyla sonuçlanması kaçınılmazdı. Nietzsche kişisel bir sorunun sıkı bir şekilde peşinde koştuğu sürece, nihayetinde bu sorunların incelenmesine yönlendirildiği için, kabul edilen anlamda bir metafizikçi ve bir filozof olduğu söylenebilir. Ancak metafiziği soyut ve teorik hale geldikçe, kelime dağarcığının yanı sıra malzemesinin de giderek daha somut ve duyusal hale geldiği hemen belirtilmelidir. Bir dereceye kadar Platon örneğinde olduğu gibi onun durumunda ve daha da fazlası Epiktetos örneğinde olduğu gibi, onun üstün felsefesinin kanıtı her zaman pratik hayata dair artan kavrayışıydı. Tüm büyük mizaçlarda aşırılıklarla buluşur ve Nietzsche okuyucuları, onun materyalizmini yüzeysel veya metafiziğini soyut olarak kabul etmekten kaçınmalıdır.

Tüm teorik felsefenin temel sorunu, varlığın doğası üzerinedir. Gerçekliği oluşturan nedir? Gerçekten olan nedir? İmge dünyasıyla gerçeklik dünyası arasında çağlar boyunca bir ayrım yapılmıştır. Bir yandan tüm gözlemlerimiz ve deneyimlerimiz akmakta olan sonsuz bir dünyayı kanıtlar ve bunu zorunlu kılar. İmge dünyasındaki hiçbir şey tek bir anda değişmeden kalmaz. Öte yandan zihin, içgüdüsel olarak, fikirlerin en azından değişmez, sabit ve ebedi kaldığı bir varlık dünyasını öngörür.

Bu iki dünya, deneyimlediğimiz dünya ve entelektüel ihtiyaçtan kaynaklı dünya, böylelikle keskin ve temel bir karşıtlık içine yerleştirilir. Köklü içgüdüsel ihtiyaçların ifadesi olan kişisel tercihlerimize göre, bir dünyanın gerçek ve diğerinin yanlış olduğunu ilan ederiz. İdealistler, genel olarak, dünyanın mutlak gerçekliğini zihnin gerektirdiği şekilde kabul ederler. Materyalistler ise genel olarak olgusal dünyanın mutlak gerçekliğini onaylarlar. Din ve ahlak üzerine yazanlar, farklı bir kelime dağarcığıyla ve başka amaçlarla bu iki dünyadan birini gerçek olarak kabul ederler. Dindarlara göre olgusal dünya dünyevidir; duygularla renklendirilen sabit zihinsel kavramların dünyasıysa uhrevidir ve öte dünyadır. Ahlakçı için yine bu olgusal dünya, iyi ve kötünün birbirine karıştığı bir dünyadır. Ancak zihinsel dünya, dünyevi kusurların giderildiği ve mükemmelliğe ulaşılan “ideal” dünyadır.

Nietzsche ister felsefi ister dini ister bilimsel olsun mutlaklığın her türlüsünün tutarlı bir muhalifi olduğundan, gerçek dünyası olarak bilincimize sunulan dünyayı ve bilincin kendisini tercih eder. Zira düşünüldüğünde, bilinç dünyasının dış dünyadan biraz daha az değişken ve akıcı olmadığı açıktır. Kısacası, bilincin kendisi her şey kadar olgusaldır ve gerçek dünya oluşun dünyasıdır.

Dolayısıyla Nietzsche’ye göre sabit, değişmez ve ebedi hakikatler dünyası, başka bir varlık dünyası, fenomenin ardındaki numen, kendinde şey, soyut gerçeklik yoktur. Her zaman oluştan ibaret olan bu sonsuz değişim dünyası, tek dünyadır.

Ancak Nietzsche, idealizmin mutlak değerini reddederken, onun göreli değerini ve zorunluluğunu yadsımaktan ya da materyalizmin mutlak değerini onaylamaktan da uzaktır.

