Məcnunun son günahı

Vahid Məmmədli

Məcnunun son günahı

Bütün doğrulara qapı açan, ən yeni Leyli və Məcnun hekayəti

Roman

Proloq

İllərdir Qeyslə Leylinin dillərdə dastan olan həyat hekayəsi məni çox düşündürürdü. Bu hekayətdə həqiqət payının nə qədər olduğunu fikirləşdikdə hər dəfə o dövrə qayıdır, ən doğru hekayəti aşkar etmək, əsl həqiqəti üzə çıxarmaq üçün nə beynimdəki suallar, nə də təxəyyülüm məni rahat buraxırdı. Sanki bir hissəsi təsadüfən torpağın üzünə çıxmış qədim abidənin qalıqları ətrafında yenidən qazıntı aparıb, bütün dəlilləri ortaya qoymalıydım...

Bu suallardan bir qədər yayınmaq üçün Bakı yaxınlığındakı palçıq vulkanlarına baxmağa getdim. Lakin orada baş verən möcüzə, məni bir daha əmin etdi ki, beynimə pərçimlənmiş suallar ilahi bir qüvvənin təsirindən doğulur.

Vulkanın yanındakı bir qaya parçasının üstündə oturub mənzərəni seyr edirdim. Kiminsə mənə tərəf gəldiyini gördüm. O, min il əvvəlki səhra adamları kimi geyinmişdi, yəqin, on altı-on yeddi yaşı olardı. Yerimdən dik atıldım.

Aman Allah!

Bu ki mənim gəncliyimdir!

O yaşda necə göründüyünü yəqin hamı yaxşı xatırlayır.

– Sən kimsən? Niyə bu geyimdəsən? – Mən soruşdum.

– Mən Qeysəm, – o, cavab verdi.

– Bəs mənə niyə bu qədər bənzəyirsən?

– Mən sənin min il əvvəlki gəncliyinəm. Sonra yenidən sən olaraq dünyaya gəldim. Bundan sonra min il əvvəl başımıza gələnləri daha yaxşı xatırlayacaqsan. Ən doğrusunu da sən yazacaqsan, çünki bu bizim ən gerçək həyat hekayəmizdir.

Bu sözləri deyən kimi mənə öz gəncliyim kimi görünən Qeys birdən-birə yoxa çıxdı, amma bütün yaddaşım təzələndi.

Evə qayıtdım, masamın arxasına keçib yazmağa başladım.

Qeysin gözümə görünməsi kimi əsərin yazı prosesi də möcüzəli idi. O dövrə qayıdıb hər şeyi yenidən yaşadım. Buna görə min il əvvəlki gəncliyimə və məni illər boyu düşünməyə vadar edən o ilahi qüvvəyə minnətdaram...

I fəsil

Əsas karvan yollarının keçdiyi səhralarda hər qəbilə bir çevik ordu bölüyü kimi hərəkət edirdi. Səhra sakinlərinin əsas məşğuliyyəti ticarət karvanlarını talamaqdı. Onlar əsrlər boyu bu işi necə böyütmüşdülərsə, tədbirli tacirlər, karvanbaşıları bu ərazilərdən xətasız-bəlasız keçmələri üçün qəbilə başçılarına haqq verirdilər. Vay o günə ki, kimsə inad edib o qəbilənin başçısı ilə dil tapmayaydı. Sanki yerin altından çıxan bir dəstə adam saniyələr içində karvanları tarı-mar edir, ən yaxşı hald onları dəvələri ilə birlikdə əsir götürürdülər.

“Biz olmasaq, ticarət ölər, – deyirdilər, – o qədər quldur dəstəsi yaranar ki, hansı karvanı kimin talan etdiyi bilinməz”. Özlərini insanların malını, canını qoruduqlarına inandırmışdılar Bəzən bir qoşundan da güclü olurdular. Haradan gələcəkləri, nə zaman hücum edəcəkləri bəlli olmazdı. Bu, bədəvilərin sirri idi. Heç bir dövlətə, hökmdara boyun əyməzdilər.

