Латинские афоризмы и девизы. С параллельным казахским, русским и английским переводом
- -
- 100%
- +
© Сергей Александрович Шевцов, 2026
ISBN 978-5-0070-9252-4
Создано в интеллектуальной издательской системе Ridero
Введение
Латинские афоризмы пережили века не только благодаря краткости. В одной строке они соединяют наблюдение, правило, предостережение или вопрос, к которому люди возвращаются в разные эпохи. Многие из этих выражений давно стали частью европейской культуры: их цитируют в книгах и выступлениях, используют в науке, праве и медицине, выбирают в качестве девизов. Однако знакомая формула нередко открывается заново, если увидеть её не в одном, а сразу в нескольких языках.
В книгу вошли 595 латинских афоризмов и девизов, расположенных в алфавитном порядке. После каждой латинской фразы приводятся её казахская, русская и английская версии. Тритекстом здесь называются три параллельных перевода на современные языки; вместе с латинским оригиналом они образуют четырёхстрочную запись. Такая форма позволяет читать книгу и как сборник изречений, и как материал для сопоставления языков.
Параллельные переводы не обязаны повторять латинский порядок слов. Их задача — передать основную мысль ясно и естественно средствами каждого языка. Поэтому одна и та же формула может звучать строже по-русски, образнее по-казахски или короче по-английски. Сопоставление этих вариантов помогает заметить не только различия, но и устойчивое смысловое ядро афоризма — то, что сохраняется при переходе из языка в язык.
Книгу необязательно читать подряд. Можно выбирать фразы по первой букве, теме или настроению; сначала знакомиться с переводом на наиболее понятном языке, а затем сравнивать его с двумя другими; возвращаться к понравившимся изречениям и пробовать сформулировать их смысл собственными словами. Тем, кто изучает казахский, русский или английский язык, тритексты дают короткий и содержательный материал для повторения слов, грамматических конструкций и способов выражения одной мысли.
Под одной обложкой собраны высказывания разного происхождения: античные цитаты, позднейшие формулы, профессиональные изречения, пословицы и девизы. Поэтому это не критическое издание по истории латинской литературы, а практическая многоязычная коллекция. Её цель — сделать латинские формулы доступными читателю и одновременно показать, как смысл продолжает жить в новых языковых формах.
Афоризм не требует безусловного согласия. Его краткость иногда скрывает спорность, историческую ограниченность или намеренное преувеличение. Читать такие фразы полезно не как набор окончательных истин, а как приглашение к размышлению: согласиться, возразить, найти исключение, сопоставить с личным опытом. Именно в этом диалоге между древней формулой, переводом и читателем афоризм перестаёт быть музейной надписью и становится живой мыслью.
A
1. A nullo diligitur, qui neminem diligit
қаз. Ешкімді сүймейтін адамды да ешкім сүймейді
рус. Никто не любит того, кто сам никого не любит
англ. No one is loved who loves no one
2. A probis probari, ab improbis improbari aequa laus est
қаз. Жақсылардың мадақтауы мен жамандардың жамандауы бірдей құрметті
рус. Одинаково почетны и похвала достойных людей, и осуждение недостойных
англ. To be praised by the honest and blamed by the dishonest is equal praise
3. Ab altero expectes, alteri quod feceris
қаз. Басқаға не істесең, соны басқадан күт
рус. Жди от другого того, что сам ты сделал другому
англ. Expect from another what you have done to another
4. Ab aqua silente cave
қаз. Тыныш судан сақтан
рус. Остерегайся тихой воды
англ. Beware of still water
