НОРК (ՆՈՐՔ)

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ԳՐԱԿԱՆ-ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ, ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՆԴԵՍ ՀՐԱՏԱՐԱԿՎՈՒՄ Է 1933 ԹՎԱԿԱՆԻՑ

“NORK” MAGAZINE OF WRITERS UNION OF ARMENIA is being published since 1933

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Շարունակելի 3

Ռուբեն Հովսեփյանի մասին 5

Մկրտիչ Մկրտիչեան 6

Սոս Սարգսյան 9

Էդվարդ Միլիտոնյան 12

Անահիտ Բոստանջյան 13

Նորայր Ադալյան 14

Լևոն Մութաֆյան 17

Դավիթ Մուրադյան 19

Արքմենիկ Նիկողոսյան 22

Ռաֆայել Սահակյան 25

Կարինե Խոդիկյան 29

Արթուր Հայրապետյան 37

Արմինե Բոյաջյան 40

Վարդան Գասպարյան 45

Ռուբեն Գինեյ (Գասպարյան) 48

Ռուբեն Հովսեփյան. Խոսք 51

Համո Սահյանի մասին 52

Սոս Սարգսյանի մասին 55

Մանուկ Մնացականյանի թբիլիսյան բաժակաճառը 56

Սուլամիթայի մասին 59

Գալյա Նովենցի մասին 61

Սերգեյ Դովլաթովի մասին 63

Գրողի ժամանակը 65

Վոլֆ Մեսինգի մասին 68

Հրանտի տապանը 70

Վիգեն Խեչումյանի մասին 72

Սպին գեղեցկացնում է տղամարդկային դեմքը 76

Ռուբեն

Հովսեփյան.

Հարցազրույցներ

77

Եթե կրկնվում է պատմությունդ, նշանակում է՝ սխալ ես ապրել 78

Մեր այսօրվա մթնոլորտը տաղանդ է սպանում 82

Ռուբեն Հովսեփյանի հետ մի սենյակում,

ուր 2014 թվականի դեկտեմբերն էր 87

Ըստ երևույթին, ես սիրահարվող եմ եղել 98

Ռուբեն

Հովսեփյան.

Ֆեյսբուքյան

գրառումներ

107

Ռուբեն

Հովսեփյան.

Գրականություն

117

Վերջին գիշերը (հատվածներ անավարտ վեպից) 118

Գաբրիել Գարսիա Մարկես (թարգմանություն) 153

Շապիկին` Վինսենթ Վան Գոգ «Ծաղկած ծիրանի ծառ», 1888

Հանդեսը տպագրվում է

ՀՀ Մշակույթի նախարարության աջակցությամբ

Համարի տպագրությանը նպաստել է

«Համազգային» կրթամշակութային միությունը

Տնօրեն` Լիլիթ Հովսեփյան

ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՑԵՆ` 375019, Բաղրամյանի պող , 3

ՀԵՌԱՂՈՍ` 374 (10) 58 45 17

ՎԿԱՅԱԳԻՐ` 44

ԴԱՍԻՉ` 77823

ՏՊԱՔԱՆԱԿ` 500

«Նորք հանդես» ՍՊԸ, 2017

ՇԱՐՈՒՆԱԿԵԼԻ…

ՆՈՐՔ-ի այս տարվա առաջին համարը հորս՝

Ռուբեն

Հովսեփյանի

հետ

միասին էինք անելու։ «Քո եռանդն ու իմ փորձը որ ձուլենք՝ ամսագիրը ուշքի կգա։ Ես քեզ կսովորեցնեմ, դու՝ ինձ»։ Ասաց ու ձեռքով արեց․․․

Հետո ես մենակ էի սովորում ուշքի գալ… Հետո` հաղթահարել չստացված դուէտի բացականերից գոյացած ան-

դունդը՝ թե՛ փորձի, թե՛ եռանդի, որովհետև փորձը նրանն էր, իսկ եռանդս շոկից դուրս գալու ուժ որոնելուն էր վերածվել․․․

…Հորս վերջին ծննդյան օրը ես Հայաստանում չէի։ Ֆեյսբուքում գրեցի․

Ինձնից հետո ավելի քիչ կվախենաս, որովհետև էս խելառ աշխարհից մի խե- լառ էլ պակասած կլինի...