Nəjdin qumlu karvan yollarına nəzarət edən qəbilələrdən biri də Bəni Əmir qəbiləsi idi. Qəbiləyə əl-Müləvvəh ibn əl-Müzahim başçılıq edirdi. Müləvvəh lap gənc yaşında sevdiyi qızla evləndi. Amma atası əl-Müzahim bu dünyadan nakam köçdü: oğlu Müləvvəh on ildir evlənsə də, övladı olmurdu. Əl-Müzahim ölməmişdən bir müddət əvvəl Həcc ziyarətinə gedib Kəbə evində xeyli dua etmişdi. Ziyarətdən qayıtdığı gün yuxu gördü: səhralıqda uzun saçlı, qara gözlü bir uşaq əl edib onu çağırırdı. Hər dəfə yaxınlaşanda gözdən itən uşaq az sonra yenə görünürdü. Birdən qum tufanı başladı. Güclü külək burulğan yaratdı, qaragözlü körpəni sovurub özü ilə apardı... Yuxudan ayılanda oğlu Müləvvəhi yanına çağırıb dedi:

– İndi əminəm, mənə nəvə görmək qismət olmayacaq, nəslimin davam etməyəcəyini fikirləşəndə məni kədər bürüyür. Sənə yüz dəfə dedim başqa qadınla evlən, qulaq asmadın. Həyatına qarışmaq istəmədim. Bizimki də belə gətirdi. Kimə salam versəm, sənin sonsuzluğunu eşitdirir. Sənə vəsiyyətimdir, köç get buralardan. Bəlkə də getsən, həyatın dəyişəcək...

Üç gün keçməmiş Müləvvəhin atası vəfat etdi. Bir neçə gün qəbir üstündən əl çəkmədi. Müləvvəhin yaxın ətrafında olan Amir və Fəttah onu dilə tutdular, ölənlə ölmək olmadığını, karvanların nəzarətsiz qaldığını söyləyib onu evinə gətirdilər.

Növbəti soyğunların birində heç vaxt görmədikləri güclü müqavimətlə qarşılaşdılar. Karvandakılar çox, onlar isə cəmi üç nəfər... Amir möhkəm yaralandı. Son nəfəsində ailəsini dostlarına tapşırıb gözlərini əbədi yumdu.

Altı ay boyunca Amirin hamilə arvadının bir kəlməsini iki etmədilər, hər diləyini yerinə yetirdilər, hər nazını çəkdilər. Amma Amirin övladının bəxti gətirmədi, o doğulanda anası da öldü.

Müləvvəh körpəni evinə gətirdi. Arvadı Rüqəyyanın körpəni kimsəyə vermək fikri yox idisə də, Fəttahın arvadı Sayda uşağı ondan almağa çalışdı. Axşamçağı kişilər qayıdanda bütün qəbilənin Müləvvəhin evinin qarşısına yığışdığını gördülər. Qadınlar körpənin üstündə saçyolduya çıxmışdılar. Qəbilənin ağsaqqalları Amirin qardaşı Səidi çağırıb, uşağı onun qucağına qoydular: “Ən çox sənin haqqın var, bu körpə sizinkidir”.

Uşaq qardaşının yadigarı olsa da, Səid Müləvvəhdən keçə bilmirdi. Boynunda haqqı böyük idi. Ağsaqqallar “uşağı apar evə” deyib Səidi yola salanda Müləvvəhdən gözünü çəkməməyi, mənalı baxışmaları Fəttahın diqqətindən qaçmadı: “Niyə hamı Müləvvəhə yaltaqlanır? Bəyəm biz Amir ilə dost deyildik?!” Evə gələndə arvadı Sayda Rüqəyyanın onun saçını yolduğundan şikayətlənir, ərindən bir də Müləvvəhlə oturub-durmamağı tələb edirdi.

Sonralar Fəttaha məlum oldu ki, Müləvvəh və Rüqəyya uşağı görmək üçün hər gün Səidgilə gedirlər. Onlar hər axşam balaca Nofəli öpüb-oxşaya bildikləri halda, onu və Saydanı Səid bir dəfə də olsun, evinə dəvət etmədi. Fəttahın ürəyi parçalanır, lakin arvadını pərişan etməmək üçün hər dəfə ona deyirdi: “Qoy Nofəl bir az böyüsün, hökmən öz tərəfimə çəkib, onu oğulluğa götürəcəm. Oğul sahibi olmağımız üçün belə fürsət bir də ələ düşməz. Bəyəm Müləvvəh məndən ağıllıdır?”

Aylar, illər keçsə də, bu iki ailənin münasibəti düzəlmədi. Düzdür, bir-birini görəndə salamlaşırdılar, ancaq əvvəlki isti münasibətləri qalmamışdı. Birlikdə karvan soymağa gedəndə də Fəttahın eyni açılmırdı. Müləvvəhin isə əhvalı da yaxşı idi, qəbilədə hamı ilə münasibəti də. Yaşı elə çox olmasa da, böyük-kiçik – hər kəs onu qəbilənin başçısı sayırdı. Fəttahın ona kin bəsləməsini də görməzdən gəlir, ona hörmətlə yanaşırdı.