Oluşun tüm engin kaosuyla sunulan ve kendi kaderini tayin eden zihin olarak dünya istenci, kendisini ilkel boşluğun ve biçimlenmemiş olanın üzerindeki sınırları ve enlemleri işaretlemek gibi güçlü bir göreve adamıştır. Bu sınırları ister dünya istencinin kendi kendini sınırlaması olarak istersek de kaos alanlarının sınırları olarak tasavvur edelim, hepsi aynıdır; çünkü sonuç olarak ayrı bir dünya istenci ve bağımsız kaos yoktur. Gerçek olan, tek başına süreçtir.

Ama şimdiye kadar yaratılmamış olan üzerindeki bu çizgiler ve sınırlar, dünyadaki enlem ve boylam çizgilerinden daha gerçek değildi. Yine de zihnin, oluş akışını parça parça incelemesini sağlama amacına hizmet ederler. Denizcinin gemisini sabit yıldızlara göre yönlendirmesi gibi, dünya zihni de kendisi için, sayesinde hareket yönlerinin hesaplanabileceği zihinsel olarak sabitlenmiş takımyıldızlarını yarattı. Şimdi bu sabit çizgilerin ve takımyıldızların insanın “ideallerine”, onun varlık dünyasına, “gerçek ideal dünyasına” tekabül ettiğini söylersek Nietzsche’nin, “idealizm”in ve ideallerinin değerini ya da gerekliliğini yadsımadığı, yalnızca gerçekliklerini inkâr ettiği hemen anlaşılacaktır.

Ama aynı şekilde Nietzsche materyalizmin mutlak gerçekliğini de reddetti; çünkü Madde, zihnin oluş sürecini kavramak için yarattığı hayali çizgi ve sınırlardan başka bir şey değildir. Maddenin düşünceyle karşıtlık içindeki göreceli kararlılığı yalnızca karşılaştırmalıdır. Kendi içinde, her şey kadar akıcıdır. Madde varsayımı aslında idealizmin bir varsayımıdır ve tamamen aynı zorunluluktan doğar. Bu nedenle, yalnızca olgusal dünyanın mutlak gerçekliğini olumlamak, numenal bir dünyanın mutlak gerçekliğini olumlamaktan daha az mantıksız değildir. Ne maddenin ne de düşüncenin mutlak bir dünyası yoktur. Ne duyusal ne de semavi sabit bir varlık yoktur. Sonuç olarak idealizm ne kadar felsefenin dışındaysa materyalizm de felsefeye o kadar uzaktır.

Ama şimdiye kadar tasarlanmış dünyaların mutlak gerçekliğini yadsıdığımızda geriye ne kalıyor diye sorabiliriz. Oluş süreci, diye yanıtlar Nietzsche. Bu süreç tek başına gerçektir. Eylem her şeydir. Dünya, sonsuz bir enerjiden, sonsuz bir faaliyetten, sürekli bir oluştan başka bir şey değildir. O enerjinin doğası, varlığı ve kaynağı nedir diye sorarsak Nietzsche irade diye cevap verir. Kendi doğal görevi olan sürekli eylemle sürekli meşgul olan irade; her şeyin kaynağı ve kapsayıcısı olarak irade… Nietzsche’nin gerçeklik anlayışı bu şekildedir.

Nietzsche, felsefi serüveninde gelecekteki insanlar için büyük bir görev öngörür. Rasyonalistler, şeylere akıllarıyla orantılı bir değer vererek aklın yardımıyla kendi değerler hiyerarşisini kurmuşlardır. Materyalistler, şeylerin maddesellikleriyle orantılı olarak gerçeklik merdivenini tırmandıkları hiyerarşilerini kurmuşlardır. Dindarlar, estetikçiler, ahlakçılar ve diğerleri, şeylere dini, estetik veya etik kıymetlerine göre değer vermişlerdir. Bir gün, der Nietzsche, dünyayı iradenin ölçeğine göre yeniden değerlendirelim. Zira bizi gerçek yapan tek şey içimizdeki irade olduğuna göre, o zaman tek başına irade her şeyi gerçek kılar ve her şey, iradeyi ortaya koyduğu oranda değerlendirilmelidir. Nietzsche’nin gözünde tüm imge dünyası, evrensel bir iradenin sayısız biçimde rol aldığı sahnedir. Biçimler, görünüşler, renkler, oyuncuların mizacı, hepsi aynı şekilde gerçek dışıdır. Gerçek olan tek şey, ister taş ister insan olsun, tüm çeşitli oyuncuların içinde ve arasında çeşitli güç derecelerinde hareket eden iradedir.