5. Abducet praedam, cui occurit prior
қаз. Бірінші келген олжаны алады
рус. Кто первым пришел, тот и уносит добычу
англ. He who arrives first carries off the prey
6. Abeunt studia in mores
қаз. Айналысқан іс мінезге әсер етеді
рус. Занятия накладывают отпечаток на характер
англ. Pursuits become habits
7. Absentem laedit, qui cum ebrio litigat
қаз. Мас адаммен дауласу — көлеңкемен күресу
рус. Кто спорит с пьяным, тот воюет с тенью
англ. He who quarrels with a drunkard wrongs a man who is absent
8. Acceptissima semper munera sunt, auctor quae pretiosa facit
қаз. Құрметті сыйлық — сыйлаушының өзі қымбат ететін сыйлық
рус. Приятнее всего те дары, которым даритель придаёт ценность
англ. Those gifts are always the most acceptable that owe their value to the giver
9. Accidit in puncto, quod non contigit in anno
қаз. Бір сәтте болатын нәрсе жылдар бойы болмайды
рус. В один миг случается то, на что не надеешься и годами
англ. What does not occur in the whole course of the year may happen in a moment
10. Accipere quid ut justitiam facias, non est tam accipere quam extorquere
қаз. Әділдік үшін сый алу — зорлықпен тартып алумен бірдей
рус. Принятие вознаграждения за совершение правосудия есть не столько принятие, сколько вымогательство
англ. To accept something for doing justice is not so much to accept as to extort
11. Ad cogitandum et agendum homo natus
қаз. Адам ойлау мен әрекет ету үшін жаратылған
рус. Для мысли и деяния рожден человек
англ. Man is born for thinking and doing
12. Ad poenitendum properat, cito qui judicat
қаз. Жылдам шешім қабылдаған, тез өкінеді
рус. Кто быстро решает, скоро кается
англ. The one who judges in haste repents in haste
13. Ad primos ictus non corruit ardua quercus
қаз. Биік емен алғашқы соққыдан құламайды
рус. С первого удара не падает высокий дуб
англ. The tall oak does not fall at the first blows
14. Adhibenda est in jocando moderatio
қаз. Әзілде де шек сақтау керек
рус. В шутках следует знать меру
англ. Moderation should be used in joking
15. Aditum nocendi perfido praestat fides
қаз. Сенімді адамға сенім — ол үшін қауіп
рус. Доверие, оказанное вероломному, даёт ему возможность вредить
англ. Faith shown to the treacherous gives him the means to do harm
16. Adprime in vita esse utile, ut ne quid nimis
қаз. Өмірдегі ең бастысы — ешнәрсе шектен асырмау
рус. Главное правило в жизни — ничего сверх меры
англ. The chief rule in life is: nothing in excess
17. Aes debitorem leve, grave inimicum facit
қаз. Аз қарыз — қарызшы етеді, көп қарыз — жау етеді
рус. Небольшой долг делает должником, а большой — врагом
англ. A slight debt produces a debtor, a large one an enemy
18. Aestas non semper durabit: condite nidos
қаз. Жаз мәңгі болмайды: ұялар салу керек
рус. Лето не вечно: вейте гнезда
англ. Summer will not last forever: build your nests
19. Aliena vitia in oculis habemus, a tergo nostra sunt
қаз. Басқаның кемшілігі көз алдында, өз кемшілігі артында
рус. Чужие недостатки у нас на глазах, а свои за спиной
англ. The vices of others we have before our eyes, our own are behind our backs
20. Aliis inserviendo consumor. Aliis lucens uror
қаз. Басқаларға қызмет ету арқылы өзім жойыламын, жарық беріп жанамын
рус. Служа другим, себя трачу. Светя другим, сгораю
англ. Serving others, I consume myself; shining for others, I burn away
21. Alit lectio ingenium
қаз. Оқу ақыл-ойды нәрлендіреді
рус. Чтение питает ум
англ. Reading nourishes the mind
22. Aliud ex alio malum
қаз. Бір зұлымдық екінші зұлымдықты тудырады
рус. Одно зло вытекает из другого
англ. One evil arises out of another
23. Alma mater
қаз. Ана мектеп (оқу орны)