Bir gün xəbər gətirdilər ki, Oman tərəfdən böyük bir karvan gəlir, əsas yükü də buxur və qızıldır. Müləvvəh xeyli gözlədi, karvan sahibləri adət üzrə elçilərini göndərmədi.

Həmişəki kimi, iki dəstəyə bölünüb sağdan və soldan hücuma keçəcəkdilər. Böyük karvan olduğundan qəbilənin on iki yaşdan yuxarı bütün gəncləri dəvə belinə, at belinə qalxmışdı. Sağ cinahdan Fəttahın, sol cinahdan Müləvvəhin dəstəsi hücuma keçəcəkdi. Nofəlin onun dəstəsinə düşdüyünü görəndə Fəttah uçmağa qanad gəzirdi. On iki ildən bəri əlinə ilk dəfə düşən bu fürsəti dəyərləndirib Nofəli özünə tərəf çəkəcəkdi. Sağlam, ucaboylu, ağıllı və zəkalı yeniyetmə illərdir övlad sahibi ola bilməyən hər iki ailənin arzusunda olduğu oğul idi. Müləvvəh bu işi nə qədər zamanın, qismətin axarına buraxsa da, Fəttah tələsir, zamanın onun əleyhinə işlədiyini düşünürdü – bir az da geciksə, fürsəti qaçıracağından qorxurdu.

Pusqudan qara yel kimi çıxıb Omandan gələn karvanın üzərinə şığıdılar. İlk həmlədəcə Müləvvəh anladı ki, bu, qurğudur – kimliyi bəlli olmayan karvan quldurları onları sıradan çıxarmaq üçün tələ qurmuşdular. Ən dəhşətlisi, dəvələrin iri xurcunundan deyildiyi kimi, buxur və qızıl deyil, hazırlıqlı döyüşçülər çıxırdı.

Müləvvəh bölgüdə qəbilənin ən qoluqüvvətlilərini Fəttahın dəstəsinə yerləşdirmişdi, öz dəstəsində isə iki nəfərdən başqa qalanı uşaqlar idi. Ona görə hər iki döyüşçüsünə uşaqları qorumaq üçün kənara çəkilmək əmri verib meydanda tək qaldı.

Nofəl yanında olduğu üçün Fəttahın qollarına əlavə güc-qüvvət gəlmişdi. Belə bir ağır döyüşdə imkan tapıb böyüklərdən geri qalmayan Nofələ təriflər yağdırırdı:

– Əla vuruşursan, Nofəl!... Səni Allah qorusun!... Sən hamıdan güclüsən, Nofəl!...

Fəttah on nəfərə qarşı vuruşmağın Müləvvəh üçün çox çətin olduğunun fərqinə varsa da, özünü görməzliyə vurub beyninin bir küncündə onun öləcəyinə, yolundakı səddin aradan qalxacağına ümid bəsləyirdi. Özünə rəqib gördüyü insan əbədi olaraq yolundan çəkilsə, bəlkə də onu qəbilə başçısı seçərdilər. Hər halda ümidini üzmürdü.

Üzünü çevirəndə Nofəli yanında görmədi. Sağa-sola boylandı. Birdən Nofəli qarşıda – karvanın o biri tərəfində kürəyini Müləvvəhin kürəyinə söykəyib vuruşan gördü, qəzəbindən zəncir çeynədi.

Döyüşü udub dörd qulduru əsir götürdülər. Müləvvəh əlini Nofəlin çiyninə qoyub:

– Artıq əsl karvanbasansan. Əhsən sənə! – deyə onu təriflədi.

Nofəlin igidliyi sürətlə bütün qəbiləyə yayıldı. Zarafat deyil, o, qəbilənin günəşi Müləvvəhi qorumuş, bəlkə də, ölümdən xilas etmişdi. Bundan sonra qəbilədə Müləvvəh deyəndə Nofəl əl-Amiri, Nofəl deyəndə Müləvvəh yada düşürdü. Müləvvəh Nofələ ən qiymətli parçalardan əlbisələr almışdı, Rüqəyya onun sevdiyi yeməkləri bişirirdi. Şahinlərini qollarına qondurub, kəklik ovlayıb həyatdan zövq alırdılar. Müləvvəh övladsızlığı unutmuş, Nofəl də arxasında ata-ana əvəzi onları görürdü. Bu üçlük nə qədər xoşbəxt idilərsə, Fəttah və Sayda bir o qədər kin-küdurət qusurdular.