…Հիմա, երբ՝ եռանդս մասամբ վերականգնած, իսկ փորձը բնազդով ու պատաս- խանատվության զգացումով փոխարինած, ինքս ինձ համար անսպասելի, գլուխ բերեցի առաջին համարը, հանկարծ հասկացա, որ հայրս, ինչպես միշտ, հեռատես էր։ Որովհետև ամսագիրը պատրաստելու ընթացքում այնքան մոռացված մարդ- կանց հետ հանդիպեցի, օգնություն ցուցաբերելու այնպիսի պատրաստակամու- թյան արժանացա, որ՝ ի՜նչ վախ, ի՜նչ բան… Խելառ աշխարհից հեռացած իմ հայրը, որի կորուստն արդեն իսկ ջնջել էր վախերի իմ ցանկը, ինձ ոչ միայն ամսագիրն է ժառանգել, այլև իր անմահությունը՝ հիշողության, սիրո և հարգանքի շնորհիվ։

Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, ովքեր կողքիս են իմ հասունացման ճանապարհին։

5

Համարն ամբողջովին նվիրված է Ռուբեն Հովսեփյանին․հուշեր, տարբեր ժամա- նակաշրջանների ու առիթների խոսք, հարցազրույցներ, ֆեյսբուքյան գրառումներ և, իհարկե, գրականություն։ «Վերջին գիշերը»՝ Խաչատուր Աբովյանի մասին անա- վարտ վեպից հատվածները տպագրված են միայն հեղինակի խմբագրմամբ և հաջորդականությամբ։

Լիլիթ Հովսեփյան

Մ

Կ

ր

տ

ի

չ

Մ

Կ

ր

տ

ի

չ

ե

ԱՆ

Համազգային հայ կրթական

և մշակութային միության ԿՎ ատենապետ

Սգակիր բարեկամներ եւ հայրենակիցներ,

Ռուբէն Յովսէփեանը մեզի հետ ընդմիշտ պիտի մնայ այլեւս իր ցած ձայնով արտա- յայտուող ուժգին խօսքով եւ շատ բան հասկցնող լռութիւններով:

Սրամտութիւնը բարձրորակ մտաւորական մարդոց հասարակաց գիծն է, ինչ ալ ըլլայ անոնց ասպարէզը: Ռուբէնի գրաւոր ու բանաւոր խօսքերը հարուստ են սրամտութիւններով եւ հաճելի կացութիւններու ներկայացումով:

Անոր խօսքը ունէր խորք, ամենէն պարզ ու հարազատ իմաստութեամբ ներ- կայացուող բանականութիւն եւ կը ցոլացնէր իր բնածին արտակարգ բարութիւնը: Հաստատ համոզումներու տէր ըլլալով հանդերձ ան ունէր դիմացինը մտիկ ընելու ունակութիւն: Հանդուրժողականութիւնը եւ պարագայական վէճերը անպայման առանց կռիւի լուծել փորձելու յատկութիւնը իր նկարագրի ցայտուն մանրամաս- նութիւններէն էին:

Մտաւորական պարկեշտութիւնն ու արիութիւնը, զուգորդուելով Ռուբէնի ամ- բողջ կեանքի ընթացքին իրեն առաջնորդ մարդկային ու ազգային սկզբունքներուն կը բնորոշեն Ռուբէն Յովսէփեան մարդն ու հայը: Ռուբէնը ի՛նքը ամենէն ներկա- յացուցչական տիպարն էր իր դաւանած ընդհանրապէս մարդուն եւ մասնաւորա- բար՝ հայ մարդուն: Անտեղիտալի հայրենասէր մը՝ որ իր կեանքի ամենէն դժուար մէկ վայրկեանին կ’արձանագրէր, թէ ինք հիւանդ է եւ թէ իր երկիրն ալ հիւանդ է . թէ յաջորդ օրը ինք Գերմանիա կը մեկնի բուժուելու: Իր երկիրը սակայն ի՞նչ պիտի ընէ . ո՞ւր պիտի երթայ:

Այս եւ այս ձեւի այլ մտածումներու կարգով Ռուբէն Յովսէփեան մտաւորականը աներեւոյթ օղակով մը իր երիտասարդ տարիքէն արդէն կը կապուէր Համազգայինի գաղափարական ընտանիքին: Նիկոլ Աղբալեանին համար մտաւորականի հիմնա- կան յատկանիշներէն մէկը անոր հասարակական գործունէութիւնն է: Աղբալեանի կարծիքով մտաւորականը պարտաւոր է սատարել իր պատկանած հաւաքակա- նութեան մշակութային եւ ընդհանրապէս քաղաքակրթական վերելքին . մտաւորա- կանը իր ոսկեայ վանդակին մէջ պարապող փայլուն էակը չէ, իր ամբողջ կեանքը վանքի մը մէջ մագաղաթներ լեցնող գիտնական վանականը չէ, այլ մանաւանդ իր

յօտի հարցերով զբաղող եւ անոնց լուծման համար պայքարող, անոր հետ ամէն օր տառապող ու ճիգ թափող քահանան է: Մտաւորականը հասարակութեան լուսաբանման, լուսաւորման, անոր մշակութային արժեչափերու բարձրացման սատարող մարդն է: Այս իմաստով Ռուբէնը մտած էր Լեւոն Շանթի, Նիկոլ Աղբալ- եանի, Աւետիս Ահարոնեանի, Սիմոն Վրացեանի եւ անոնց նման բազում նուիրեալ- ներու շարքին մէջ՝ իր ծառայութիւնները մատուցելով իր շրջապատի որակի բարձ- րացման ի խնդիր:

«Աւանգարդ»,

«Սովետական

գրականութիւն»,

«Սովետական

գրող»

ըլլայ,

թէ՝

«Նորք» կամ «Դրօշակ», Ռուբէն Յովսէփեանի գրիչն ու անոր ուղղութիւնը ծառայած են գաղափարական նոյն գիծին: Իր գրականութիւնը հայրենիքի սէր կը բուրէ, թշուա- ռութենէն ուրախութիւն կը ստեղծէ, ցուրտը ջերմութեան կը վերածէ, մարդոց սուր անկիւնները յղկելով՝ զանոնք համակրելի եւ յարգարժան էակներու կը վերափոխէ:

Ռուբէնը տէր էր նաեւ մտաւորականի ամենէն ազդեցիկ զէնքերէն մէկուն . ան յաճախ իր լռութեամբ իսկ յարգանք կը պարտադրէր:

Ռուբէն Յովսէփեանի տեսակը համահայկական իրականութեան մէջ վտանգ ներկայացնելու չափ պակսած է: Յանձնառու մտաւորականի տեսակը առհասարակ տեղ չունի տնտեսապաշտ հասարակութիւններուն մէջ . ո՛չ միայն հայկականին մէջ: Յանձնառութեան շրջանակը բաւական նեղ դարձած է: Մեր օրերուն ամենէն գա- ղափարական մարդը կը զբաղի բացառաբար բնապահպանական կամ նոյնանման առանձին օրակարգերով: Ուղեղային այդպիսի չափազանցեալ մասնագիտացում ենթակային հորիզոնը կը սահմանափակէ: Գործելու այս ձեւին որդեգրումէն ի վեր, համապարփակ մտածողութեան ատակ ուղեղը օրական յաճախականութեամբ

արդի հասարակութիւններուն մէջ պարտութեան կը մատնուի, քանի վերջին տասն- ամեակներու ընթացքին աստճանաբար փոխուած են չափանիշները: Անհատի իրաւունքներու, հաւաքականութիւններու իրաւունքներու, ազգային իրաւունք- ներու, արդարութեան օրակարգերը յաճախ կը դառնան շահագործման առարկայ շահագրգիռ շրջանակներու կողմէ: Իսկ այդպիսի ախտերու դէմ ամենէն արդիւ- նաւէտ դեղատոոմսը միայն յանձնառու մտաւորականի տրամադրութեան տակ կը գտնուի: Աշխարհի ներկայ սուր տագնապի պատճառներէն մէկն ալ յանձնա- ռուներու կողմէ ազդու հակադարձութեան բացակայութիւնն է: Մասնագէտները բազմաթիւ, բազմատեսակ ու տաղանդաւոր են: Սակայն ընկերային-հասարակա- կան պայքարի դաշտ իջնողները՝ սակաւաթիւ:

Հետեւաբար, սիրելի Ռուբէն, միայն դուն հիւանդ չէիր . ոչ ալ երկիրդ՝ իր հիւան- դութեամբ առանձին: Ամբողջ աշխարհը հիւանդ է եւ ինքզինք կ’առաջնորդէ դէպի նոր աղէտներ: Ազատագրուելու միակ միջոցը նոր այդ երեւոյթներուն դէմ ծառա- նալն է, դիմադրողներու թիւն ու որակը բարձրացնելն է: Անմիջակա՛նօրէն: Այլապէս

ԷԴՎԱրԴ

Մ

ի

լ

ի

տ

Ո

Ն

Յ

Ա

Ն

Արձակագիր, բանաստեղծ, Գրողների միության նախագահ

Ռուբեն Հովսեփյանի կորուստը գրականության, մեր գրողների համար մեծ ցավ է: Շուրջ 50 տարի նա գրական միջավայրում իր ստեղծագործություններով, մարդ- կային կերպարով, ելույթներով, թարգմանություններով հաստատել է բարձր գոյու- թյան կնիքը: Ես չգիտեմ որևէ մեկի, որ նրա հանդեպ լիներ անտարբեր, կամ նրա արձակի մասին խոսեր բացասական երանգով: Միշտ մի հարգանք, մի գնահատանք հնչել է, և կարևորվել է նրա գործը: Ռուբեն Հովսեփյանը ծնվել էր մայիսի 5-ին: Ասեմ, որ մայիսի ծնունդների մեջ, ինչքան ես եմ ծանոթ, հողի զգացողությունը, հողից ուժ առնելու կապը զգալի է: Նրա ինքնության մեջ հողի ծանրություն կար և հողի մոգականություն: Նրա լուսանկարների միջից հաղորդվում է մի անբացատրելի ուժ, որը ազդում է դիտողի վրա: Հաստատապես Ռուբենը չէր ճգնում ազդելու, ուղղա- կի իր ներսի ուժն էր թելադրվում: Եվ այդ մոգականությունը նրա արձակի մեջ կար: Նրա պատմվածքները մեր արձակի հրաշալի կտորներ են՝ հողից, ոսկե երակից դուրս եկած ոսկե կտորներ են, որ հավերժ կմնան մեր գրապատմության մեջ: Նրա արձակում և նրա մարդկային բնույթի մեջ նկատելի էր եռամեծարություն՝ ընտանիք, հայրենիք, մարդկություն: Ռուսերենից թարգմանած Մարկեսի «Հարյուր տարվա մենությունը», ապա և «Նահապետի աշունը» հայերենի մի տոնախմբություն էին: Օտար աշխարհի կախարդանքների, հրապույրների, տարօրինակ պատմություն- ների զանգվածը հայերեն էր հնչում, համոզիչ էր: Կարծես, Մարկեսը հայերեն գրած լիներ: Կարծում եմ՝ Ռուբենը ինչին էլ որ նայեր, քամում էր իր ինքնությանը հա- րազատ գույնը, երանգը, խոսքը: Հատկապես ուզում եմ շեշտել Ռուբենի խոսուն լռությունը: Շատ քչերին գիտեմ, որ լռությամբ ասեն այն, ինչ հաճախ խոսքով դժվար է ներկայացնել, բարբառել: Ես կարծում եմ՝ Ռուբենը այսօր մեզ հետ է, Գրողների միությունում անվերջ զգալու ենք նրա ներկայությունը, քանզի նման անհատները, աշխարհից գնալով, մնում են իրենց մարդկային ազնվական նկարա- գրով, իրենց գրվածքի խորությամբ և մեզ պարգևում են հիշողության ծանր, բայց նաև շքեղ իրողություն:

ՆՈրԱՅր

ԱԴԱլՅԱՆ

Գրող, գրականագետ, հրապարակախոս

Մեր բազմաթիվ վեպեր դարձել են թատրոն: «Հացի խնդիրն» առաջին անգամ է բե- մագիր դառնում, որի հեղինակն է Ռուբեն Հովսեփյանը՝ արդի հայ գրականության ինքնատիպ դեմքերից, որն ունի հայացք ու հայացքի ուղղություն, լավագույնս արտահայտված նրա ծավալուն ու համառոտ արձակ էջերում, «Ծիրանի ծառերի տակ» վեպում և մարկեսյան թարգմանություններում, որոնք ավելին են, քան մե- զանում տարածված թարգմանական գործերը: «Բարեկենդանը Աշտարակում» պիեսը տպագրվել է «Նորք» հանդեսի այս տարվա երկրորդ համարում և այժմ բեմադրական աշխատանքի փուլում է: Հովսեփյանն այն բնութագրել է իբրև «Թա- տերական բեմադրություն երեք արարով՝ ըստ Պերճ Պռոշյանի «Հացի խնդիր» վեպի»: Որքան ճիշտ է այս նշումը, այնքան էլ համեստորեն պակասավոր և ի վերջո չի արտահայտում վեպի և պիեսի կարևոր տարբերանշանները: Այո՝ «ըստ», սա- կայն ոչ ըստ էության: Եթե վեպը «նահապետական համայնքի» (Ս . Սարինյան) սոցիալական ու բարոյական անկումների այսօր արդեն պատմական ողբերգու- թյունն է, ապա պիեսը՝ արդիական դրամա: Ռուբեն Հովսեփյանը մոդեռնացրել է անցյալ կատարյալի ֆաբուլային նյութն իր շատ ու տարբեր բնորոշ պատկերնե- րով, հատկապես հեռացել վեպի դիպաշարի կենցաղագրությունից և մտասևեռվել իմ ու ձեր այս կյանքի վրա: Ես պիեսն ընկալեցի որպես ժամանակակից ստեղծա- գործություն: Հովսեփյանի պիեսի գլխավոր արժանիքը տարածված բեմարկային փորձն ակտիվ ստեղծագործական հայեցությամբ հաղթահարելու մեջ է, «Հացի խնդիր», բայց և ներկա «Բարեկենդան Աշտարակում»: Ավելին, պիեսը խախտում է նշված տեղայնության սահմանները և հարաբերում մեր ամբողջ երկրին: Բայց ոչ միայն այդ: Ռուբեն Հովսեփյանի գրականությանը բնորոշ է բարձրակարգ լեզ- վական մշակվածությունը, նույնիսկ՝ ակնարկային հոդվածներում, որն առավել հենվում է այսպես կոչված արյան կանչի, քան լեզվագիտության վրա: Մեր լեզվա- բաններից ոմանք, որ հիանալի բառագիտություն գիտեն, շարահյուսություն և քերականության մինչև իսկ խրթին օրենքները, գրաբար, միջին հայերեն ու աշ- խարհաբար, հաճախ անում են տեղը տեղին, սակայն պարզունակ շարադրանքներ: Արյան կանչն ավելի բարձր գիտանք է և զգացողություն: Բառի և նախադասու- թյան կիրառությունները պետք է հոգեբանություն ունենան: Ստեղծագործության