Bununla birlikte varlık olarak dünya ve imge olarak dünya olmak üzere iki dünya görüşünden felsefi olarak en azından birincisinin daha baştan çıkarıcı olduğu kesindir. Hiçbir yerde, din ahlakçılarının gururla ilan ettikleri gibi, tanrı kavramına sahip olmayacak kadar “aşağılanmış” bir kabile bulunamaz. Yani, mutlak idealizme inanmanın tehlikesinin mutlak materyalizme inanmanın tehlikesinden daha fazla olmadığı insanlara hiçbir yerde rastlanamaz. Kısacası insan, her şeyden önce idealize eden hayvandır. İnsanda, zihin olarak dünya istenci, biçimsiz derinliğin temellerini ölçmek için kendi kendine atanan görevine başlar ve devam eder. Sonuç olarak, onun için en büyük tehlike her zaman en soylu yetisine, yani akıl yetisine sahip olmak olacaktır. Eski bir Hindu hikâyesinde aklın, gerçeğin katili olduğu ifade edilmektedir.

Genel olarak dünya istenci amacının bilincine ilk varanlar filozoflar olduğu için, yanılgıya en çok düşenler yine filozoflar olacaktır. Zira onlar hâlâ fazlasıyla insan olduklarından, (dünyanın kendisinin ayrım yaptığını varsayabileceğimiz gibi) araçlar ve amaç arasında açıkça ayrım yapamazlar. Hemen hemen tüm filozoflar, aslında entelektüel hayal güçlerinin gerekli bir ürünü olan varlık dünyasının mutlak gerçekliğine inanan, doğrulanmış idealistlerdi. Filozoflar neredeyse her zaman şu ya da bu biçimde “başka bir dünya”nın yazarları haline gelmişlerdir.

Dolayısıyla Nietzsche’nin görüşüne göre, felsefi düzen içindeki zihinlerin bu köklü eğilimine karşı koymak kesinlikle gerekliydi. Bunlar, doğası gereği en derin ve zengin iradeye sahip olarak aklın en güçlü sınıfını oluşturuyordu. Bu güç sayesinde, gerekli oldukları kadar tehlikeli hale geldiler. Platon’un, filozofları kullanmak zorunda olduğu ve onlar tarafından yok edilme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu için onları istihdam eden devleti gibi, dünya istenci de bu son derece bilinçli canlı türünü kendisi için yaratmış ancak kendi amaçlarını tehlikeye attığı anlaşılmıştır.

Zira yalnızca oluş süreci gerçekse ve eylemde bulunan yalnızca gerçeklikse o zaman ideal, sabit, değişmez bir varlık dünyasının ikamesi, dünya istenci açısından ölümcül bir aykırılıktır. Filozof aynı zamanda insanların lideri olduğu için, “idealleri”nin peşinden gittiğinde yalnızca kendisi değil, diğer insanlar da onunla yoldan sapar.