Ramazan ayının son həftəsi qazanlar asılmış, dəvə əti yağda qıpqırmızı qızarmış, sini-sini plovlar ortalığa düzülmüşdü. Bir azdan bütün qəbilə üzvləri başçı əl-Müləvvəhin evində böyük süfrədə iftarını açacaqdı. Uca Allaha şükranlıq duaları oxunduqdan sonra qəbilənin böyükləri dünyanın gərdişindən, on bir ayın sultanının fəzilətindən söhbətlər edir, gənclər qulaq asırdılar. Əslində, Ramazan ayının ən böyük qazancı da səmaya bülənd olan duaların çoxalması ilə yanaşı, ağsaqqallar və elm adamlarının onlara ünvanlanan sorğulara sual verənlərlə birlikdə cavab axtarmaları idi. İl ərzində hansısa səbəbdən övladlarının üzünü görməyən atalar onların çəkinmədən hamının yanında verdiyi sualı dinləyir, həm qürur duyur, həm də mənən ondan uzaq düşmüş övladının nə düşündüyünü bilirdi. Bu minvalla keçən Ramazan ayı təkcə nəfsinə hakim olmağın sınaq ayı deyil, həm də dünyanı, kainatı, doğuluşu, ölümü, həyatın mənasını dərketmə ayı, elm ayı idi.

Əl-Amiri tayfasının əldə etdiyi qənimətlərin satışı ilə dünyanın hər yerindən məlumatlı olan əl-Qasımi adlı qoca məşğul olur, hər il ən böyük bazarlarda alış-veriş edirdi. O həm də Fəttahın əmisi, böyüdüb yetişdirən ata əvəzi idi. Tanıyanlar bilirdilər ki, təkəbbür və dikbaşlılıq ona əmisindən keçib. Əl-Qasımi özünü ən təcrübəli, ağıllı insan, ən maraqlı həmsöhbət kimi təqdim etməyi, yanlışı da doğru kimi yeritməyi, qarşısındakının gözündən basıb ram etməyi əla bacarırdı.

Uzun yay gecələrində hündürdən süzülən bədəvi qəhvələrindən heç kim doymur, söhbət uzandıqca uzanırdı. Bu dəfə Nofəl Fəttahın əmisinə sual verdi, hər kəs susub qəbilənin qəhrəmanının nə soruşacağını, hansı cavabı alacağını maraqla gözlədi.

– Pislikləri kainatda kim yaradıb?

Yer kürəsi yaranışdan günahlara niyə batıb?

Yaxşılığa yamanlığı, xeyrə şəri, insanlığa iblisləri kim cırnadıb?

İbadətmi yer üzünün çıxış yolu, yoxsa ölüm?...

Təkəbbüründən yeri-göyü titrədən, özünü hər kəsdən ağıllı sayan əl-Qasımi hiss etdirməsə də, ürəyinin dərinliyində “bu yetimçəni belə elmli kim böyütdü?” deyə narahat olub dərin fikrə getdi. Hər kəs ondan cavab gözləyirdi. Nofəlin şeir kimi səsləndirdiyi suala dolğun bir cavab verməyə çalışdı: – Bax, cavan oğlan, dünyanın gərdişinə nüfuz etdikcə cavabsız suallar da artır. Bəşər övladı dünyaya gələndən bəri bəzi suallara cavab tapmayıb. Çıxış yolu üçün isə Allah insanlara bütün suallara cavab verən bir kitabı – Quranı göndərib. Dünyanı dərk eləməyin mənasız və həddən artıq sualların cavabsız olduğunu bildiyindən O, Quranda təkcə suallara cavab vermir, həm də əmr edir. O əmrdən çıxmaq, yeni suallar verib şəkk gətirmək şirkdir...

Müləvvəh iftarın başa çatdığını bildirib ayağa qalxdı. Səid ona yaxınlaşıb tərəddüdlə dilləndi:

– Heç bilmirəm, sənə necə deyim, amma deməliyəm. Yenə də şükür məsləhətinə.

– Buyur, səni dinləyirəm, – deyə Müləvvəh onu ürəkləndirdi.

– Ey Müləvvəh, sən bilirsən, bizim Şeybani nəslində qürur duyduğumuz bir insan var.

– Bilirəm, Yəzid ibn Məzyəd Şeybanini deyirsən.