էջերում լեզվի հոգեբանության ներկայությունը իսկական գրականության վկայու- թյուններից է: «Բարեկենդանը Աշտարակում» երկն աչքի է ընկնում և այս հոգեբա- նությամբ, բնական հայերեն՝ զերծ լեզվական ծեքծեքանքներից, հերոսները խոսում են «մարդավարի» գրական հայերենով, և յուրաքանչյուրն արտահայտում է իր մտածողության ու հուզաշխարհի ինքնությունը, գործող անձանց «համայնքի» լեզուն նույնն է, հոգեբանական ելևէջներն են տարբեր, ամեն մեկը՝ խոսքով ան- կրկնելի տեսակ, նրան չես շփոթի մյուսի հետ, այստեղ լեզուն էլ է գործողության արտահայտիչ՝ շատ էական մի գիծ, ոչ պատմողական, այլ ցուցադրական ժանրի համար, լեզվի դրամատուրգիա: Պիեսում վեպի հերոսներն են, բայց իբրև նախա- տիպեր ժամանակակից հայ խեչանների, երևելի մեծահարուստների, տանուտե- րերի, անբարո քահանաների, մովրովների, թիկնապահների, որոնք իրենց ավա- զակային բարոյականությամբ հյուսում են Հայաստան աշխարհի դրաման՝ ասես կլասիցիստական տեղի, գործողության ու ժամանակի օրենքով, իբրև նորօրյա հայոց բարեկենդան: Տխուր ու ցավալի է ասել՝ սա մեր բարեկենդանն է, գործող անձինք՝ մենք, ժամանակակից հայերս: «Ծիրանի ծառերի տակ» վեպում Հովսեփ- յանը խուսափել է ծավալուն երկխոսություններից, հիմնականում պատմում է դեպքերի ընթացքը, իսկ պիեսում ժանրի թելադրանքով բացառապես երկխոսու- թյուն է անում իր պատումային արվեստին համազոր վարպետությամբ: Դրամա- տուրգիական երկխոսությունը բարդ կառուցվածքի տեքստ է, որը մենք հաճախ վերածում ենք պարզունակ հարց ու պատասխանի և կորցնում ենք դրաման: Իսկա- կան երկխոսությունը հերոսների միջև ստեղծում է կոնֆլիկտային իրավիճակներ և բնութագրում նրանց այդ պահին ու պիեսի գործողության ամբողջ շղթայում: Այս մակարդակը հիանալիորեն կերպավորվել է գավառապետ Մովրովի և պանդո- կապան Սաքոյի առաջին հանդիպման ժամանակ:

Ռուբեն Հովսեփյանն իր դրաման կարող էր և «Միկիտան Սաքո» կամ պարզա-

պես «Սաքո» անվանել՝ առավել նյութականացնելով մեր այս կյանքի սաքոիզմը, որն ազատորեն թալանում, խաբում է, սպանում և մնում անպատիժ՝ առանց դույզն- ինչ վախենալու: Պիեսի հիմնական եռանկյունու վերին ու գլխավոր անկյունը ո՛չ Մովրովն է և ո՛չ էլ Խեչանը, այլ՝ Սաքոն, նա է ճակատագրական գործողություն- ների դիրիժոր բեմադրիչը: Հովսեփյանը կառուցել է դեպքերի սեղմված զսպանակ, որն աստիճանաբար արձակվելով, քայլ առ քայլ բացահայտում է հերոսների իս- կական դեմքը, ոչ ոք պատրաստի կերպարանքով չի ելնում բեմ, այլ հետզհետե

«եփվելով», հասնում է իր եռման կետին: Ստանձնելով գավառապետի պաշտոնը, Մովրովն ասես մեր օրերի նախընտրական ճառ է խոսում . «Ինձնից առաջ շատ մովրովներ եք փոխել ու էլի կփոխեք, որովհետև մենք ջուր ենք, իսկ դուք՝ կամուրջ, մենք գնացական ենք, դուք՝ մնացական: Համա լավ իմացեք, որ ես ուրիշների պես չեմ, ես կաշառք ասած բանը չեմ թողնի, որ իմ դռնով տուն մտնի: Կաշառքի անուն տվողին ճիպոտի տակ կմաշեցնեմ, հայրս էլ որ մեղավոր լինի՝ հուր-հա- վիտյան կկորցնեմ, որդիս էլ լինի՝ Սիբիրում կփտեցնեմ: Էնպես պիտի անեմ, որ տասը տարեկան երեխան էլ, ոսկին գլխին դրած, գյուղից գյուղ գնա ու չվախենա

գող-ավազակներից: Գողերի ու ավա- զակների իզ ու թոզը պիտի կտրեմ էս երկրից: Գնացեք ու իմ բնությունը ձեր

ժողովրդին

հասկացրեք»:

Բայց

նա

դառ-

նում է ամենատաղանդավոր կաշա- ռակերներից մեկը՝ գերազանցելով իր բոլոր

նախորդներին:

Խեչանը

չի

հավա- տում, որ որևէ ուժ գլուխ կբարձրացնի իր ուժի դեմ, չէ՞ որ մեծահարուստ է ու հարգված, սակայն նա էլ է զոհ գնում հասարակական հոռի բարքերին: Սա- քոն

մշտապես

և

բոլոր

հանգամանքնե-

րում ջրի երեսին է, որովհետև դա իր ժամանակն է, ինքը՝ ժամանակի հերոս: Ամ-