рус. Мать — кормилица
англ. A dear mother
24. Alter ego
қаз. Екінші «мен»
рус. Второе «Я»
англ. Another or second self
25. Altissima quaeque flumina minimo sono labuntur
қаз. Терең өзендер тыныш ағады
рус. Наиболее глубокие реки текут с наименьшим шумом
англ. The deepest rivers flow with the least noise
26. Amantes amentes
қаз. Ғашықтар — ессіздер
рус. Влюбленные — безумные
англ. In love, in delirium
27. Amat victoria curam
қаз. Жеңіс еңбекпен қосылса сүйіспенді
рус. Победа любит старание
англ. Victory and care are close friends
28. Amici fures temporis
қаз. Достар — уақыттың ұрлаушылары
рус. Друзья — воры времени
англ. Friends are the thieves of time
29. Amicitia inter pocula contracta plerumque vitrea est
қаз. Шыны ыдыстан құрылған достық шыныдай сынғыш
рус. Дружба, заключенная за рюмкой, хрупка, как стекло
англ. Friendship formed over cups is usually as brittle as glass
30. Amicitia semper prodest, amor et nocet
қаз. Достық әрқашан пайдалы, ал махаббат зиян келтіруі мүмкін
рус. Дружба всегда полезна, а любовь и вредит
англ. Friendship always benefits, love sometimes injures
31. Amicus certus in re incerta cernitur
қаз. Ақиқат дос қиыншылықта танылады
рус. Верный друг познается в неверном деле (в беде)
англ. A true friend is certain when certainty is uncertain
32. Amicus (mihi) Plato, sed magis amica veritas
қаз. Платон — досым, бірақ ақиқат одан да жақын
рус. Платон — друг, но больший друг истина (Платон мне друг, но истина дороже)
англ. Plato is my friend, but truth is a greater friend
33. Amicus verus cognoscitur amore, more, ore, re
қаз. Нағыз дос сүйіспеншілігімен, мінезімен, сөзімен, ісімен танылады
рус. Истинный друг познается любовью, отношением, словом, делом
англ. A true friend is known by love, by conduct, by word, by deed
34. Amor caecus
қаз. Махаббат соқыр
рус. Любовь слепа
англ. Love is blind
35. Amor magister optimus
қаз. Махаббат — ең үздік ұстаз
рус. Любовь — лучший учитель
англ. Love is the best teacher
36. Amor non est medicabilis herbis
қаз. Махаббат шөппен емделе алмайды
рус. Любовь травами не лечится
англ. Love cannot be cured by herbs
37. Amor vincit omnia
қаз. Махаббат бәрін жеңеді
рус. Любовь побеждает всё
англ. Love conquers all things
38. Amoris vulnus sanat idem, qui facit
қаз. Махаббат жарасын оны тигізген емдейді
рус. Рану любви лечит тот, кто её наносит
англ. The wound of love is healed by the same one who inflicts it
39. Animus aequus optimum est aerumnae condimentum
қаз. Тыныш жан — қиыншылықтың ең жақсы дәмі
рус. Спокойный дух — лучшая приправа к невзгоде
англ. A patient mind is the best remedy for trouble
40. Ante victoriam ne canas triumhum
қаз. Жеңіске жеткенше жеңіс әнін айтпа
рус. Не кричи о триумфе до победы
англ. Do not celebrate your triumph before you have conquered
41. Antiqua, quae nunc sunt, fuerunt olim nova
қаз. Қазіргі көнелер бұрын жаңа болған
рус. Старое, что ныне есть, было некогда новым
англ. The old things which now exist were once new
42. Aquila non captat muscas
қаз. Қыран шыбын ауламайды
рус. Орел не ловит мух
англ. An eagle does not catch flies
43. Aquilam volare doces
қаз. Бүркітке ұшуды үйретіп жатырсың
рус. Ты учишь орла летать
англ. You are teaching an eagle to fly
44. Arcus nimium tensus rumpitur
қаз. Тым тартылған садақ сынғыш
рус. Слишком натянутый лук ломается
англ. A bow too tightly stretched breaks
45. Ars longa, vita brevis
қаз. Өнер ұзақ, өмір қысқа
рус. Искусство вечно, жизнь коротка
англ. Art is long, life is short
46. At fiat voluntas tua
қаз. Сонда сенің еркің орындалсын
рус. И да будет воля твоя
англ. But let your will be done