– Hə, başımızın tacı ibn Məzyəd çox şükürlər olsun ki, xəlifəmiz Harun ər-Rəşidin yanında sevimli əshabələrdən biridir. Bizim Nofəlin də dayısıdır. Sağ olsun, hər zaman zavallı bacısının tifili ilə maraqlanıb. Sənə də hörməti çox böyükdür deyə bu günə kimi onu qəbilədən ayırmaq istəməyib. Amma indi deyir, artıq zamanı gəlib, Nofəli igid bir sərkərdə kimi yetişdirməliyəm. Nofəlin getməyə razı olub-olmayacağını bilmirəm. Hər şeyə sən qərar ver, ibn Məzyədə nə cavab verək?

Əl-Müləvvəh fikrə getdi. Oğlu qədər sevdiyi Nofəlin getmək söhbətindən ürəyi sıxıldı. Arvadı Rüqəyyanı düşündü, o bu ayrılığa necə dözəcəkdi?! İçindəki təlatümləri boğub toxtaq cavab verdi:

– Mən Rüqəyyanı birtəhər yola gətirərəm. Deyərik, dayısı ibn Məzyəd Nofəli görmək istəyir. Getsin, görüşsün, tez bir zamanda qayıdacaq. Sonrası Allah kərimdir. Allahın əmrindən kimsə çıxa bilməz. Hansı xeyirlidirsə, onu yalnız uca Yaradan bilir...

II Fəsil

Hər şey çox gözəldi. Vəzir Valid ibn Tarifi Şəmsi saraya gətirdiyi günə kimi...

Bərdənin ən gözəl vaxtları, yaz çağıydı. Hökmdar bihuşedici ətirləri ətrafa yayılan rəngarəng qızılgülləri, tərtəmiz mavi səmanı pəncərədən seyr edir, bülbüllərin cəh-cəhini dinləyirdi. Cənnəti bu dünyada qazandığından əmin olan ibn Məhan: “Mən güclüyəm... Mən hakimi-mütləqəm... Bu cənnət bağındakı güllərdən daha gözəl olan hurilər hər gün Allahın mənə yeni bir mükafatıdır...” – deyə Tanrının seçilmiş bəndəsi olduğu üçün kim bilir neçənci dəfə qürrələndi. Gəncliyini eyş-işrətdən başqa bir şeyə sərf etməyi fürsəti fövtə vermək, ağılsızlıq sayırdı. Tək istəyi bu cənnət bağında elə bu minvalla ömür sürməkdi.

“Onsuz da Arrandan Şirvana qədər təbəələrim quzu kimi sakit, itaətkardır. Hər şey necə də gözəl vaqe olur, ilahi!... Valid ibn Tarifi kimi bir vəzirimin olması da taleyin lütfüdür, xalqı ovcunun içində sıxıb saxlayıb. Vəzirim güclüdür, öz hökmdarını düşünür, taxt-tacımı qoruyur...” – ibn Məhan arabir qurtumladığı şərabdan daha çox öz düşüncələrindən məst olurdu.

Üzünü çevirəndə qarşısında at belində bir huri-mələk canlandı, gözlərinə inanmadı. İndiyə kimi önündən yüzlərlə kəniz keçmiş ibn Məhan gördüyü gözəlliyi xəyal belə edə bilməzdi. Beyni dumanlı olduğundan gözlərini yumdu, möhkəm sıxıb açdı. Yox, bu, xəyal deyildi. At aramla addımladıqca üstündəki məxluqun hər bir əzası ayrılıqda hərəkət edir, onun bədəninin hər tərəfi ayrı-ayrı cənnət meyvələrini xatırladırdı. İbn Məhan şəhvətindən az qalırdı irəli atılıb qızı atın belindən güllərin üstünə endirsin...

Özünü ələ ala bilməyəcəyini görüb qulluğundakı Xacə Məluma bağırdı. Yavəri bir göz qırpımında qarşısına keçib təzim etdi:

– Buyurun, hökmdar.

İbn Məhan ötüb-keçən atlıya başı ilə işarə verib soruşdu:

– Mən xəyalmı görürdüm?

Xacə Məlum gözünü hökmdarın ayaqları altındakı Şirvan xalısından çəkmədən dilləndi:

– Xeyr, hökmdar, xəyal görmürdünüz. At belindəki Valid ibn Tarifinin yeni kənizidir, – deyə çətinliklə udqundu.

Vəzirin yeni kənizinin gözəlliyi Xacə Məluma xədimliyini unutdurmuşdu.