Filozofların, aslında gerçekliğin olmadığı bir yerde gerçekliği keşfetmeye yönelik bu yanıltıcı girişimi, Nietzsche tarafından nihilizm olarak adlandırılır. Nietzsche, nihilizmin belirtilerinin Avrupa’nın her yerinde belirgin olduğunu söyler. Zihin nereye yaslanırsa yaslansın (dine, sanata, bilime, ahlaka veya siyasete) o felsefi sapmanın izi hepsinin üzerindedir. Dünyanın her yerinde insanlar, mutlak bir idealler dünyasının gerçekliğine inanırlar. Bu, dinde cennet, sanatta güzellik, bilimde gerçek, ahlakta ideal, siyasette çoğunluk için en iyi olan şey, hayatta barıştır. Ama ne cennet ne güzellik ne gerçek; ne “ideal” ne mutluluk ne de barış vardır. Bunlar, rehber olarak zihin tarafından yaratılan düşüncelerdir; hayali dünyaya aittir ve insan için yapılmıştır. Onları amaç olarak takip etmek, araç olarak ihmal etmek ve insanı kul konumuna indirgemek anlamına gelir. Dünya istenci mücadelesinin daha yüce noktalara ilerlemesine hizmet eden semboller olarak doğru anlamında idealler yerine, insanların yaşamın sona ermesi arzusuyla önünde secde ettikleri “putlar” haline gelirler. Bu soyut şeylere yönelik her arzu, aslında yaşama aykırı bir arzudur; çünkü idealleri gerçekleştirmek hayatın doğasında yoktur ve onları gerçekleştirme arzusu, daha doğrusu onların bir gün gerçekleşeceğine dair inanç, yolunu kaybetmiştir ve artık yaşamı arzulamayan bir iradenin varlığını varsayar. Ancak insan iradesinin böylesine yanlış yönlendirilmesi ve yoldan sapması, çok daha ciddi bir yaşamsal içgüdü kaybını beraberinde getirir. İçgüdülerle mücadele edilmesi gerektiği, başlı başına çöküşün kanıtıdır. Nietzsche, bu Avrupa idealizminde (“öteki dünya”ya yönelik özlemleriyle birlikte) Avrupa iradesinde büyük bir çöküş hareketi görmüştür. Ancak çöküş, rönesansla el ele gittiği için Nietzsche, ebedi oluş olarak yaşam kavramını yeniden ilan etmenin yeni bir filozof ırkının işi olduğunu düşündü.

Bu oluşum süreci, büyük mitolojik biçiminde, Dionysos’un gizemlerinde açığa çıkarılmış ve yenilenmiştir. Nietzsche, bu nedenle, başlatıcı olan Dionysos’un müridi ve üyesi olduğunu ilan etti. Dionysos uyuyan Yunanistan’ı nasıl uyandırdıysa o da uyuklayan Avrupa’yı uyandıracaktı. Çöküş, seyrinde devam etmelidir ama en azından kontrol edilebilir. Yenileme hareketi başlayabilir.

Ama önce filozofların, sonra sanatçıların Dionysos’un hizmetine girmesi gerekiyordu. En entelektüel çevrelerde hayatın ebedi dramının soylu öğretilerini yeniden doğrulama görevi birincilere düşecektir. Onlar, dünya istenci oyununu kendi içlerinde gören, hisseden ve gerçekleştiren, dolayısıyla, son derece güçlü irade ve beyin sahibi insanlar; zihinlerinde dünya dramının oynadığı insanlar, sonuç olarak, zengin ve trajik deneyimlere sahip insanlar olmalılar. Materyalistler, kendi akıllarının yaratıklarının kölesi olarak, çok büyük bir yanılsama içindeydiler. Akıllarının kölesi oldukları için rasyonalistlerin de onlardan bir farkı yoktu. İdealistlere gelince, onlar düşmandı; zira Dionysos “başka bir dünya” uğruna terk edilmemiş miydi?

Hayır, ihtiyaç duyulan şey, mücadeleyi hisseden ama yine de gelişebilmeyi kasıtlı olarak isteyen bir akıldı. Sabit doğrular ve idealler dünyası için zayıf bir şekilde iç çekmekten uzak, idare edilmesi çok kolay olan bu yeni filozoflar, mutlakiyetçiliğin her biçimine sırt çevirecekler ve sadece görünür, algılanabilir ve duygusal dünya sahnesinin daha trajik, daha korkunç kahramanlarını içerecek şekilde genişletilmesini isteyeceklerdir.