47. Audentes fortuna juvat
қаз. Батылдарға бақыт серік
рус. Смелым помогает удача
англ. Fortune favors the bold
48. Audi multa, loquere pauca
қаз. Көп тыңда, аз сөйле
рус. Слушай много, говори мало
англ. Hear much, speak little
49. Audire disce, si nescis loqui
қаз. Егер сөйлей алмасаң, тыңдауды үйрен
рус. Учись слушать, если не умеешь говорить
англ. Learn to listen, if you do not know how to speak
50. Aurea mediocritas
қаз. Алтын орта
рус. Золотая середина
англ. The golden mean
544. Audentes fortuna juvat
қаз. Батылдарға бақыт серік
рус. Смелым судьба помогает
англ. Fortune favors the bold
51. Aut bene, aut nihil
қаз. Не жақсы, не ешнәрсе
рус. Или хорошо, или ничего
англ. Either well, or not at all
52. Aut viam inveniam, aut faciam
қаз. Не болса да жол тапсам немесе өзім салып тастаймын
рус. Или найду дорогу, или проложу её
англ. I will either find a way or make one
53. Avarus animus nullo satiatur lucro
қаз. Сұрапыл жан ешқандай пайдадан тоймайды
рус. Скупой дух не насыщается никакой прибылью
англ. A greedy mind is satisfied by no gain
B
54. Barba crescit, caput nescit
қаз. Сақал өссе де, бас білмес
рус. Борода выросла, а ума нет
англ. The beard grows, but the head knows nothing
55. Barba non facit philosophum
қаз. Сақал философ еткізбейді
рус. Борода не делает философом
англ. A beard does not make a philosopher
56. Barba philosophum non facit
қаз. Сақал философ еткізбейді (вариант предыдущего)
рус. Борода не делает философом
англ. A beard does not make a philosopher
57. Beate vivere est honeste vivere
қаз. Бақытты өмір — адал өмір
рус. Жить счастливо — значит жить честно
англ. To live happily is to live honorably
58. Beati pacifici
қаз. Бейбітшілікті сақтағандар бақытты
рус. Блаженны миротворцы
англ. Blessed are the peace makers
59. Beati pauperes spiritu
қаз. Рухы кедейлер бақытты
рус. Блаженны нищие духом
англ. Blessed are the poor in spirit
60. Bellum omnim contra omnes
қаз. Бәрінің бәріне қарсы соғысы
рус. Война всех против всех
англ. The war of all against all
61. Bene dignoscitur, bene curatur
қаз. Дұрыс танылса, дұрыс емделеді
рус. Хорошо распознается — хорошо вылечивается
англ. What is well diagnosed is well cured
62. Bene vincit, qui se vincit in victoria
қаз. Жеңістің ішінде өзін жеңген жеңіске ие
рус. Хорошо побеждает тот, кто в победе побеждает себя
англ. He conquers well who conquers himself in victory
63. Benefacta male locata malefacta arbitror
қаз. Біреуге жасалған жақсылықтың пайдасыз екенін білемін
рус. Благодеяния, оказанные недостойному, я считаю злодеяниями
англ. Favors injudiciously conferred I reckon evils
64. Beneficia plura recipit, qui scit reddere
қаз. Қайырымдылықты көбірек алған — ол қайырымдылықты білетін
рус. Больше добра получает тот, кто умеет его возвращать
англ. He receives the most favors who knows how to return them
65. Bis dat, qui cito dat
қаз. Кім тез берсе, екі есе береді
рус. Вдвойне дает, кто дает скоро
англ. He gives twice who gives quickly
66. Bis pueri senes
қаз. Кәрілік — екінші балалық
рус. Старики — второй раз дети
англ. Old men are twice children
67. Bona fama divitiis est potior
қаз. Жақсы атақ — байлықтан артық
рус. Добрая слава лучше богатства
англ. A good reputation is preferable to riches
68. Bona valetudo melior est quam maximae divitiae
қаз. Денсаулық — ең үлкен байлықтан да артық
рус. Хорошее здоровье лучше величайшего богатства
англ. Good health is better than the greatest riches
69. Bono ingenio me esse ornatum, quam multo auro mavolo
қаз. Көп алтыннан гөрі ақыл-ой байлығым болғанын қалаймын
рус. Предпочитаю быть украшенным хорошими способностями, чем множеством золота