– Vəziri çağırın! – Hökmdar qəzəblə əmr etdi.

Ömrü boyu həyəcanlanmamışdı. Yeniyetməliyində dağların arasındakı kəndlərindən at belində enib çay boyunca qarşısına çıxan qoyun-quzunu qabağına qatıb yenidən dağlara çəkilərdi. Bir tükü də tərpənməz, üz ifadəsi heç vaxt dəyişməzdi. Kimsə onun nə düşündüyünü bilə bilməzdi. Bu, Tarifinin ən böyük silahı idi, vəzirliyə də bunun sayəsində gəlib çıxmışdı.

İbn Məhanın sarayına tərəf gələndə sifəti heç bir şey ifadə etməsə də, içində bic-bic güldü: “Şəms sənindir, hökmdar! – Sonra bir ah çəkdi və bu ahı da kimsə duya bilməzdi. – Məni ağılsızmı sanırsan, hökmdar? Al, bu huri sənin olsun, bir neçə ay ağlını başından alsın. Mən də öz hurim Müsəffa ilə kef çəkəcəm. Onu görsən, boynumu həmin an vurdurarsan. Şəms səni belə dəli edibsə, Müsəffanı görsən, neylərsən? Vermərəm!...”

Saraya girənə qədər yol boyu öz-özü ilə danışdı. Hökmdara təzim edib əbasının ətəyindən dönə-dönə öpdü.

– Hökmdar, bizimkilər bu gün bir kəniz göndəriblər. Uzaq qohumumdur. Hərəmə, Xacə Məluma tapşırdım ki, axşama hazırlasınlar. Uyğun görərsinizsə, özümü məmnun hiss edərəm. Şəms sizə layiqdir...

İbn Məhan qımışdı:

– Sizinkilərin cinsi bir başqadır. Sanki onları doğmurlar, yaradırlar...

O gecə ibn Məhan cənnətin ən son qatına çatdığına inandı. Uzun illərdən sonra ilk dəfə idi özünü bu qədər lazımlı hiss edirdi. Şəms gündəlik vərdişə çevrilən xəlvətlərdən usanmış ibn Məhanı dirilik suyu kimi birdən-birə on səkkiz yaşına qaytardı. Gecə demədən, gündüz demədən, işi-gücü atıb vaxtını onun qoynunda keçirirdi. Şəmsin yanında zaman anlayışını itirir, taxt-tac da əhəmiyyətsizləşirdi, dünya bu bircə yataq otağına dolurdu. Kənizinin eyni zamanda həm titrək-məsum, həm əmin-ehtiraslı davranışları hər gün yenidən ağlını başından alırdı. Əsl Şəms hansıdır, anlaya bilmirdi, anlamağa da çalışmırdı. Qarşısında quzu kimi əsən, həmişə əmrinə müntəzir dayanan cariyələrdən usanmış hökmdar özünü məmnuniyyətlə Şəmsin ixtiyarına verirdi.

Qüdrət sahibi hökmdar uzun dəqiqələr, saatlar boyunca özünü könüllü əsirlikdə hiss edir, bu əsarətdən qurtulmaq istəmir, yanlış olduğunu bildiyi halda, işi-gücü vəzir-vəkilin ixtiyarına buraxıb günlərini Validin bəxşişi olan kənizi ilə keçirməyə davam edirdi. Hər səhər müəzzinin səsi sübhün alaqaranlığında Tanrı hüzuruna çağıran vaxt günah hissi ürəyini Şəmsin incə barmaqları kürəyini cızdığı kimi cızsa da, bu təlaş cəmi bir neçə dəqiqə sürür, dəvəti duymazdan gəlib qızın qollarında özünü ölməzlik iksiri içmiş kimi hiss edirdi. Şəms sanki qadın deyil, bu günə kimi görmədiyi, qadın cinsindən başqa bir məxluqat idi. İbn Məhan qızın cənnətdən məxsusi onun üçün göndərilmiş huri olduğuna əmindi.

***

Bu il dəvələr qısırdı. Payızda baş vermiş zəlzələ təkcə adamları qorxuya salmamışdı. Bərdədən Şamaxıya qədər düzlərdə hər yay analarının yanında min bir oyun çıxaran, ora-bura qaçışıb körpə uşaqlar kimi oynaşan köşəklər gözə dəymirdilər. Aclıq bütün Arranı, Şirvanı sarmışdı. Xəzinə boşaldığından ibn Məhan baş vəzirini xalqdan vergi toplamağa göndərdi. Yol boyu son dəvəsini verməkdən imtina edənlərin boynunu vurdurur, xalqı talan edirdilər. Valid ibn Tarifi ən böyük vergini Şamaxı dağlarındakı tərəkəmələrdən toplayacağını düşünürdü.