İnsani şeylerin çeşitli alanlarında insanların en çok korktuğu unsurları arzu etmeye cüret etmesi gereken filozoflar, cazibenin büyüsünü yeni “idealler”in üzerine çekmesi gereken büyük sanatçılar da olmalı. Böylelikle Avrupa, yavaş yavaş gençliğini yenilemeye, idealizmin tiranlığından kurtulmaya ve bir kez daha “kendi doğasında yazılı olan şey olma” görevini üstlenmeye yönlendirilebilirdi.

Felsefeciler ve Felsefeyle İlgili Aforizmalar

Her büyük felsefe nihayetinde bir itiraf, istemsizce bırakılan bir hatıradır.

Bilgi ağacının olduğu yer, her daim cennettir.

Kendi düşüncelerine dışarıdan geliyormuş gibi vurulan filozof, sürekli olağanüstü şeyler deneyen, gören, şüphelenen, umut eden, hayal eden kişidir.

En iyi filozoflar, coşkulu kahkaha atabilenlerdir.

Gerçeğin yalandan daha tehlikeli bir düşmanı varsa o da inançlardır.

Bilgeliğimden bıktım. İnsanlar arasında bilgeler bir kez daha aptallıklarının, yoksullar bir kez daha zenginliklerinin tadını çıkarana kadar bilgeliğimi bağışlayıp dağıtmak isterdim.

Cesur, umursamaz, küçümseyici, şiddetli: bilgeliğe böyle sahip olunur. O, bir kadındır ve daima savaşçıları sever.

Dile getirilmeyen bütün gerçekler zehre dönüşür.

Güvercinin ayaklarıyla gelen düşünceler yönetir dünyayı.

Aptallık uğruna, her şeye bilgelik karışmış.

Dürüstlüğümün bittiği yerde körüm ve kör kalacağım. Ama bilmek istediğim yerde dürüst olacağım; yani sert, şiddetli, dar, zalim, amansız.

Fail, kendi başına öğrenir.

İnsanlığın çoğunluğu entelektüel vicdan azabı çekiyor.

Evli bir filozof, bir komedi örneğidir.

Filozof için çilecilik, en yüce ve en keskin maneviyat koşullarının zirve noktasıdır.

Maneviyata sahip tüm sahne oyuncuları, yalnızlığı dayanılmaz bulmuşlardır.

Filozofu üç gösterişli ve tantanalı şeyden (şan, hükümdar ve kadınlardan) kaçınması karakterize eder. Bununla birlikte bunların ona gelmemesi gerektiği söylenemez.

Düşünür için başarı ve başarısızlık, karşılıklardan ibarettir.

Şu yanıtı vermeme izin veren her türlü şüpheciliği övüyorum: “Bunu sınayalım.”

Son tahlilde, insanın “doğruları” reddedilemez hatalardan ibarettir.

İnsan, ancak her şeyi bildiği zaman kendini bilecektir; zira şeyler insanın sadece sınırlarıdır.

Soğukkanlı mizaçlar için sadece tutuculuk mümkündür.

Biz düşünürler önce her şeyin zevkini belirlemeli ve gerekirse onu karara bağlamalıyız.

Tecrübeli insanlar, biz onu hafife alırsak, uygulamalı hayatlarını bile küçümserlerdi.

Hiçbir şekilde biricik olma hakkımız yok, ne hata yaparken ne de gerçeği bulurken tek başımıza olmalıyız.

Bir şeyin kalıcı olması için hafızaya kazınması gerekir.

Her şeyde imkânsız olan: kabul edilebilirlik.

Bilgelik, bilgiye bile sınır koyar.

Yapmanın, davranmanın, olmanın arkasında “olmak” yoktur. Fail, eyleme yapılan itibari bir eklentiden ibarettir. Eylem her şeydir.