Köçərilər Şamaxı dağlarından Dərbəndə kimi Qafqaz dağlarının ən yüksək zirvəsində, göy çəmənliklərin qoynunda alaçıqda, qazmalarda yaşayır, saysız-hesabsız qoyun-quzu bəsləyirdilər. Sürü köçərinin hər şeyi idi. Qoyun verib aldıqları undan lavaş bişirir, qatıq və pendir yeyirdilər.

Tərəkəmələrin itlərindən, bir də toppuzbaşlı çoban çomağından başqa silahları olmazdı. Dəşti-Qıpçaqdan buralara qədər köç edə-edə bütün dağlıq əraziləri tutmuşdular. Yaylaqları da qışlaq ərazilərə yaxın dağlarda yerləşirdi. Arrana enməzdilər.

Vergi söhbəti tərəkəmələrə də gəlib çatmışdı. Valid ibn Tarifinin bir neçə atlısı arxayınlıqla elat sürüsünü aparmaq istəyəndə, Ayna xatun adlı çoban arvadı ərinin çomağını götürüb atların ombasına necə vurmuşdusa, əsgərləri bellərindən atıb qaçmışdılar. Yaşlı qadına əl qaldırmayan əsgərlər əlacsız qalıb geri dönmüşdülər.

Ayna xatunun əri çoban Həmid elat camaatına yalnız yerlilərin bildiyi gizli mağaraya toplaşmağı tapşırdı. Sürüləri də çəkib apardılar. Mağara sıldırım qayalarda, gözlə görünməz, ağlagəlməz yerdə idi, içinə bir dağ sığardı.

Valid ibn Tarifi axsaya-axsaya geri dönən əsgərlərini görüb qəzəbindən onları qamçılatdı. Qoşunu götürüb dağlara, tərəkəmə obalarına hücuma keçdi. Yaylalara çatanda qoşun da, atlar da əldən düşmüşdülər. Çadırlarını qurub bir az dincələndən sonra Valid hər istiqamətə yüz əsgər göndərib əmr verdi: “Tərəkəmələrin ya ölüsünü, ya dirisini, sürüləri ilə birlikdə tapıb gətirin!”

Arran qoşunu yeddi gün, yeddi gecə bütün dağları ələk-fələk etsələr də, tərəkəmələri “gördüm” deyən olmadı. Hərəsində yüz əsgər olmaqla on istiqamətdə axtarış aparan dəstələrdən bəziləri heç geri dönmədi. Bəzilərindən üç-dörd nəfər qayıydı, onlar da qaçıb canlarını güclə qurtarmışdılar.

Çoban Həmid tərəkəmə tayfalarının hərəsindən bir igid seçib gecələr mağaradan çıxır, yorulub yatmış əsgərləri iri, ağır toppuzbaşlı çomaqlarla o dünyaya göndərir, atlarını sürüb aparırdılar. Canlarını qurtarmağa çalışan şil-küt olmuş əsgərlərin çoxu düşərgəyə gəlib çıxmır, yolda qurd-quşa yem olurdu.

Bu gecə çoban Həmid Valid ibn Tarifinin özü ilə haqq-hesab çəkmək istəyirdi. Gecənin qaranlığında iyirmi igidlə dağlardan yumbalanıb kövşənlərin arasında, qoşun düşərgəsinin arxasında gizləndilər. Atlar çadırların yan tərəfində çökmüşdülər. Atlara yaxınlaşdılar, səssizcə qaldırıb, sürərək düşərgədən uzaqlaşdılar. Çoban Həmid on nəfərlik dəstə ilə geri qayıtdı, digərləri atları mağaraya doğru qovdu.

Həmidin dəstəsi səssiz-səmirsiz çadırlara yaxınlaşır, yatmış əsgərlərə fürsət vermədən bir-birinin ardınca saysız zərbələr vururdu, canını qurtaran çox az adam qalmışdı. Valid ibn Tarifini öldürmədilər, o ki var kötəkləyib, cəmi üç nəfərlə saraya yola salıb, mağaraya çəkildilər...

Tarifinin dağlardan pay-piyada, əli ətəyindən uzun geri qayıtdığını görən Şirvan əhli tərəkəmələrin hərəkətindən ürəklənir, artıq heç kimdən qorxmurdular. Hər yerdə onları daşqalaq edib itaətdən boyun qaçırırdılar. Xalq üsyana qalxmışdı. Artıq Bərdəlılər də ayağa qalxıb hökmdardan Valid ibn Tarifinin boynunun vurulmasını tələb edirdilər. İbn Məhanın başqa yolu qalmamışdı. Xalqı sakitləşdirmək üçün şəhər meydanında hamının gözü qarşısında yüz seçmə əsgərinə göstəriş verdi:

“İbn Tarifini tapıb gətirin, boynu vurulsun!”

Əmrdən xəbər tutan Valid ibn Tarifi ətrafındakı beş-altı adamla Zəngəzura qaçdı. Xəzinədən oğurladıqlarını da özü ilə aparmağın yolunu tapmışdı. Bu, xalqı daha da qəzəbləndirdi. İbn Məhandan tələb etdilər ki, bizə silah ver, gedib Validi tapıb gətirək.

İbn Məhan çox sevdiyi taxtını da bir dəvəyə yükləyib qoşunun başında getməyə söz verdi. Niyyəti Bərdədən uzaqlaşaraq vaxt udmaq, ağsaqqalları min vədlə ələ alıb yenidən öz cənnət bağına qayıtmaq idi. İndi Araz sahilinə qoşunla yol alarkən ibn Məhan artıq özünü söyməkdən yorulmuşdu. Öz səhvləri ucbatından taxt-tacını itirdiyi ilə hələ də barışmaq istəmirdi. Çıxış yolunu çayı keçib harayını Harun ər-Rəşidə çatdırmaqda və bütün günahları Tarifinin üstünə ataıb xəlifənin mərhəmətinə sığınmaqda görürdü. Arazın sahilində çadırlar qurub bir az dincəlmək, çayı səhər sübhdən keçmək qərarına gəldilər.

– Bəxş etdiyin bu cənnətdən məni məhrum etmə, ilahi! – səsini daha çox eşitdirmək üçün özü də səmaya qaldırdığı əllərinin arxasınca dartınaraq yalvarırdı. – Hökmdar olmağım sənin lütfündür. Bu bir möcüzədir, ilahi, hər gecə bir huri-mələk, hər gecə bir başqa həzz... – Sonuncu sözdə səsi qırıldı, ildırım sürətilə gözünün önündən keçən mənzərənin peşmanlığından özünü şillələyib ağlamsındı, – indi bunları itirməyimə niyə izn verirsən, ey böyük yaradan?! Ölsəm də, bu taxt-tacdan getmərəm... – yalvarışdan daha çox umu-küsü edirmiş kimi inildədi.

Əli ibn İsa ibn Məhan bu gün özünü bəlkə də yüz dəfə söymüş, tək qalanda yüz dəfə üzünə, başına döyəcləmişdi.

İbn Məhan bu vəziyyətə düşməsində əlbir olub taxtını başına yıxan vəziri Validi və Şəmsi günahkar bilirdi. Ölçüyə gəlməyən bu itkinin qisası yalnız ölüm ola bilərdi. Xacə Məluma kənizi Şəmsi yatağına gətirməyi əmr etdi. Qız dünyadan xəbərsiz həmişəki cəldliklə tül libasının ipini açıb onun ayaqları altına atdı, sevgi və ehtirasla hökmdarına sarıldı. İbn Məhanın bir an bədəni uçunsa da, bütün qəzəbini qan çanağına dönmüş gözlərinə yığıb Şəmsə nifrətlə baxdı. Kənizinin uzun saçlarını sağ qoluna dolayıb dodaqlarını yerindən qoparacaqmış kimi iri, kobud dodaqlarının arasına aldı. Hökmdar qəzəb qarışıq şəhvətlə ona təcavüz edir, Şəmsin, az qala, nəfəsinin kəsildiyini sövq-təbii hiss etsə də, əzilmiş qürurundan doğan nifrəti ona güc gəlirdi. Qız hər tərəfinin ağrısından inildəyir, qışqırırdı. Qurtulmaq üçün çabalayarkən barmaqları ibn Məhanın boynuna toxundu. Ağlı başından çıxmış hökmdar bir an başını cəllad kötüyünün üstündə hiss etdi. Harun ər-Rəşidin onun boynunu vurduracağı gözü önündə canlandı; hər dəfə cəllad baltanı qaldırıb boynunda böyük kəsik yaratsa da, başı bədənindən ayrılmırdı...